Akıl Modelleri
Akıl Modelleri
Giriş yapın
Ana SayfaPodcastKulüpAraçlarKart KütüphanesiArşiv

Şansın formülü

Çarpımda tek bir sıfır her şeyi sıfırlar. Senin sıfırın hangisi?

Hande Kocatekin’in avatarı
Hande Kocatekin
Kas 20∙ Ücretli

1997’de Pennsylvania Üniversitesi’nin koridorlarından birinde bir fotokopi makinesi var. Önünde de iki kişi sıra bekliyor. İkisinin de elinde makaleleri var.

Bekleyenlerden biri Macar biyokimyacı Katalin Karikó. On yıldır tek bir konu üzerinde, mRNA üzerinde çalışıyor ve neredeyse kimse onu ciddiye almıyor. Hibe başvuruları sıklıkla reddediliyor. Hibe alamadığı için de üniversite yönetimi tarafından iki yıl önce kıdemi düşürülmüş. Kariyeri boyunca da üniversitede kıdemi tam dört kez düşürülmüş olacak…

Diğer bekleyenimiz ise üniversiteye henüz yeni gelmiş bir immünolog, Drew Weissman. Yedi yıl boyunca bir laboratuvarda HIV üzerine çalışmış. Daha çok işe yarayan bir aşı yapmanın yollarını arıyor.

Fotokopi makinesi boşalana kadar ayaküstü sohbet ediyor iki kahramanımız. Weissman bir HIV aşısı yapmak istediğini söylüyor. Karikó’nun da elinde mRNA var.

Yirmi altı yıl sonra, 2023’te, ikisi birlikte Nobel Tıp Ödülü’nü alıyor. Keşifleri, milyonlarca insana ulaşan COVID-19 aşılarının temelini oluşturuyor. Gururumuz Prof. Dr. Uğur Şahin ve eşi Dr. Özlem Türeci’nin ürettikleri COVID-19 aşılarının temelini bu buluş alıyor.

Şansa bak ki Nobel’e giden yol bir laboratuvarda değil, bir fotokopi kuyruğunda başlıyor…

Akıl Modelleri podcastini ilk yayınladığım zamanlar, yani bundan yedi yıl önce, 2019’da, podcast yayınımı tüm arkadaşlarıma anlatıyordum. Twitter’da bir arkadaşımın yayınımı önermesiyle birlikte bugün hâlâ görüştüğüm, birlikte tatile gittiğimiz, birbirimize yemekler pişirdiğimiz kitap kulübü insanlarıyla tanıştım. Bana yedi yılda birçok kapı açan, beni besleyen, geliştiren güzel insanlarla dolu bir çevre kazandım…

Herkes şansı başına gelebilecek bir olay sanıyor. O da “ya gelir ya gelmez, tamamen rastlantısal” diye düşünüyor. Ya şanslısındır ya değilsindir…

Aslında şans bir alan. Olay seni bulur, ama alanı sen yaratırsın.

Bu yazıda bunun ne demek olduğunu, şanslı insanların gerçekte neyi farklı yaptığını ve en önemlisi bu modelin seni nerede yanıltabileceğini konuşacağız. Bugün konumuz, şans yüzey alanı.

Her hafta tek bir akıl modeli, gerçek bir hikâye ve hemen deneyebileceğin adımlar… Ücretsiz aboneliğini hemen başlat 🖤

Şans bir olay değil, bir alan

Şans yüzey alanı terimini ilk kez Jason Roberts kullandı. Bir yazılımcı ve aynı zamanda girişimci olan Roberts, 2010’da yazdığı bir blog yazısında şansın yüzey alanından bahsetmiş. Roberts hayatına giren tesadüf miktarını iki şekilde büyütebileceğine inanıyor;

  1. Tutkulu olduğun bir şeyi ne kadar yaptığın…

  2. Bunu ne kadar çok insana anlattığın…

Bir şeyde ustalaştığında bir değer üretiyorsun. Bu değerden haberdar olan insanların bir kısmı onu senin hiç tahmin edemeyeceğin şekillerde kullanıyor. Seni işe alıyor, seninle ortak oluyor, sana yatırım yapıyor… Ne kadar çok şey yaparsan ve ne kadar çok kişiye anlatırsan, başına iyi bir şeylerin gelme ihtimali o kadar artıyor.

Roberts’ın fikrinin asıl gücü, yapmak ile anlatmak isimli iki değeri toplamamasından, onları birbiriyle çarpmasından geliyor. Toplama olsaydı, biri eksik kaldığında diğerini büyüterek açığı kapatabilirdin. Çarpımda böyle bir şey yok. Çarpma işleminde tek bir sıfır her şeyi sıfırlar.

  • On yıl boyunca kimseye söylemeden bir şey üzerinde çalışırsan, denklemimizdeki “anlatmak” değeri sıfıra yakın olur. Sonuç da öyle olur.

  • Hiçbir şey yapmadan sürekli konuşursan, bu sefer “yapmak” değeri sıfıra yakındır. Sonuç yine aynı olur.

Yağmur yerdeki tüm kovalara aynı yoğunlukta yağar. Ağzı daha geniş olan kova daha çok dolar…

Roberts’ın modeli bu yüzden bir “olay” değil, bir geometri modeli. Fırsatların ne zaman geleceğini kontrol edemezsin. Ama onları yakalayan yüzeyi büyütebilirsin.

Yüzey de yetmez: şanslılar başka neyi görüyor?

Roberts’ın şans formülü bizim hikâyemizin yarısını anlatıyor. Ve bu hikâyede kaç fırsatın senin yoluna çıktığı önemli oluyor, biz de buna müdahale edemiyoruz. Ama bizim kontrolümüzdeki en değerli şey, yolumuza çıkan fırsatları görebilmek…

İkinci sayfadaki ilan

Psikolog Richard Wiseman, kendini sürekli şanslı ya da sürekli şanssız olarak tanımlayan 400 kişiyle birlikte uzun yıllar çalışmış. Deneylerinden birinde tüm bu insanların her birine bir gazete verip içinde kaç fotoğraf olduğunu saymalarını istemiş.

Gazetenin ikinci sayfasında yarım sayfalık bir ilan varmış. Beş santimden büyük harflerle “Saymayı bırak. Bu gazetede 43 fotoğraf var.” yazıyormuş.

Gazetenin ortasında başka bir ilan daha yer alıyormuş; “Bu ilanı gördüğünü deneyi yapan kişiye söyle, 250 sterlin kazan.”

Kendisine şanssız diyenler, ortalama iki dakika boyunca gazetedeki fotoğrafları saymış ve iki ilanı da görmemiş. Şanslılar ise birkaç saniyede görevi tamamlamış.

Neden böyle peki? Wiseman’a göre kendisine şanssız diyen grup kabaca iki kat daha kaygılı. Gerginlik dikkati azaltıyor ve beklenmedik bir şeyi yapma ya da fark etme ihtimali düşüyor. Şanslılar ise işe giderken bile farklı yollar deniyor, yabancılarla daha çok konuşuyor, rutinlerini bilerek bozuyor…

Yani Wiseman’a göre yeni şans denklemimizde şans, ne kadar çok şeye maruz kaldığın ve maruz kaldığın şeylerin ne kadarını fark ettiğinin çarpımı oluyor.

Wiseman bu iddiasını test etmek için bir “Şans Okulu” kurmuş. Katılımcılarla bir ay boyunca çeşitli aktiviteler yapmış ve zihinsel dönüşümler yaşamış. Bir ay sonunda katılımcıların yüzde 80’i şanslarının arttığını söylemiş.

Wiseman’ın bu muteşem Şans Okulu’ndan aldığım ilhamla yazının sonunda sana bir sürprizim var. Şansını artıracağına inandığım bu sürprize geçmeden önce sana söylemek istediklerim var.

Serendip’in prensleri

İngilizcede “serendipity” kelimesini çok sık hatırlarım, ilk duyduğum günden beri… “Mutlu tesadüf” veya “şans eseri değerli bir şey keşfetme” anlamlarına gelen bu kelime anlamını 270 yıl önce alıyor. Kelimeyi ilk kullanan Horace Walpole isimli bir sanat tarihçisi 1754’te bir arkadaşına yazdığı mektupta, Sri Lanka’nın eski adı Serendip’ten gelen bir masala gönderme yapıyor. Masalımızın adı Serendip’in Üç Prensi.

Masalda bu üç prens sürekli bir şeyler keşfediyor. Bu keşifleri de tesadüf ve keskin gözlem sayesinde yaptıkları görülüyor;

Yolun daha az yeşil olan kenarındaki otlar yenmişti, bu yüzden prensler devenin diğer tarafının kör olduğunu tahmin ettiler. Yolda deve dişi büyüklüğünde çiğnenmiş ot parçaları olduğu için, bunların eksik bir dişin bıraktığı boşluktan düştüğünü düşündüler. Ayak izleri sadece üç ayağın izini gösteriyordu, dördüncüsü sürüklenmişti, bu da hayvanın topal olduğunu gösteriyordu. Devenin bir tarafında tereyağı, diğer tarafında bal taşıdığı, yolun bir tarafındaki erimiş tereyağına karıncaların, diğer tarafındaki dökülmüş bala ise sineklerin çekilmesinden anlaşılıyordu.

Şans yüzey alanı, keskin gözlem ve fark etme yeteneğiyle birleşince doğa sevinir, insanlık gelişir, dünya biraz daha mutlu bir yer haline gelir...

1928’de İskoç bakteriyolog Alexander Fleming çalıştığı hastanede tatile çıkmadan önce içinde bakteri bulunan petri kaplarını laboratuvarda tezgahın üzerine bıraktı. Eylül başında döndüğünde kapların bir kısmının küflendiğini fark etti. Fleming bunları incelemek istedi. Penicillium notatum adı verilen yeşil-mavi küfün etrafında şeffaf bir halka olduğunu, yani bu küfün yakınındaki tüm bakterilerin yok olduğunu, uzaktakilerin de yaşamaya devam ettiğini gördü.

Fleming, küfün bakterileri öldüren bir salgı ürettiğini anladı ve bu maddeye "penisilin" adını verdi. Yıllar sonra bu madde saflaştırılıp seri üretime geçirilerek modern antibiyotik çağını başlattı…

Şans herkesin başına geliyor da, belirleyici olan fark eden göz oluyor.

Şans konuşmalarla taşınır

James Clear şansı artırmanın başka bir yolundan bahsediyor. Ona göre şans insanlar arasında yaşıyor ve konuşmalar yoluyla dolaşıyor. Aynı insanlarla konuşmaya devam edersen, diyor Clear, aynı fırsatları bulmaya devam edersin…

“Farklı bir şans istiyorsan, farklı odalara girmeye başla.”

Peki hangi odalar bunlar? Sosyolog Mark Granovetter de 1973’te bunun cevabını vermiş. Granovetter iş değiştiren insanların işlerini nasıl bulduğunu araştırmış. Boston’da yaşayan insanların yüzde 56’sı işini bir tanıdık aracılığıyla bulmuş. Bu gayet normal diyebilirsin. Aynı grubun yüzde 84’ü işini “ara sıra” ya da “nadiren” gördüğü biri sayesinde bulmuş. Yakın arkadaşları sayesinde değil…

Sebebi, düşününce, basit aslında. Yakın arkadaşının neredeyse bütün arkadaşlarını tanırsın. Yakın olmayan bir tanıdığının arkadaşlarının ise çok azını bilirsin. Yakın çevrende bir fırsat varsa, büyük ihtimalle zaten bunu bilirsin, duyarsın. Uzak tanıdıklar ise başka çevrelerden bilmediğin yeni bilgiler taşır sana…

Yakın çevren sana zaten bildiğini söyler. Şans, bilmediğini söyleyecek kadar uzak ama sana söyleyecek kadar yakın birinden gelir.

2022’de Science‘ta yayımlanan bir çalışma bunu 20 milyondan fazla LinkedIn kullanıcısıyla denemiş. Beş yıl boyunca platformun “Tanıyor Olabileceğin Kişiler” önerileri rastgele değiştirilmiş. Bu sürede 2 milyar yeni bağlantı ve 600 bin yeni iş ortaya çıkmış. Teori doğrulanmış, ama çok minik bir detay var. En sağlam bağlar hiç tanımadığın biriyle değil, orta derecede tanıdığın biriyle kuruluyormuş. Yaklaşık 10 ortak arkadaşın olan kişilerle kurduğun bağlar, hiç ortak noktan olmayanlarla kurduklarından daha güçlü oluyor.

Bir zaman, bir buluşma

Japonca olmasından mütevellit ve sırf bu yüzden mi oldukça etkileyici olduğunu bilmediğim ama etkilendiğim bir kavram var; "ichigo ichie. “Bir zaman, bir buluşma” demekmiş. Çay seremonisinden geliyormuş. Aynı ev sahibi ve misafirler aynı odada tekrar buluşsa bile, o buluşma bir daha aynı olmayacak, demekmiş. Bir nevi, “Bir nehirde iki kere yıkanamazsın” ekolünden…

Bu aslında bir dikkat pratiği gibi geliyor bana. Bir şeyin biteceğini ve bir daha asla aynı olmayacağını bilmek, her karşılaşmayı neyin benzersiz kıldığını fark etmeyi ve karşındaki kişiyle daha tam ilgilenmeyi gerektirmeli...

Bu da tam olarak Wiseman’ın bahsettiği “fark etme oranı”na geri götürüyor bizi. Karşındakini “ezelden beri tanıdığım biri” diye otomatik pilotta dinlersen, o gün sana söyleyeceği yeni bir şeyi kaçırırsın.

Günlük yapabileceğin çok küçük şeylerden bahsediyorum. Komşunun adını öğrenmek, her gün formaliteden sohbet ettiğin bir iş arkadaşına gerçek bir soru sormak, spor salonunda her gün gördüğün kişiye merhaba demek…

Bu konuşmaların hiçbirinin bir yere varması gerekmiyor. Ama kanallar açık kalıyor. Karikó ile Weissman’ın fotokopi kuyruğunda beklemesi de böyle sıradan bir andı. İkisinden biri o an elindeki kağıda gömülse, COVID-19 aşısı belki de bugün olmazdı…

Şansın formülü, sürenin etkisi

Buraya kadar konuştuklarımızdan çıkardığım, şansa dair oluşturduğumuz formülümüz şu;

\text{Şans} \approx \text{Yapmak} \times \text{Anlatmak} \times \text{Fark etmek} \times \text{Süre}

Süre de “şanslı” olmak için çok önemli bir etken.

Andy Weir, bir yazılım mühendisi. Gündüzleri kod yazıyor, bug çözüyor, toplantılara katılıyor… Geceleri ise Mars’ta mahsur kalan bir astronot hakkında blog yazıları yayımlıyor. On yılda yaklaşık 3.000 kişilik sıkı bir okur kitlesi topluyor. Bu sıkı kitle Marslı’nın bilimsel doğruluğuna katkı sağlıyor ve kurgunun daha gerçekçi olmasına yardım ediyor. Okurları blogları bilgisayardan okumanın zahmetli olduğundan şikâyet edince, seriyi bir Kindle kitabına dönüştürüyor Weir ve minik bir kitap haline gelmiş oluyor Marslı…

Kitap listelerde yükseliyor. Üç yıl boyunca hiçbir yayınevinin ilgisini çekmeyen Weir’in kapısını bir gün biri çalıyor. Kitap haklarını Random House satın alıyor, Fox da film haklarıyla ilgileniyor… Marslı işte böyle doğuyor… Bir gecede ünlü olmuyor, on yıllık bir çalışmanın ürünü oluyor.

Seçtiğin şey her neyse, yeterince iyi bir seçim yaptığından emin olduktan sonra şanslı olacak kadar uzun süre oyunda kalman gerek…

Yeni yapılan bir otoyolun Kentucky’deki restoranını güzergâh dışında bırakmasıyla bir gecede batan Colonel Sanders, 65 yaşında işsiz, parasız ve arabasında uyumaya başlıyor. Bu ilk çöküşü de değil kendisinin, yeni yapılan bir köprü onun feribot işini, Thomas Edison elektriği bularak Sanders’ın lamba şirketini, Büyük Buhran da yine kendisinin benzin istasyonunu bitirmiş. Arabasına bir düdüklü tencere, un, baharat karışımı ve bir battaniye koyuyor Sanders, lokanta lokanta dolaşıp aklındaki bir tavuk tarifini satıyor. Anlatılana göre 1.009 kez “hayır” cevabını duyuyor. 1.010. denemede “evet” geliyor. Öldüğünde ise 48 ülkede 6.000 adet KFC restoranı bulunuyor.

Şans dediğimiz şey çoğu zaman, kendini sürekli iyi pozisyonlara sokmanın gecikmeli bir yan ürünü oluyor. Weir’de on yıl, Karikó’da yirmi altı yıl, Sanders’ta ise kırk yıl sürüyor…

Bu yazıyı “ben çok şanssızım kanka” diyen bir arkadaşına gönder 🖤

Paylaş

Modelin çalışmadığı anlar

Hayatta kalan şanslılığı

Buraya kadar her şey çok ikna edici görünüyor. Ama bu yazıdaki vakaların hepsinin ortak bir özelliği var. Hepsi günün sonunda kazanmış. Hepsi şanslı olmuş… Peki, yapan, anlatan, fark eden ve tüm bunları uzun süredir uygulayan ama başaramayanlar nerede?

Buna hayatta kalan yanlılığı diyoruz. Bu yanlılığı daha önce konuştuk seninle, henüz fırsat bulup okuyamadıysan, linkini bırakıyorum.

Ne olursa olsun, başaramayanların, şanslı olamayanların da varlığını bilmek gerekir. Sana birazdan vereceğim “Şans Okulu Takvimi”ndeki tüm adımları uygulaman, kesin olarak başarman demek değildir, bunu biliyorsun. Ama şans yüzey alanını artırman ihtimallerini de artıracak…

Napolyon’a ait olduğu söylenen bir hikâye var. Ona bir general önerildiğinde “İyi olduğunu biliyorum, peki şanslı mı?” diye sorarmış. Bir generalin becerikli olmasından ziyade şanslı olmasını istermiş. Bu henüz yanıtlanmamış bir istatistik sorusu, sence sürekli kazanan bir general gerçekten şanslı mıdır? Koşulları ve etrafı diğerlerinden daha mı iyi okuyordur? Yoksa sadece hayatta kalan generallerden biri midir?

Yüzey herkese eşit dağılmıyor

“Şans yüzeyini büyüt” tavsiyesi, herkesin aynı büyüklükte bir yüzeyle başladığını ve onu büyütmenin bedelini herkesin ödeyebileceğini varsayıyor. İkisi de doğru değil.

Warren Buffett buna “yumurtalık piyangosu” diyor. Düşünsene, doğmana 24 saat var ve ABD’de mi yoksa Afganistan’da mı doğacağını bilmiyorsun. Buffett bunu bu hayatta parçası olacağın en önemli olay olarak tarif ediyor. Bu piyango hangi okula gideceğinden ve ne kadar çok çalışacağından çok daha fazlasını belirliyor.

Kendi çekilişini de sayıyla anlatıyor Buffett. 1930’daki doğumunun ABD’de gerçekleşme ihtimali 30’a 1’di. Beyaz ve erkek olmak da o dönem Amerikalıların çoğunun önündeki birçok engeli kaldırmıştı. Buffett işte o kadar şanslı biriydi.

Yani büyütmek için uğraşacağın şansın yüzeyi en baştan herkeste farklı büyüklükte.

Gizli bedeller

Andy Weir on yıl boyunca her gece yazdı. Çünkü gündüzleri gayet dolgun bir yazılım mühendisi maaşı aldığından, geceleri ikinci bir işte çalışması gerekmiyordu.

Katalin Karikó yıllarca hibe alamadı ve kademesi düşürüldü, ama yine de bir laboratuvarda çalışmaya devam edebildi. O fotokopi kuyruğu ancak o üniversitede, o binada olduğu için girebildiği bir kuyruktu.

Herkese “daha çok odaya gir” demek kolay ama her odanın bir giriş ücreti vardır ve bu ücret herkes için aynı olmaz.

“Kimse adalet bulmaz, insanlar yalnızca iyi ya da kötü şans bulur,” diyor Orson Welles. Ben buna karşı çıkmak istiyorum burada.

Şans adil dağılmaz ve hiçbir zaman da adil dağılmayacak. Ama adalet bu adil olmayan dağılıma o toplumun nasıl karşılık verdiğini gösterir. Eğitime erişim, sağlık güvencesi, sosyal güvenlik, bunların hepsi toplumun “adil olmayan eşitsizliğe” olan çözümüdür. Buffett’ın bahsettiği piyangoyu kazanamamış olabiliriz, ama tüm kazanamayanlara hakkaniyetli bir sistem kurabilmeliyiz.

Sana şimdi “şans yüzeyini büyütmekle” ilgili çok güzel bir takvim vereceğim. Ama olur da şans seni bulursa, toplumsal ölçekteki asıl soruyu, kimin hangi odalara girebildiğini unutma, onlara dokun mutlaka…

Akıl Modelleri, Şans Okulu’nu iftiharla sunar 🍀

Wiseman’ın şanslı insanların farklı davrandığı noktaları toplayıp, katılımcılara bu ilkeleri bir ay boyunca küçük egzersizlerle uygulatan Şans Okulu’nu 30 günlük bir takvime dönüştürdüm.

Her sabah takvimine beş dakikalık bir deney düşüyor, akşam da iki dakikalık bir soru seni karşılıyor. Gün 2’de zayıf olduğunu bildiğin bir ilişkiyi yeşertmek için arkadaşına yazıyorsun, Gün 16’da çekindiğin bir şeyi istemeyi öğreniyorsun, Gün 27’de kötü şansı yeniden yorumluyorsun…

Şans Okulu, Akıl Modelleri Kulübü’nün ilk düşünme aracı ve Kulüp üyeliğine dahil edildi. 26 Kasım’a kadar başlangıç fiyatıyla katılanlar, üyelikleri sürdükçe aynı fiyattan kulübün tüm sunduklarına erişebilecek.

Detaylı bilgi için Şans Okulu’nu inceleyebilirsin.

Akıl Modelleri Kulübü'ne Üye Ol 🤍

Zaten Akıl Modelleri Kulübü üyesiysen, takvimi aşağıdaki linke tıklayarak indirebilirsin;

Bu Post yalnızca ücretli aboneler içindir

Zaten ücretli bir abone misiniz? Giriş yapın
Akıl Modelleri

Hayatta ve zor anlarda çok işe yarayan düşünme araçlarını hikâyelerle anlatan haftalık bülten.

  • Hakkında
  • Arşiv
  • Öneriler
  • Site Haritası
© 2026 Hande · Gizlilik ∙ Koşullar ∙ Tahsilat bildirimi
Substack’inizi başlatınApp’i edinin
Substack, yazının, podcast yayıncılığının ve medya kurucularının evidir.