Bir şirket, çalışanına hile yapmayı öğretebilir mi?
Akıl Modelleri Vaka Analizi - Wells Fargo’nun 14 yıllık sessizliği
Hiç çalıştığın şirkette hedefini tutturduğun hâlde içinin rahat etmediği oldu mu? Rakamlar yükseliyor, yönetim memnun, asayiş berkemal görünüyor... Ama o rakamların bir kısmının doğruyu göstermediğini sen de biliyorsun, ekibin de biliyor. Kimse bir şey söylemiyor. Söyleyen olursa da konu bir şekilde kapanıyor.
Bu, birkaç kişinin ahlak sorunu gibi görünür. Ama öyle değildir. Bu bir sistem sorunudur. Ve asıl soru şudur:
Bir şirket, çalışanına hile yapmayı öğretebilir mi?
Evet öğretir. Hem de bunun farkında olarak, bilerek, isteyerek bir şirket çalışanına hile yapmayı, ya da yapılan hilelere sessiz kalmayı öğretebilir.
BU VAKA KISACA
Vaka: Amerika’nın en büyük bankalarından birinde çalışanlar, 14 yıl boyunca müşterilerinin haberi olmadan onların adına milyonlarca hesap açtı ve onlar adına kredi kartı tanımladı.
Sorun: Sorun ne strateji ne de hedeflerdi. Sorun, şirketin koyduğu hedefin yanlış davranışlar ürettiğini gösteren verileri görmesine rağmen hedefi değiştirmemesindeydi.
Bu gerçek vakada kullanacağımız akıl modelleri:
Teşvik Psikolojisi: İnsanlar neden doğru olana değil, ödüllendirildiğine yönelir?
Goodhart Yasası: Bir metrik hedefe dönüştüğünde neyi ölçmeyi bırakır?
Örgütsel Sessizlik: İhbar hattı olan bir şirkette neden kimsenin sesi duyulmaz?
Doğrulama Yanlılığı: İki yönetici aynı sayıya bakıp nasıl farklı sonuçlar çıkarır?
İkinci Dereceden Düşünme: “Peki ya sonra?” sorusu hangi felaketi önceden yakalar?
2026’da bu sorunu birebir gördüğüm, soluduğum ve yaşadığım örnekleri vermeden önce, tarihin en büyük skandallarından birini incelemek istiyorum. Yazının ilerleyen kısmında da kendi yaşadığım bir “sessiz kal, sorun çıkartma” hikâyesini anlatacağım.
Bankanın öz be öz çalışanları
Yıl 2016. Amerika’nın en büyük bankalarından biri olan Wells Fargo’da bankacılık tarihinde görülmemiş bir skandal ortaya çıktı.
Banka çalışanları, müşterilerine haber vermeden onların adına milyonlarca hesap, kredi kartı ve bilumum finansal ürün açtı.
Bankaya gidiyorsun ve vadesiz bir hesap açıyorsun diyelim. Bir süre sonra senin haberin bile olmadan adına başka hesaplar açılıyor, kredi kartı başvuruları yapılıyor ya da mevcut hesabındaki para diğer hesaplarına aktarılabiliyor. Ve bunu kötü niyetli dolandırıcılar değil, bankanın öz be öz çalışanları yapıyor.
2016’da Wells Fargo’da yapılan ilk incelemede 2 milyondan fazla izinsiz hesap ve kredi kartı başvurusu tespit edildi. Kısa süre içinde 5.300 çalışan satış uygulamalarını ihlal ettiği gerekçesiyle işten çıkarıldı. Banka rekor seviyede cezalar ödedi, dönemin CEO’su tüm sorumluluğu kabul etti, para cezası aldı ve ömür boyu bankacılık sektöründen men edildi.
Asıl sorun nerede, biliyor musun?
Wells Fargo çalışanları bu ihlalleri tam 14 sene boyunca uygulamış. 14 sene boyunca direktörler, üst yönetim ya da yönetim kurulu tarafından herhangi bir önlem alınmadan, göz göre göre “görevi kötüye kullanma, kimlik hırsızlığı, hassas veri ihlali” gibi birçok suç işlenmeye devam etmiş.
Olayı okuduğumda aklıma gelen sorular “Bir tane bile mi namuslu insan yoktu aralarında?” ve “Bir kişi de çıkıp ‘Arkadaşlar, biz ne yapıyoruz, yanlış yapıyoruz!’ demedi mi?” oldu… Ama son yıllarda canım ülkemde başımıza gelenleri düşündüğümde verdiğim cevabın aynısını verdim: “Normalleşmiş çünkü. Bu çürüme normalleştirilmiş…”
Wells Fargo’da yaşanan çürümenin detayına indiğimde, aslında bankanın stratejisinin oldukça gelecek vadeden bir yapıda olduğunu görebiliyorum. Bu strateji doğrultusunda konulan hedeflerin de gayet makul olduğunu anlıyorum.
Sorun ne strateji ne de hedefler…
Sorun, şirketin koyduğu hedefin yanlış davranışlar ürettiğini gösteren verileri görmesine rağmen hedefi değiştirmemesi.
Aslında oldukça mantıklı görünen bir strateji
Wells Fargo ne yapmak istedi? Hedefi neydi?
Banka cross-selling adı verilen bir stratejiye odaklanmıştı. Cross-selling, mevcut müşterine başka ürünler de satmak demek. Diyelim ki bir bankanın müşterisisin. Bir vadesiz hesabın var. Banka sana tasarruf hesabı da açtırıyor, sonra kredi kartı vermek istiyor, belki yatırım hesabına yönlendiriyor ya da yeni çıkan bir kredisinden faydalandırmak istiyor… Böylece tek bir banka üzerinden daha fazla ihtiyacını karşılamaya başlıyorsun.
Banka açısından oldukça mantıklı bir strateji. Çünkü yeni müşteri kazanmak maliyetli ve yavaş. Reklam giderleri ve pazarlama faaliyetleriyle daha önce bankayı hiç kullanmamış müşteride farkındalık oluşturmaya çalışıyorsun, sonra ihtiyaç anında sana gelmesini bekliyorsun, geldiğinde de onu ikna etmek için uğraşıyorsun… Tüm bunların yerine zaten seni tanıyan, seninle ilişki kurmuş bir müşteriye başka ürünler sunmak çok daha verimli bir yol.
Wells Fargo yönetimi tamamen cross-selling stratejisine koşuyordu. Hatta bankanın sloganı, müşteri başına sekiz ürün satmayı hedefleyen “Eight is great!”ti.
Şimdi burada sorunun ilkine rastlıyoruz.
Bir müşterinin sekiz ürüne ihtiyaç duymasıyla, bankanın o müşteriye sekiz ürün satmayı hedeflemesi aynı şey değil.
İlk durumda müşteri ihtiyacından yola çıkıyorken, ikincisinde kendi hedefini öne koyuyorsun. Fark yok gibi görünebilir, ama bir organizasyon bütün performans sistemini bu hedef üzerine kuruyorsa, sonuçlar çok farklı olabilir. Oldu da.
Wells Fargo çalışanlarının satış hedefleri vardı. Yeni hesap açmaları, yeni ürün satmaları, müşteri başına ürün sayısını artırmaları bekleniyordu. Günümüzdeki herhangi bir şirketin hedefleriyle birebir aynı olduğunu söyleyebiliriz. Ama Wells Fargo’da o zamanlar çalışmış eski bir çalışan şunu söylüyor:
Tüm skandal patlak vermeden önce Wells Fargo’da çalışıyordum. Bankanın “teşvik” olarak adlandırdığı şey, aslında bir “zorunluluk”tu ve bu konulardaki görüşmelerde sürekli olarak işinizi kaybetme tehdidiyle karşı karşıya kalıyorduk. Bu durum, sistemin büyük ölçüde manipüle edilmesine ve müşteriye uygun olmayan ürünlerin dayatılmasıyla kurumun vizyonunun ihlal edilmesine yol açtı. CEO John Stumpf’ın neler olup bittiğinden haberdar olduğuna eminim. İnsan Kaynakları departmanı ise kendilerine ulaşan her türlü şikâyeti görmezden geliyor, meseleyi doğrudan Bölge Müdürü’ne (yani asıl sorunun kaynağına) geri gönderiyordu. Böylece şikâyette bulunan kişiyi ifşa etmiş oluyorlar ve sorunu, hakkında şikâyette bulunulan kişiyle bizzat çözmesini söylüyorlardı. 2013 yılında işten ayrıldığımda, İnsan Kaynakları’na 8 sayfalık bir mektup göndererek gördüğüm her şeyi anlattım ve günün birinde bunun başlarına bela olacağını belirttim... 2 yıl bile geçmeden, tam da öngördüğüm gibi başlarına bela oldu.
— Wells Fargo’nun eski bir çalışanı
Bildiğimiz bir model: Teşvik psikolojisi
Charlie Munger’ın ismini bu bültende çok duyacaksın. Akıl modellerini en çok kullanmış olan devlerin başında gelen Munger’ın düşünce dünyasında teşvikler de çok önemli bir yere sahip.
Çünkü insanlar yalnızca doğru olduğuna inandıkları şeyi yapmıyorlar. Ödüllendirildikleri davranışa yöneliyorlar. Hatta bu yönelmenin farkında bile olmadan o davranışı doğru, mantıklı veya kaçınılmaz görmeye başlayabiliyorlar.
Munger bu mekanizmaya Incentive-Caused Bias, yani teşviklerin yol açtığı yanlılık, diyor.
Teşvikler her sistemde kullanılabilir. Hatta teşvikler bilinçli bir şekilde kurgulanmamışsa, insanlar sistem içindeki kendi yorumlarına göre neyin görüldüğünü, neyin yükseltildiğini anlayabilir ve buna göre oynayabilirler.
Wells Fargo’daki çalışanlar da buna göre oynadılar. Sistemi manipüle ettiler, adına “gaming” dedikleri hilelere başvurdular.
Benim için bu noktada en değerli soru şu;
İnsanlar bir sistemi manipüle etmeye başladığında, sistem bunu ne kadar erken fark edebilir?
Çünkü teşvik vermek asla bir hata değil. Hata, teşvikler yanlış sonuçlar üretmeye başladığında onları fark edememekte…
Koskoca Wells Fargo nasıl fark edemedi?
Warren Buffett’ın 3 hata teşhisi
6 Mayıs 2017’de Berkshire Hathaway’in yıllık hissedar toplantısında, Wells Fargo’nun bilinen yatırımcılarından Warren Buffett’a skandal hakkında soru soruluyor.
Buffett’a göre Wells Fargo’nun üç hatası var:
Yanlış davranışları teşvik eden bir teşvik sistemi kurulması
Bu sistemin hatalarının yakalanmasını sağlayacak mekanizmalar kurulmaması (Buffett’a göre çok daha büyük olan sorun bu)
Bu sistemin yarattığı sorunlar öğrenildiğinde yeterince hızlı ve kararlı biçimde harekete geçilmemesi
İkinci sorun üzerinde daha fazla durmak istiyorum. Hatalı bir teşvik sistemi tasarlayabilirsin, bu çok olağan. Ama sistemin kötü davranışlar ürettiğini nasıl yakalayamazsın?
Problemi düzeltmek
Buffett, Berkshire Hathaway’de bu yüzden bir şikâyet ve ihbar hattı kullandıklarını anlattı. Şirkete yılda yaklaşık 4.000 bildirim geldiğinden bahsetti. Bu bildirimlerin büyük kısmı önemli olmayabiliyor, ama bazen çok ciddi etik problemler bu şikâyetler sayesinde yakalanabiliyor.
İç denetim yöneticisi bunları değerlendiriyor. Ciddi bulgular üst yönetime aktarılıyor. Gerektiğinde bağımsız soruşturmacılar görevlendiriliyor.
Buffett sistemin mükemmel olmadığını biliyor. Ama kötü haberi gizlemeden, saklamadan üst yönetime ulaştırabilecek ve gerektiğinde karar alınmasını sağlayabilecek bir mekanizma kurduğunu anlatıyor.
Peki Wells Fargo bunu gerçekten göremedi mi?
Bir banka milyonlarca yeni hesap açıyor. Müşteri başına ürün sayısı artıyor. Satış performansı raporları iyi görünüyor. Ama bu hesapların bir kısmında gerçek müşteri aktivitesi yok. İnsanların kullanmadığı, para yatırmadığı, hatta varlığından haberdar olmadığı hesaplar var. Bu nasıl fark edilmez?
Neden sadece açılan hesap sayısına bakıldı? Neden fonlanan hesap oranı izlenmedi? Neden hesapların açıldıktan 30, 60, 90 gün sonra aktif olup olmadığına bakılmadı? Neden müşterilerin hiç kullanmadığı hesaplar bir uyarı sinyali olmadı?
Bu soruların cevabı, bu vakada beni en çok şaşırtan şey oldu. Çünkü cevap, Wells Fargo’nun kendi sistemlerinde, adı konmuş bir metrikte duruyordu.
Vaka analizinin devamında şunları bulacaksın:
Wells Fargo’nun yıllarca elinde tuttuğu ama hiçbir kararı değiştirmeyen o metrik
Goodhart Yasası ve Amazon’un aynı tuzağa düştüğünde metriği adım adım nasıl düzelttiği
“EthicsLine” adında bir ihbar hattı varken neden kimsenin sesinin duyulmadığı ve benim bir CEO ve bir İK direktörüyle yaşadığım “sessiz kal, sorun çıkarma” hikâyem
Aynı sayıya bakan iki yöneticinin neden tamamen farklı sonuçlar çıkardığı
Wells Fargo yöneticisi olsaydım kuracağım 5 metrikli dashboard ve geçilmemesi gereken güvenlik sınırları
Vaka analizinin tamamı ücretli abonelere açık.
