<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:itunes="http://www.itunes.com/dtds/podcast-1.0.dtd" xmlns:googleplay="http://www.google.com/schemas/play-podcasts/1.0"><channel><title><![CDATA[Akıl Modelleri]]></title><description><![CDATA[Hayatta ve zor anlarda çok işe yarayan düşünme araçlarını hikâyelerle anlatan haftalık bülten.]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com</link><image><url>https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!93RZ!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fac9139ee-ddb8-4623-a85c-b77c1b4984ad_256x256.png</url><title>Akıl Modelleri</title><link>https://www.akilmodelleri.com</link></image><generator>Substack</generator><lastBuildDate>Thu, 19 Nov 2026 20:46:52 GMT</lastBuildDate><atom:link href="https://www.akilmodelleri.com/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/><copyright><![CDATA[Hande]]></copyright><language><![CDATA[tr]]></language><webMaster><![CDATA[handegulsert@gmail.com]]></webMaster><itunes:owner><itunes:email><![CDATA[handegulsert@gmail.com]]></itunes:email><itunes:name><![CDATA[Hande Kocatekin]]></itunes:name></itunes:owner><itunes:author><![CDATA[Hande Kocatekin]]></itunes:author><googleplay:owner><![CDATA[handegulsert@gmail.com]]></googleplay:owner><googleplay:email><![CDATA[handegulsert@gmail.com]]></googleplay:email><googleplay:author><![CDATA[Hande Kocatekin]]></googleplay:author><itunes:block><![CDATA[Yes]]></itunes:block><item><title><![CDATA[Bir şirket, çalışanına hile yapmayı öğretebilir mi?]]></title><description><![CDATA[Ak&#305;l Modelleri Vaka Analizi - Wells Fargo&#8217;nun 14 y&#305;ll&#305;k sessizli&#287;i]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/bir-sirket-calsanna-hile-yapmay-ogretebilir</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/bir-sirket-calsanna-hile-yapmay-ogretebilir</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Tue, 17 Nov 2026 16:03:47 GMT</pubDate><enclosure url="https://api.substack.com/feed/podcast/225357834/2bd2e4c421a3fde0192cc275e3ffa3d0.mp3" length="0" type="audio/mpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Hi&#231; &#231;al&#305;&#351;t&#305;&#287;&#305;n &#351;irkette hedefini tutturdu&#287;un h&#226;lde i&#231;inin rahat etmedi&#287;i oldu mu? Rakamlar y&#252;kseliyor, y&#246;netim memnun, asayi&#351; berkemal g&#246;r&#252;n&#252;yor... Ama o rakamlar&#305;n bir k&#305;sm&#305;n&#305;n do&#287;ruyu g&#246;stermedi&#287;ini sen de biliyorsun, ekibin de biliyor. Kimse bir &#351;ey s&#246;ylemiyor. S&#246;yleyen olursa da konu bir &#351;ekilde kapan&#305;yor.</p><p>Bu, birka&#231; ki&#351;inin ahlak sorunu gibi g&#246;r&#252;n&#252;r. Ama &#246;yle de&#287;ildir. Bu bir sistem sorunudur. Ve as&#305;l soru &#351;udur:</p><p><strong>Bir &#351;irket, &#231;al&#305;&#351;an&#305;na hile yapmay&#305; &#246;&#287;retebilir mi?</strong></p><p>Evet &#246;&#287;retir. Hem de bunun fark&#305;nda olarak, bilerek, isteyerek bir &#351;irket &#231;al&#305;&#351;an&#305;na hile yapmay&#305;, ya da yap&#305;lan hilelere sessiz kalmay&#305; &#246;&#287;retebilir.</p><div><hr></div><p><strong>BU VAKA KISACA</strong></p><p><strong>Vaka:</strong> Amerika&#8217;n&#305;n en b&#252;y&#252;k bankalar&#305;ndan birinde &#231;al&#305;&#351;anlar, 14 y&#305;l boyunca m&#252;&#351;terilerinin haberi olmadan onlar&#305;n ad&#305;na milyonlarca hesap a&#231;t&#305; ve onlar ad&#305;na kredi kart&#305; tan&#305;mlad&#305;.</p><p><strong>Sorun:</strong> Sorun ne strateji ne de hedeflerdi. Sorun, &#351;irketin koydu&#287;u hedefin yanl&#305;&#351; davran&#305;&#351;lar &#252;retti&#287;ini g&#246;steren verileri g&#246;rmesine ra&#287;men hedefi de&#287;i&#351;tirmemesindeydi.</p><p><strong>Bu ger&#231;ek vakada kullanaca&#287;&#305;m&#305;z ak&#305;l modelleri:</strong></p><ul><li><p><strong>Te&#351;vik Psikolojisi:</strong> &#304;nsanlar neden do&#287;ru olana de&#287;il, &#246;d&#252;llendirildi&#287;ine y&#246;nelir?</p></li><li><p><strong>Goodhart Yasas&#305;:</strong> Bir metrik hedefe d&#246;n&#252;&#351;t&#252;&#287;&#252;nde neyi &#246;l&#231;meyi b&#305;rak&#305;r?</p></li><li><p><strong>&#214;rg&#252;tsel Sessizlik:</strong> &#304;hbar hatt&#305; olan bir &#351;irkette neden kimsenin sesi duyulmaz?</p></li><li><p><strong>Do&#287;rulama Yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;:</strong> &#304;ki y&#246;netici ayn&#305; say&#305;ya bak&#305;p nas&#305;l farkl&#305; sonu&#231;lar &#231;&#305;kar&#305;r?</p></li><li><p><strong>&#304;kinci Dereceden D&#252;&#351;&#252;nme:</strong> &#8220;Peki ya sonra?&#8221; sorusu hangi felaketi &#246;nceden yakalar?</p></li></ul><div><hr></div><p>2026&#8217;da bu sorunu birebir g&#246;rd&#252;&#287;&#252;m, soludu&#287;um ve ya&#351;ad&#305;&#287;&#305;m &#246;rnekleri vermeden &#246;nce, tarihin en b&#252;y&#252;k skandallar&#305;ndan birini incelemek istiyorum. Yaz&#305;n&#305;n ilerleyen k&#305;sm&#305;nda da <strong>kendi ya&#351;ad&#305;&#287;&#305;m</strong> bir &#8220;sessiz kal, sorun &#231;&#305;kartma&#8221; hik&#226;yesini anlataca&#287;&#305;m.</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abone olun&quot;,&quot;language&quot;:&quot;tr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Her hafta bir ak&#305;l modelini ger&#231;ek bir vakan&#305;n i&#231;inde birlikte uyguluyoruz. Ka&#231;&#305;rmamak i&#231;in abone ol &#128420;</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="E-posta adresinizi yaz&#305;n&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abone olun"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><h2><strong>Bankan&#305;n &#246;z be &#246;z &#231;al&#305;&#351;anlar&#305;</strong></h2><p>Y&#305;l 2016. Amerika&#8217;n&#305;n en b&#252;y&#252;k bankalar&#305;ndan biri olan Wells Fargo&#8217;da bankac&#305;l&#305;k tarihinde g&#246;r&#252;lmemi&#351; bir skandal ortaya &#231;&#305;kt&#305;.</p><p>Banka &#231;al&#305;&#351;anlar&#305;, m&#252;&#351;terilerine haber vermeden onlar&#305;n ad&#305;na milyonlarca hesap, kredi kart&#305; ve bilumum finansal &#252;r&#252;n a&#231;t&#305;.</p><p>Bankaya gidiyorsun ve vadesiz bir hesap a&#231;&#305;yorsun diyelim. Bir s&#252;re sonra senin haberin bile olmadan ad&#305;na ba&#351;ka hesaplar a&#231;&#305;l&#305;yor, kredi kart&#305; ba&#351;vurular&#305; yap&#305;l&#305;yor ya da mevcut hesab&#305;ndaki para di&#287;er hesaplar&#305;na aktar&#305;labiliyor. Ve bunu k&#246;t&#252; niyetli <em>doland&#305;r&#305;c&#305;lar</em> de&#287;il, bankan&#305;n &#246;z be &#246;z &#231;al&#305;&#351;anlar&#305; yap&#305;yor.</p><p>2016&#8217;da Wells Fargo&#8217;da yap&#305;lan ilk incelemede 2 milyondan fazla izinsiz hesap ve kredi kart&#305; ba&#351;vurusu tespit edildi. K&#305;sa s&#252;re i&#231;inde 5.300 &#231;al&#305;&#351;an sat&#305;&#351; uygulamalar&#305;n&#305; ihlal etti&#287;i gerek&#231;esiyle i&#351;ten &#231;&#305;kar&#305;ld&#305;. Banka rekor seviyede cezalar &#246;dedi, d&#246;nemin CEO&#8217;su t&#252;m sorumlulu&#287;u kabul etti, para cezas&#305; ald&#305; ve &#246;m&#252;r boyu bankac&#305;l&#305;k sekt&#246;r&#252;nden men edildi.</p><p>As&#305;l sorun nerede, biliyor musun?</p><p>Wells Fargo &#231;al&#305;&#351;anlar&#305; bu ihlalleri tam 14 sene boyunca uygulam&#305;&#351;. 14 sene boyunca direkt&#246;rler, &#252;st y&#246;netim ya da y&#246;netim kurulu taraf&#305;ndan herhangi bir &#246;nlem al&#305;nmadan, g&#246;z g&#246;re g&#246;re &#8220;g&#246;revi k&#246;t&#252;ye kullanma, kimlik h&#305;rs&#305;zl&#305;&#287;&#305;, hassas veri ihlali&#8221; gibi bir&#231;ok su&#231; i&#351;lenmeye devam etmi&#351;.</p><p>Olay&#305; okudu&#287;umda akl&#305;ma gelen sorular &#8220;Bir tane bile mi namuslu insan yoktu aralar&#305;nda?&#8221; ve &#8220;Bir ki&#351;i de &#231;&#305;k&#305;p &#8216;Arkada&#351;lar, biz ne yap&#305;yoruz, yanl&#305;&#351; yap&#305;yoruz!&#8217; demedi mi?&#8221; oldu&#8230; Ama son y&#305;llarda can&#305;m &#252;lkemde ba&#351;&#305;m&#305;za gelenleri d&#252;&#351;&#252;nd&#252;&#287;&#252;mde verdi&#287;im cevab&#305;n ayn&#305;s&#305;n&#305; verdim: &#8220;Normalle&#351;mi&#351; &#231;&#252;nk&#252;. Bu &#231;&#252;r&#252;me normalle&#351;tirilmi&#351;&#8230;&#8221;</p><p>Wells Fargo&#8217;da ya&#351;anan &#231;&#252;r&#252;menin detay&#305;na indi&#287;imde, asl&#305;nda bankan&#305;n stratejisinin olduk&#231;a gelecek vadeden bir yap&#305;da oldu&#287;unu g&#246;rebiliyorum. Bu strateji do&#287;rultusunda konulan hedeflerin de gayet makul oldu&#287;unu anl&#305;yorum.</p><p>Sorun ne strateji ne de hedefler&#8230;</p><p><strong>Sorun, &#351;irketin koydu&#287;u hedefin yanl&#305;&#351; davran&#305;&#351;lar &#252;retti&#287;ini g&#246;steren verileri g&#246;rmesine ra&#287;men hedefi de&#287;i&#351;tirmemesi.</strong></p><h2><strong>Asl&#305;nda olduk&#231;a mant&#305;kl&#305; g&#246;r&#252;nen bir strateji</strong></h2><p>Wells Fargo ne yapmak istedi? Hedefi neydi?</p><p>Banka <em>cross-selling </em>ad&#305; verilen bir stratejiye odaklanm&#305;&#351;t&#305;. <em>Cross-selling</em>, mevcut m&#252;&#351;terine ba&#351;ka &#252;r&#252;nler de satmak demek. Diyelim ki bir bankan&#305;n m&#252;&#351;terisisin. Bir vadesiz hesab&#305;n var. Banka sana tasarruf hesab&#305; da a&#231;t&#305;r&#305;yor, sonra kredi kart&#305; vermek istiyor, belki yat&#305;r&#305;m hesab&#305;na y&#246;nlendiriyor ya da yeni &#231;&#305;kan bir kredisinden faydaland&#305;rmak istiyor&#8230; B&#246;ylece tek bir banka &#252;zerinden daha fazla ihtiyac&#305;n&#305; kar&#351;&#305;lamaya ba&#351;l&#305;yorsun.</p><p>Banka a&#231;&#305;s&#305;ndan olduk&#231;a mant&#305;kl&#305; bir strateji. &#199;&#252;nk&#252; yeni m&#252;&#351;teri kazanmak maliyetli ve yava&#351;. Reklam giderleri ve pazarlama faaliyetleriyle daha &#246;nce bankay&#305; hi&#231; kullanmam&#305;&#351; m&#252;&#351;teride fark&#305;ndal&#305;k olu&#351;turmaya &#231;al&#305;&#351;&#305;yorsun, sonra ihtiya&#231; an&#305;nda sana gelmesini bekliyorsun, geldi&#287;inde de onu ikna etmek i&#231;in u&#287;ra&#351;&#305;yorsun&#8230; T&#252;m bunlar&#305;n yerine zaten seni tan&#305;yan, seninle ili&#351;ki kurmu&#351; bir m&#252;&#351;teriye ba&#351;ka &#252;r&#252;nler sunmak &#231;ok daha verimli bir yol.</p><p>Wells Fargo y&#246;netimi tamamen <em>cross-selling</em> stratejisine ko&#351;uyordu. Hatta bankan&#305;n slogan&#305;, m&#252;&#351;teri ba&#351;&#305;na sekiz &#252;r&#252;n satmay&#305; hedefleyen <strong>&#8220;Eight is great!&#8221;</strong>ti.</p><p>&#350;imdi burada sorunun ilkine rastl&#305;yoruz.</p><p><strong>Bir m&#252;&#351;terinin sekiz &#252;r&#252;ne ihtiya&#231; duymas&#305;yla, bankan&#305;n o m&#252;&#351;teriye sekiz &#252;r&#252;n satmay&#305; hedeflemesi ayn&#305; &#351;ey de&#287;il.</strong></p><p>&#304;lk durumda m&#252;&#351;teri ihtiyac&#305;ndan yola &#231;&#305;k&#305;yorken, ikincisinde kendi hedefini &#246;ne koyuyorsun. Fark yok gibi g&#246;r&#252;nebilir, ama bir organizasyon b&#252;t&#252;n performans sistemini bu hedef &#252;zerine kuruyorsa, sonu&#231;lar &#231;ok farkl&#305; olabilir. Oldu da.</p><p>Wells Fargo &#231;al&#305;&#351;anlar&#305;n&#305;n sat&#305;&#351; hedefleri vard&#305;. Yeni hesap a&#231;malar&#305;, yeni &#252;r&#252;n satmalar&#305;, m&#252;&#351;teri ba&#351;&#305;na &#252;r&#252;n say&#305;s&#305;n&#305; art&#305;rmalar&#305; bekleniyordu. G&#252;n&#252;m&#252;zdeki herhangi bir &#351;irketin hedefleriyle birebir ayn&#305; oldu&#287;unu s&#246;yleyebiliriz. Ama Wells Fargo&#8217;da o zamanlar &#231;al&#305;&#351;m&#305;&#351; eski bir &#231;al&#305;&#351;an &#351;unu s&#246;yl&#252;yor:</p><blockquote><p>T&#252;m skandal patlak vermeden &#246;nce Wells Fargo&#8217;da &#231;al&#305;&#351;&#305;yordum. Bankan&#305;n &#8220;te&#351;vik&#8221; olarak adland&#305;rd&#305;&#287;&#305; &#351;ey, asl&#305;nda bir &#8220;zorunluluk&#8221;tu ve bu konulardaki g&#246;r&#252;&#351;melerde s&#252;rekli olarak i&#351;inizi kaybetme tehdidiyle kar&#351;&#305; kar&#351;&#305;ya kal&#305;yorduk. Bu durum, sistemin b&#252;y&#252;k &#246;l&#231;&#252;de manip&#252;le edilmesine ve m&#252;&#351;teriye uygun olmayan &#252;r&#252;nlerin dayat&#305;lmas&#305;yla kurumun vizyonunun ihlal edilmesine yol a&#231;t&#305;. CEO John Stumpf&#8217;&#305;n neler olup bitti&#287;inden haberdar oldu&#287;una eminim. &#304;nsan Kaynaklar&#305; departman&#305; ise kendilerine ula&#351;an her t&#252;rl&#252; &#351;ik&#226;yeti g&#246;rmezden geliyor, meseleyi do&#287;rudan B&#246;lge M&#252;d&#252;r&#252;&#8217;ne (yani as&#305;l sorunun kayna&#287;&#305;na) geri g&#246;nderiyordu. B&#246;ylece &#351;ik&#226;yette bulunan ki&#351;iyi if&#351;a etmi&#351; oluyorlar ve sorunu, hakk&#305;nda &#351;ik&#226;yette bulunulan ki&#351;iyle bizzat &#231;&#246;zmesini s&#246;yl&#252;yorlard&#305;. 2013 y&#305;l&#305;nda i&#351;ten ayr&#305;ld&#305;&#287;&#305;mda, &#304;nsan Kaynaklar&#305;&#8217;na 8 sayfal&#305;k bir mektup g&#246;ndererek g&#246;rd&#252;&#287;&#252;m her &#351;eyi anlatt&#305;m ve g&#252;n&#252;n birinde bunun ba&#351;lar&#305;na bela olaca&#287;&#305;n&#305; belirttim... 2 y&#305;l bile ge&#231;meden, tam da &#246;ng&#246;rd&#252;&#287;&#252;m gibi ba&#351;lar&#305;na bela oldu.</p><p>&#8212; Wells Fargo&#8217;nun eski bir &#231;al&#305;&#351;an&#305;</p></blockquote><h2><strong>Bildi&#287;imiz bir model: Te&#351;vik psikolojisi</strong></h2><p>Charlie Munger&#8217;&#305;n ismini bu b&#252;ltende &#231;ok duyacaks&#305;n. Ak&#305;l modellerini en &#231;ok kullanm&#305;&#351; olan devlerin ba&#351;&#305;nda gelen Munger&#8217;&#305;n d&#252;&#351;&#252;nce d&#252;nyas&#305;nda te&#351;vikler de &#231;ok &#246;nemli bir yere sahip.</p><p>&#199;&#252;nk&#252; insanlar yaln&#305;zca do&#287;ru oldu&#287;una inand&#305;klar&#305; &#351;eyi yapm&#305;yorlar. &#214;d&#252;llendirildikleri davran&#305;&#351;a y&#246;neliyorlar. Hatta bu y&#246;nelmenin fark&#305;nda bile olmadan o davran&#305;&#351;&#305; do&#287;ru, mant&#305;kl&#305; veya ka&#231;&#305;n&#305;lmaz g&#246;rmeye ba&#351;layabiliyorlar.</p><p>Munger bu mekanizmaya <em>Incentive-Caused Bias</em>, yani <strong>te&#351;viklerin yol a&#231;t&#305;&#287;&#305; yanl&#305;l&#305;k,</strong> diyor.</p><p>Te&#351;vikler her sistemde kullan&#305;labilir. Hatta te&#351;vikler bilin&#231;li bir &#351;ekilde kurgulanmam&#305;&#351;sa, insanlar sistem i&#231;indeki kendi yorumlar&#305;na g&#246;re neyin g&#246;r&#252;ld&#252;&#287;&#252;n&#252;, neyin y&#252;kseltildi&#287;ini anlayabilir ve buna g&#246;re oynayabilirler.</p><p>Wells Fargo&#8217;daki &#231;al&#305;&#351;anlar da buna g&#246;re oynad&#305;lar. Sistemi manip&#252;le ettiler, ad&#305;na &#8220;<em>gaming</em>&#8221; dedikleri hilelere ba&#351;vurdular.</p><p>Benim i&#231;in bu noktada en de&#287;erli soru &#351;u;</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p><strong>&#304;nsanlar bir sistemi manip&#252;le etmeye ba&#351;lad&#305;&#287;&#305;nda, sistem bunu ne kadar erken fark edebilir?</strong></p></div><p>&#199;&#252;nk&#252; te&#351;vik vermek asla bir hata de&#287;il. Hata, te&#351;vikler yanl&#305;&#351; sonu&#231;lar &#252;retmeye ba&#351;lad&#305;&#287;&#305;nda onlar&#305; fark edememekte<strong>&#8230;</strong></p><p>Koskoca Wells Fargo nas&#305;l fark edemedi?</p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/bir-sirket-calsanna-hile-yapmay-ogretebilir?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Bu yaz&#305;y&#305;, ayn&#305; sorunlardan muzdarip bir arkada&#351;&#305;na g&#246;nder &#128420;</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/bir-sirket-calsanna-hile-yapmay-ogretebilir?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/p/bir-sirket-calsanna-hile-yapmay-ogretebilir?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Payla&#351;</span></a></p></div><h2><strong>Warren Buffett&#8217;&#305;n 3 hata te&#351;hisi</strong></h2><p>6 May&#305;s 2017&#8217;de Berkshire Hathaway&#8217;in y&#305;ll&#305;k hissedar toplant&#305;s&#305;nda, Wells Fargo&#8217;nun bilinen yat&#305;r&#305;mc&#305;lar&#305;ndan Warren Buffett&#8217;a skandal hakk&#305;nda soru soruluyor.</p><p>Buffett&#8217;a g&#246;re Wells Fargo&#8217;nun &#252;&#231; hatas&#305; var:</p><ol><li><p>Yanl&#305;&#351; davran&#305;&#351;lar&#305; te&#351;vik eden bir te&#351;vik sistemi kurulmas&#305;</p></li><li><p>Bu sistemin hatalar&#305;n&#305;n yakalanmas&#305;n&#305; sa&#287;layacak mekanizmalar kurulmamas&#305; (Buffett&#8217;a g&#246;re &#231;ok daha b&#252;y&#252;k olan sorun bu)</p></li><li><p>Bu sistemin yaratt&#305;&#287;&#305; sorunlar &#246;&#287;renildi&#287;inde yeterince h&#305;zl&#305; ve kararl&#305; bi&#231;imde harekete ge&#231;ilmemesi</p></li></ol><p>&#304;kinci sorun &#252;zerinde daha fazla durmak istiyorum. Hatal&#305; bir te&#351;vik sistemi tasarlayabilirsin, bu &#231;ok ola&#287;an. Ama sistemin k&#246;t&#252; davran&#305;&#351;lar &#252;retti&#287;ini nas&#305;l yakalayamazs&#305;n?</p><h2><strong>Problemi d&#252;zeltmek</strong></h2><p>Buffett, Berkshire Hathaway&#8217;de bu y&#252;zden bir &#351;ik&#226;yet ve ihbar hatt&#305; kulland&#305;klar&#305;n&#305; anlatt&#305;. &#350;irkete y&#305;lda yakla&#351;&#305;k 4.000 bildirim geldi&#287;inden bahsetti. Bu bildirimlerin b&#252;y&#252;k k&#305;sm&#305; &#246;nemli olmayabiliyor, ama bazen &#231;ok ciddi etik problemler bu &#351;ik&#226;yetler sayesinde yakalanabiliyor.</p><p>&#304;&#231; denetim y&#246;neticisi bunlar&#305; de&#287;erlendiriyor. Ciddi bulgular &#252;st y&#246;netime aktar&#305;l&#305;yor. Gerekti&#287;inde ba&#287;&#305;ms&#305;z soru&#351;turmac&#305;lar g&#246;revlendiriliyor.</p><p>Buffett sistemin m&#252;kemmel olmad&#305;&#287;&#305;n&#305; biliyor. Ama k&#246;t&#252; haberi gizlemeden, saklamadan &#252;st y&#246;netime ula&#351;t&#305;rabilecek ve gerekti&#287;inde karar al&#305;nmas&#305;n&#305; sa&#287;layabilecek bir mekanizma kurdu&#287;unu anlat&#305;yor.</p><h2><strong>Peki Wells Fargo bunu ger&#231;ekten g&#246;remedi mi?</strong></h2><p>Bir banka milyonlarca yeni hesap a&#231;&#305;yor. M&#252;&#351;teri ba&#351;&#305;na &#252;r&#252;n say&#305;s&#305; art&#305;yor. Sat&#305;&#351; performans&#305; raporlar&#305; iyi g&#246;r&#252;n&#252;yor. Ama bu hesaplar&#305;n bir k&#305;sm&#305;nda ger&#231;ek m&#252;&#351;teri aktivitesi yok. &#304;nsanlar&#305;n kullanmad&#305;&#287;&#305;, para yat&#305;rmad&#305;&#287;&#305;, hatta varl&#305;&#287;&#305;ndan haberdar olmad&#305;&#287;&#305; hesaplar var. Bu nas&#305;l fark edilmez?</p><p>Neden sadece a&#231;&#305;lan hesap say&#305;s&#305;na bak&#305;ld&#305;? Neden fonlanan hesap oran&#305; izlenmedi? Neden hesaplar&#305;n a&#231;&#305;ld&#305;ktan 30, 60, 90 g&#252;n sonra aktif olup olmad&#305;&#287;&#305;na bak&#305;lmad&#305;? Neden m&#252;&#351;terilerin hi&#231; kullanmad&#305;&#287;&#305; hesaplar bir uyar&#305; sinyali olmad&#305;?</p><p>Bu sorular&#305;n cevab&#305;, bu vakada beni en &#231;ok &#351;a&#351;&#305;rtan &#351;ey oldu. &#199;&#252;nk&#252; cevap, Wells Fargo&#8217;nun kendi sistemlerinde, ad&#305; konmu&#351; bir metrikte duruyordu.</p><p>Vaka analizinin devam&#305;nda &#351;unlar&#305; bulacaks&#305;n:</p><ul><li><p>Wells Fargo&#8217;nun y&#305;llarca elinde tuttu&#287;u ama <strong>hi&#231;bir karar&#305; de&#287;i&#351;tirmeyen o metrik</strong></p></li><li><p><strong>Goodhart Yasas&#305;</strong> ve <strong>Amazon&#8217;un ayn&#305; tuza&#287;a d&#252;&#351;t&#252;&#287;&#252;nde</strong> metri&#287;i ad&#305;m ad&#305;m nas&#305;l <strong>d&#252;zeltti&#287;i</strong></p></li><li><p>&#8220;EthicsLine&#8221; ad&#305;nda bir ihbar hatt&#305; varken neden kimsenin sesinin duyulmad&#305;&#287;&#305; ve <strong>benim bir CEO ve bir &#304;K direkt&#246;r&#252;yle ya&#351;ad&#305;&#287;&#305;m &#8220;sessiz kal, sorun &#231;&#305;karma&#8221; hik&#226;yem</strong></p></li><li><p>Ayn&#305; say&#305;ya bakan iki y&#246;neticinin neden tamamen <strong>farkl&#305; sonu&#231;lar</strong> &#231;&#305;kard&#305;&#287;&#305;</p></li><li><p>Wells Fargo y&#246;neticisi olsayd&#305;m kuraca&#287;&#305;m <strong>5 metrikli </strong><em><strong>dashboard</strong></em> ve <strong>ge&#231;ilmemesi gereken g&#252;venlik s&#305;n&#305;rlar&#305;</strong></p></li></ul><p>Vaka analizinin tamam&#305; &#252;cretli abonelere a&#231;&#305;k.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/subscribe&quot;,&quot;text&quot;:&quot;&#220;cretli abone ol &#129293;&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://www.akilmodelleri.com/subscribe"><span>&#220;cretli abone ol &#129293;</span></a></p><p></p>
      <p>
          <a href="https://www.akilmodelleri.com/p/bir-sirket-calsanna-hile-yapmay-ogretebilir">
              Read more
          </a>
      </p>
   ]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[#39 - Çok çalışıyorsun ama yanlış şey için ödüllendiriliyorsun ]]></title><description><![CDATA[&#350;imdi izleyin (28 dakika) | Te&#351;vik Psikolojisi: &#304;nsanlar kendisinden isteneni de&#287;il, &#246;d&#252;llendirildi&#287;i &#351;eyi yapar.]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/39-cok-calsyorsun-ama-yanls-sey-icin</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/39-cok-calsyorsun-ama-yanls-sey-icin</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Sat, 14 Nov 2026 13:41:01 GMT</pubDate><enclosure url="https://api.substack.com/feed/podcast/224881165/6710cc6823e03e5be18a9000d04a84cc.mp3" length="0" type="audio/mpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>&#304;nsanlar kendilerinden isteneni de&#287;il, &#246;d&#252;llendirildikleri &#351;eyi yapar.</p><p>&#304;ngilizler Hindistan&#8217;da kobradan kurtulmak i&#231;in &#246;d&#252;l koydu, sonunda kobra &#252;retimini finanse etti. Bir kre&#351; ge&#231; kalan velilere 3 dolar ceza kesti, ge&#231; kalanlar&#305;n say&#305;s&#305; iki kat&#305;na &#231;&#305;kt&#305;. Bu videoda te&#351;vik psikolojisini anlat&#305;yorum: bir sistemin ne istedi&#287;i ile neyi &#246;d&#252;llendirdi&#287;i neden iki ayr&#305; &#351;eydir, &#351;irketler neden B&#8217;yi umarken A&#8217;y&#305; &#246;d&#252;llendirir ve kendi hayat&#305;m&#305;zda kurdu&#287;umuz &#246;l&#231;&#252;ler bizi ilk g&#252;nk&#252; hedefimizden nas&#305;l uzakla&#351;t&#305;r&#305;r.</p><p>Yaz&#305;n&#305;n tamam&#305;:</p><div class="digest-post-embed" data-attrs="{&quot;nodeId&quot;:&quot;aecd6a54-98ce-4855-96f3-516829a9668b&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;Hindistan&#8217;&#305;n &#304;ngiliz s&#246;m&#252;rgesi oldu&#287;u y&#305;llardan g&#252;n&#252;m&#252;ze kalan bir rivayet var.&quot;,&quot;cta&quot;:null,&quot;showBylines&quot;:true,&quot;showDescription&quot;:true,&quot;showImage&quot;:true,&quot;size&quot;:&quot;lg&quot;,&quot;isEditorNode&quot;:true,&quot;title&quot;:&quot;&#199;ok &#231;al&#305;&#351;&#305;yorsun ama yanl&#305;&#351; &#351;ey i&#231;in &#246;d&#252;llendiriliyorsun&quot;,&quot;publishedBylines&quot;:[{&quot;id&quot;:5275152,&quot;name&quot;:&quot;Hande Kocatekin&quot;,&quot;bio&quot;:&quot;Bilgisayar m&#252;hendisiyim. Profesyonel olarak, T&#252;rkiye'de ve Amerika'da teknoloji &#351;irketlerinde &#252;r&#252;nden ve ekipten sorumlu oldum uzun s&#252;re. Ak&#305;l Modelleri hep tek hayalimdi; burada daha iyi d&#252;&#351;&#252;nmek &#252;zerine yaz&#305;yorum ve konu&#351;uyorum. &#128420;&quot;,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/24d214cd-df9a-4ce5-b04f-1d876152819a_3587x3587.jpeg&quot;,&quot;is_guest&quot;:false,&quot;bestseller_tier&quot;:null}],&quot;post_date&quot;:&quot;2026-11-13T04:01:02.809Z&quot;,&quot;cover_image&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0bde71dd-51e4-4bcd-90b3-7887e45d4919_1912x1076.png&quot;,&quot;cover_image_alt&quot;:null,&quot;cover_image_crop&quot;:null,&quot;canonical_url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/cok-calsyorsun-ama-yanls-sey-icin&quot;,&quot;section_name&quot;:null,&quot;video_upload_id&quot;:null,&quot;id&quot;:224590741,&quot;type&quot;:&quot;newsletter&quot;,&quot;reaction_count&quot;:26,&quot;comment_count&quot;:0,&quot;publication_id&quot;:776423,&quot;publication_name&quot;:&quot;Ak&#305;l Modelleri&quot;,&quot;publication_logo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!93RZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fac9139ee-ddb8-4623-a85c-b77c1b4984ad_256x256.png&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;youtube_url&quot;:null,&quot;show_links&quot;:null,&quot;feed_url&quot;:null}"></div><p>Yeni yaz&#305;lar ve videolar i&#231;in Ak&#305;l Modelleri&#8217;ne abone ol:</p><div class="embedded-publication-wrap" data-attrs="{&quot;id&quot;:776423,&quot;embedding_publication_id&quot;:776423,&quot;name&quot;:&quot;Ak&#305;l Modelleri&quot;,&quot;logo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!93RZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fac9139ee-ddb8-4623-a85c-b77c1b4984ad_256x256.png&quot;,&quot;base_url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com&quot;,&quot;hero_text&quot;:&quot;Hayatta ve zor anlarda &#231;ok i&#351;e yarayan d&#252;&#351;&#252;nme ara&#231;lar&#305;n&#305; hik&#226;yelerle anlatan haftal&#305;k b&#252;lten.&quot;,&quot;author_name&quot;:&quot;Hande Kocatekin&quot;,&quot;show_subscribe&quot;:true,&quot;logo_bg_color&quot;:&quot;#fafafa&quot;,&quot;language&quot;:&quot;tr&quot;}" data-component-name="EmbeddedPublicationToDOMWithSubscribe"><div class="embedded-publication show-subscribe"><a class="embedded-publication-link-part" native="true" href="https://www.akilmodelleri.com?utm_source=substack&amp;utm_campaign=publication_embed&amp;utm_medium=web&amp;embedding_publication_id=776423"><img class="embedded-publication-logo" src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!93RZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fac9139ee-ddb8-4623-a85c-b77c1b4984ad_256x256.png" width="56" height="56" style="background-color: rgb(250, 250, 250);"><span class="embedded-publication-name">Ak&#305;l Modelleri</span><div class="embedded-publication-hero-text">Hayatta ve zor anlarda &#231;ok i&#351;e yarayan d&#252;&#351;&#252;nme ara&#231;lar&#305;n&#305; hik&#226;yelerle anlatan haftal&#305;k b&#252;lten.</div><div class="embedded-publication-author-name">Hande Kocatekin taraf&#305;ndan</div></a><form class="embedded-publication-subscribe" method="GET" action="https://www.akilmodelleri.com/subscribe?embedding_publication_id=776423"><input type="hidden" name="source" value="publication-embed"><input type="hidden" name="autoSubmit" value="true"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="E-posta adresinizi yaz&#305;n..."><input type="submit" class="button primary" value="Abone olun"></form></div></div><h3>B&#214;L&#220;MLER</h3><p>0:00 Hindistan&#8217;&#305;n kobra &#231;iftlikleri</p><p>1:57 Te&#351;vik nedir?</p><p>2:36 Ge&#231; kalmay&#305; art&#305;ran kre&#351; deneyi</p><p>5:54 &#304;nsan o kadar rasyonel de&#287;il: davran&#305;&#351;sal iktisat</p><p>8:08 Ceza koyacaksan dozu: Paris&#8217;teki kre&#351;ler</p><p>9:07 B&#8217;yi umarken A&#8217;y&#305; &#246;d&#252;llendirmek</p><p>12:36 &#220;niversiteler, makaleler ve dolmu&#351; &#351;of&#246;r&#252;</p><p>14:39 Te&#351;viksiz ortam yoktur</p><p>16:00 Te&#351;vik do&#287;ru kurulunca: Zappos</p><p>18:24 &#304;kinci dereceden d&#252;&#351;&#252;nme</p><p>19:22 Motivasyon s&#252;r&#252;klenmesi</p><p>22:17 S&#252;r&#252;klenmenin &#252;&#231; sebebi</p><p>24:46 &#304;yi bir te&#351;vik nas&#305;l kurulur? 6 ilke</p><p>27:00 Akl&#305;nda kalmas&#305;n&#305; istedi&#287;im soru</p><h3>BU V&#304;DEODA GE&#199;ENLER</h3><p>- Uri Gneezy ve Aldo Rustichini&#8217;nin kre&#351; deneyi</p><p>- Steven Kerr, &#8220;B&#8217;yi Umarken A&#8217;y&#305; &#214;d&#252;llendirme &#199;&#305;lg&#305;nl&#305;&#287;&#305;&#8221; (1975)</p><p>- Charlie Munger: &#8220;Bana te&#351;viki g&#246;ster, sana sonucu s&#246;yleyeyim.&#8221;</p><p>- Tony Hsieh ve Zappos&#8217;un &#8220;Teklif&#8221; uygulamas&#305;</p><p>Bu videoyu, &#8220;iyi &#231;al&#305;&#351;an&#8221; olman&#305;n ne demek oldu&#287;unu bilen birine g&#246;nder.</p><p>Podcast olarak dinlemek istersen Ak&#305;l Modelleri <a href="https://open.spotify.com/episode/6pH91EKiRpS30p7yP5JFmH?si=0NMi9-YYQbG3r_JwXrEwjg">Spotify&#8217;da</a>.</p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Çok çalışıyorsun ama yanlış şey için ödüllendiriliyorsun]]></title><description><![CDATA[Te&#351;vik psikolojisi: &#304;nsanlar kendisinden isteneni de&#287;il, &#246;d&#252;llendirildi&#287;i &#351;eyi yapar.]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/cok-calsyorsun-ama-yanls-sey-icin</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/cok-calsyorsun-ama-yanls-sey-icin</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Fri, 13 Nov 2026 04:01:02 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7b06f25d-d194-4acf-b3e2-6dd06d824021_1600x1200.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Hindistan&#8217;&#305;n &#304;ngiliz s&#246;m&#252;rgesi oldu&#287;u y&#305;llardan g&#252;n&#252;m&#252;ze kalan bir rivayet var.</p><p>&#304;ngilizler, Hindistan&#8217;daki kobra bollu&#287;undan endi&#351;e eder. Bu zehirli y&#305;lanlar&#305; &#246;ld&#252;r&#252;p getiren herkese y&#305;lan ba&#351;&#305;na para &#246;d&#252;l&#252; verilece&#287;ini a&#231;&#305;klarlar.</p><p>Y&#305;lan avlamak tehlikeli ve zordur. F&#305;rsat&#305; g&#246;ren bir grup giri&#351;imci daha kolay bir yol bulur. Kobra yeti&#351;tirdikleri bir &#231;iftlik kurarlar. Daha sonra bu kobralar&#305; avlam&#305;&#351; gibi &#304;ngilizlere g&#246;t&#252;r&#252;rler.</p><p>Y&#246;netim durumu fark edince &#246;d&#252;l&#252; kald&#305;r&#305;r. Bunun &#252;zerine &#231;iftliklerini kapatan giri&#351;imciler, art&#305;k para etmeyen kobralar&#305; do&#287;aya salar. Hindistan k&#305;rsal&#305;nda eskisinden de fazla kobra kol gezmeye ba&#351;lar.</p><p>&#304;ngilizler <strong>te&#351;vikle kobradan kurtulacaklar&#305;n&#305; d&#252;&#351;&#252;n&#252;rken kobra &#252;retimini finanse etmi&#351;tir&#8230;</strong></p><p>Bir sistemin <strong>ne istedi&#287;i</strong> ile <strong>neyi &#246;d&#252;llendirdi&#287;i</strong> birbirinden ayr&#305; iki &#351;eydir. &#304;nsanlar ikincisine g&#246;re davran&#305;r, buna te&#351;vik denir ve t&#252;m d&#252;nya b&#246;yle &#231;al&#305;&#351;&#305;r&#8230;</p><p></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abone olun&quot;,&quot;language&quot;:&quot;tr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Yeni yaz&#305;lar&#305; almak ve &#231;al&#305;&#351;malar&#305;m&#305; desteklemek i&#231;in &#252;cretsiz veya &#252;cretli abone olmay&#305; d&#252;&#351;&#252;nebilirsin &#128420;</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="E-posta adresinizi yaz&#305;n&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abone olun"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><h2>Te&#351;vik nedir?</h2><p>D&#252;nya te&#351;viklerle &#231;al&#305;&#351;&#305;r. Ama iyi kurgulanmam&#305;&#351; te&#351;vikler &#231;o&#287;u zaman istenmeyen yan etkilere yol a&#231;ar, hatta bazen istenenin tam tersini ortaya &#231;&#305;kar&#305;r.</p><p>Ekonomide te&#351;vik, bir davran&#305;&#351;&#305;n getirisini ya da maliyetini de&#287;i&#351;tiren her &#351;eydir. Para olabilir, stat&#252; olabilir, ceza, zaman ya da rahatl&#305;k olabilir&#8230;</p><p>Te&#351;vik modeli &#351;unu s&#246;yler;</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p><strong>&#304;nsanlar &#231;o&#287;unlukla kendilerinden isteneni de&#287;il, kar&#351;&#305;l&#305;&#287;&#305;nda &#246;d&#252;llendirildikleri &#351;eyi yapar.</strong></p></div><p>Ekonomistler bunun en bilinen h&#226;line as&#305;l, vekil problemi diyor. &#304;&#351;in yap&#305;lmas&#305;n&#305; isteyen (as&#305;l) ile i&#351;i yapan (vekil) farkl&#305; ki&#351;ilerdir. As&#305;l, vekili her an izleyemedi&#287;i i&#231;in bir &#246;l&#231;&#252;ye ihtiya&#231; duyar ve &#246;d&#252;l&#252; bir &#246;l&#231;&#252;ye ba&#287;lar. Vekil de i&#351;i isteyenin <strong>amac&#305;na odaklanmaz</strong>, <strong>bakt&#305;&#287;&#305; &#246;l&#231;&#252;y&#252; b&#252;y&#252;tmeye &#231;al&#305;&#351;&#305;r.</strong></p><p>Bozulma tam burada ba&#351;lar. <strong>&#214;l&#231;&#252; ile ama&#231; aras&#305;nda bir bo&#351;luk varsa, sistem o bo&#351;lu&#287;u ilk g&#246;ren ki&#351;iyi &#246;d&#252;llendirir.</strong></p><p>Warren Buffett&#8217;&#305;n orta&#287;&#305; Charlie Munger bunu tek c&#252;mleyle &#351;&#246;yle dile getirir:</p><blockquote><p>Bana te&#351;viki g&#246;ster, sana sonucu s&#246;yleyeyim.</p></blockquote><p>Te&#351;vikler sadece finansal birer ara&#231; de&#287;ildir. Ayn&#305; zamanda g&#252;&#231;l&#252; birer mesajd&#305;r. Bir davran&#305;&#351;a &#246;d&#252;l ya da ceza koydu&#287;unda, kar&#351;&#305;ndakine o davran&#305;&#351;&#305;n ne kadar &#246;nemli oldu&#287;unu da s&#246;ylemi&#351; olursun.</p><p>Bu mesaj&#305;n yanl&#305;&#351; bir kurguda tamamen ters teper&#8230;</p><h2>Ge&#231; kalmay&#305; art&#305;ran kre&#351; deneyi</h2><p>Davran&#305;&#351;sal ekonomist <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Uri_Gneezy">Uri Gneezy</a>, kre&#351;te ya&#351;ad&#305;&#287;&#305; bir olay&#305; anlat&#305;r. &#214;&#287;retmen velilerden &#231;ocuklar&#305;n&#305; saat tam 16:00&#8217;da almalar&#305;n&#305; ister. Bir g&#252;n Uri i&#351; toplant&#305;s&#305;ndayken ge&#231; kald&#305;&#287;&#305;n&#305; fark eder. Kre&#351;e zaman&#305;nda yeti&#351;mek i&#231;in &#231;&#305;lg&#305;nlar gibi araba kullan&#305;r, &#231;&#252;nk&#252; &#231;ocu&#287;unu zaman&#305;nda almak &#8220;iyi bir insan&#305;n yapmas&#305; gereken &#351;ey&#8221;dir.</p><p>Sonra kre&#351; m&#252;d&#252;r&#252;, 10 dakikadan fazla ge&#231; kalan velilere 3 dolar ceza uygulamaya ba&#351;lar. Uri yine bir g&#252;n ge&#231; kal&#305;r. Bu kez h&#305;zl&#305; araba kullanmaz. &#199;&#252;nk&#252; 3 dolar i&#231;in hayat&#305;n&#305; riske atmaya de&#287;mez.</p><p>Uri ve meslekta&#351;&#305; Aldo Rustichini bu g&#246;zlemi 10 kre&#351;te, 20 hafta s&#252;ren bir saha deneyiyle test eder. Alt&#305; kre&#351;te ge&#231; kalan velilere yakla&#351;&#305;k 3 dolar ceza konur. D&#246;rt kre&#351; kontrol grubu olarak kal&#305;r.</p><p>Ceza konan kre&#351;lerde ge&#231; kalan veli say&#305;s&#305; <strong>azalmaz</strong>, hatta<strong> iki kat&#305;na</strong> <strong>&#231;&#305;kar</strong>. En &#351;a&#351;&#305;rt&#305;c&#305; sonu&#231; ise cezan&#305;n kald&#305;r&#305;lmas&#305;ndan sonra g&#246;r&#252;l&#252;r. Ceza kald&#305;r&#305;ld&#305;&#287;&#305;nda veliler ge&#231; kalmaya devam eder. Art&#305;k bir yerlerde bir &#351;eyler k&#305;r&#305;lm&#305;&#351;t&#305;r ve o &#351;ey geri d&#246;nmez&#8230;</p><p>Neden peki?</p><p>Cezadan &#246;nce veliler ge&#231; kalman&#305;n ne kadar k&#246;t&#252; bir &#351;ey oldu&#287;unu tam olarak bilemez. Bilemedikleri i&#231;in de &#231;ekinirler. 3 dolarl&#305;k ceza kondu&#287;u anda bir sinyal al&#305;rlar. O sinyal ge&#231; kalman&#305;n san&#305;ld&#305;&#287;&#305; kadar b&#252;y&#252;k bir sorun olmad&#305;&#287;&#305;n&#305; s&#246;yler. Sadece &#8220;3 dolarl&#305;k bir k&#246;t&#252;l&#252;k&#8221; oldu&#287;unu g&#246;sterir.</p><p>Hatta veliler art&#305;k 3 dolara olduk&#231;a ucuz bir bak&#305;c&#305;l&#305;k hizmeti sat&#305;n al&#305;yordur.</p><p>Bu deneyle birlikte as&#305;l &#246;nemli olan, sosyal normun y&#305;k&#305;lmas&#305; sonucudur. Herkes zaman&#305;nda gelirken kimse &#8220;k&#246;t&#252; ebeveyn&#8221; olmak istemez. Ceza bu &#231;izgiyi bir kere paraya &#231;evirdikten sonra eski norma d&#246;nmek neredeyse imk&#226;ns&#305;zla&#351;&#305;r.</p><p>Uri&#8217;ye g&#246;re ceza y&#246;ntemi kullan&#305;lacaksa, ceza &#231;ok y&#252;ksek tutarda olmal&#305;d&#305;r. Paris&#8217;te baz&#305; kre&#351;lerde veli ge&#231; kald&#305;&#287;&#305;nda m&#252;d&#252;r&#252;n &#231;ocu&#287;u polis merkezine g&#246;t&#252;rd&#252;&#287;&#252;n&#252; anlat&#305;r. Hangi ebeveyn &#231;ocu&#287;unu polis merkezinden almak ister? O kre&#351;te herkes saatinden &#246;nce kap&#305;da bekler&#8230;</p><h2>B&#8217;yi umarken A&#8217;y&#305; &#246;d&#252;llendirmek</h2><p>Bir&#231;ok &#351;irket &#8220;te&#351;vik vermeyi denedik ama &#231;al&#305;&#351;mad&#305;&#8221; der. Bu, pek de iyi olmayan bir Japon restoran&#305;na gidip &#8220;Japon yemekleri k&#246;t&#252;d&#252;r&#8221; sonucuna varmaya benzer. &#199;al&#305;&#351;mayan &#351;ey te&#351;vik de&#287;ildir. Te&#351;vikin k&#246;t&#252; tasarlanm&#305;&#351; olmas&#305;d&#305;r.</p><p>Y&#246;netim bilimi profes&#246;r&#252; Steven Kerr, 1975&#8217;te bu k&#246;t&#252; tasar&#305;ma isim koyan bir makale yazd&#305;. <a href="https://web.mit.edu/curhan/www/docs/Articles/15341_Readings/Motivation/Kerr_Folly_of_rewarding_A_while_hoping_for_B.pdf">&#8220;B&#8217;yi Umarken A&#8217;y&#305; &#214;d&#252;llendirme &#199;&#305;lg&#305;nl&#305;&#287;&#305;.&#8221;</a> ;</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p><strong>&#304;nsanlar kendilerinden beklenen ideal davran&#305;&#351;a (B) g&#246;re de&#287;il, kazan&#231; ya da terfi getiren davran&#305;&#351;a (A) g&#246;re hareket eder.</strong></p></div><p>&#214;rnekleri &#231;ok yak&#305;ndan tan&#305;yoruz. &#350;irketler &#231;al&#305;&#351;anlar&#305;ndan uzun vadeli b&#252;y&#252;me ve yenilik&#231;ilik bekler. Ama primi &#252;&#231; ayl&#305;k k&#226;r hedefine ba&#287;lar. &#199;al&#305;&#351;an da gelece&#287;e de&#287;il, &#246;n&#252;ndeki &#252;&#231; aya bakar.</p><p>&#220;niversiteler hocalardan &#246;&#287;renciye ilham vermelerini bekler. Hocan&#305;n &#231;ok anla&#351;&#305;l&#305;r &#351;ekilde ders anlatmas&#305;n&#305; ister. Ama akademik y&#252;kselmeyi makale say&#305;s&#305;na ba&#287;lar. Hoca da dersi b&#305;rak&#305;p makaleye y&#246;nelir.</p><p>Dolmu&#351;a binenlerimiz bilir. &#350;of&#246;r&#252;n kazanc&#305; yolcunun memnuniyetine de&#287;il, ta&#351;&#305;d&#305;&#287;&#305; yolcu say&#305;s&#305;na ba&#287;l&#305;d&#305;r. &#350;of&#246;r&#252;n ald&#305;&#287;&#305; mesaj da &#8220;g&#252;venli s&#252;r&#8221; de&#287;il, &#8220;ne pahas&#305;na olursa olsun &#231;ok yolcu al&#8221; olur.</p><p>Burada alt&#305;n&#305; &#231;izmek istedi&#287;im bir &#351;ey var. <strong>Te&#351;viksiz ortam yoktur.</strong></p><p>&#8220;Biz te&#351;vik sistemi kullanm&#305;yoruz&#8221; diyen bir &#351;irket, zaten var olan gizli te&#351;viklere teslim oldu&#287;unun muhtemelen fark&#305;nda de&#287;ildir. <strong>Kimin terfi etti&#287;i, kimin toplant&#305;da &#246;v&#252;ld&#252;&#287;&#252;, neyin g&#246;r&#252;l&#252;p neyin g&#246;r&#252;lmedi&#287;i &#231;al&#305;&#351;ana &#8220;iyi &#231;al&#305;&#351;an&#8221; olman&#305;n ne demek oldu&#287;unu zaten s&#246;yler.</strong> Te&#351;vik vermemek davran&#305;&#351;&#305; y&#246;nlendiren etkenleri ortadan kald&#305;rmaz. Sadece sinyali tesad&#252;fe b&#305;rak&#305;r.</p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/cok-calsyorsun-ama-yanls-sey-icin?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Bu yaz&#305;y&#305;, &#8220;iyi &#231;al&#305;&#351;an&#8221; olman&#305;n ne demek oldu&#287;unu bilen birine g&#246;nder.</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/cok-calsyorsun-ama-yanls-sey-icin?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/p/cok-calsyorsun-ama-yanls-sey-icin?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Payla&#351;</span></a></p></div><h2>Peki ya kendi kobra &#231;iftliklerimiz?</h2><p>Buraya kadar anlatt&#305;klar&#305;m&#305;n hepsinde te&#351;vik bir ba&#351;kas&#305; taraf&#305;ndan belirlendi. Ama te&#351;vikin en &#231;arp&#305;c&#305; h&#226;lini ki&#351;isel hayat&#305;nda g&#246;rebilirsin. Hatta belki de bizzat ya&#351;&#305;yorsundur &#351;u anda...</p><p>Yazar <a href="https://www.derekthompson.org/p/a-secret-to-a-long-healthy-life-do">Derek Thompson</a>, bir yaz&#305;s&#305;nda Oura y&#252;z&#252;&#287;&#252;n&#252;n hayat&#305;n&#305; iyile&#351;tirdi&#287;ini ama kendisini ayn&#305; zamanda insanlardan uzakla&#351;t&#305;rd&#305;&#287;&#305;n&#305; anlat&#305;r. Saat 20:00&#8217;den sonra i&#231;ti&#287;i tek bir kadeh &#351;arab&#305;n bile dinlenme nabz&#305;n&#305; f&#305;rlatt&#305;&#287;&#305;n&#305;, uyku skorunu &#231;&#246;kertti&#287;ini g&#246;r&#252;r. Saat 22:00&#8217;den sonraki bir kokteyl ise adeta damardan verilmi&#351; espresso etkisi yapar b&#252;nyesinde.</p><p>Sonra bir &#351;ey fark eder. Daha y&#252;ksek uyku skoru almak i&#231;in ak&#351;amlar&#305; arkada&#351;lar&#305;yla daha az g&#246;r&#252;&#351;meye ba&#351;lam&#305;&#351;t&#305;r. Spor saatini korumak i&#231;in &#246;&#287;le yemeklerini iptal ediyordur.</p><blockquote><p>&#214;l&#231;&#252;lebilir olarak geli&#351;tirilmi&#351; bir benli&#287;e d&#246;n&#252;&#351;mek, genellikle daha az &#246;l&#231;&#252;lebilir anlam ve mutluluk kaynaklar&#305;n&#305; elemek anlam&#305;na geliyor.</p><p>-Derek Thompson</p></blockquote><p>Yani uyku skorun m&#252;kemmel olabilir. Ama hi&#231; arkada&#351;&#305;n kalmad&#305;ysa, ortada minik bir sorun da olabilir...</p><p>Ben de kendi sabah rutinimi anlatt&#305;&#287;&#305;m bir <a href="https://www.akilmodelleri.com/p/sen-bir-startup-degilsin-ama-startup">yaz&#305;mda</a> &#351;&#246;yle demi&#351;tim:</p><blockquote><p>Sabah saat sekiz. Ben hen&#252;z uyanmad&#305;m bile ama yapmam gereken &#351;eylerin listesi &#231;oktan ba&#351;lad&#305;.</p><p>Yataktan kalkmadan &#246;nce i&#231;mem gereken s&#305;v&#305;lar var. Kan &#351;ekerimi d&#252;zenlesin diye a&#231; karn&#305;na &#305;l&#305;k su i&#231;ine elma sirkesi, belki elektrolit. Ama asla ilk i&#351; kahve i&#231;memeliyim, kortizol&#252;m i&#231;in iyi de&#287;il. Uyan&#305;r uyanmaz g&#252;ne&#351;e &#231;&#305;kmam laz&#305;m, on be&#351; dakika kadar. Almam gereken vitaminler var, s&#305;ras&#305; &#231;ok &#246;nemli. Kalorimi takip eden uygulamam, ad&#305;mlar&#305;m&#305; sayan saatim, uykumun evrelerini &#246;l&#231;en y&#252;z&#252;&#287;&#252;m...</p></blockquote><p><strong>Kendine hizmet etsin diye tasarlad&#305;&#287;&#305;n rutin seni y&#246;netmeye ba&#351;l&#305;yor.</strong> Ve bunu fark etmiyorsun bile. Y&#252;z&#252;&#287;&#252;nde b&#252;t&#252;n halkalar dolu g&#246;r&#252;n&#252;yor ama arkada&#351;larla planlanm&#305;&#351; bir ak&#351;am yeme&#287;i daha ka&#231;&#305;yor&#8230;</p><h2>Motivasyon s&#252;r&#252;klenmesi</h2><p>&#304;&#351;e ba&#351;lad&#305;&#287;&#305;n ilk g&#252;n neler ba&#351;armak istiyordun, hat&#305;rl&#305;yor musun?</p><p>Amac&#305;n faydal&#305; bir &#351;eyler yapmak, &#231;ok &#351;ey &#246;&#287;renmek, ilgin&#231; insanlarla ilgin&#231; problemler &#252;zerinde &#231;al&#305;&#351;mak, bir zorlu&#287;un &#252;stesinden gelmenin tatminini ya&#351;amakt&#305; belki.</p><p>Peki bug&#252;n i&#351;teki ba&#351;ar&#305;n&#305; g&#252;n g&#252;n neyle &#246;l&#231;&#252;yorsun? Yan&#305;ts&#305;z mail kalmam&#305;&#351; bir gelen kutusuyla m&#305;? Hepsi tamamlanm&#305;&#351; bir yap&#305;lacaklar listesiyle olabilir mi? Ya da &#252;&#231; ayd&#305;r haz&#305;rlad&#305;&#287;&#305;n sunuma gelen &#246;vg&#252; m&#252;d&#252;r senin &#246;l&#231;&#252;t&#252;n?</p><p>&#304;&#351;te en ba&#351;&#305;nda &#351;irkete girerken ama&#231;lad&#305;klar&#305;nla bug&#252;n yapt&#305;klar&#305;n aras&#305;ndaki mesafe senin <strong>s&#252;r&#252;klenmeni</strong> g&#246;sterir.</p><p>Kimse bir sabah uyan&#305;p &#8220;art&#305;k gelen kutum i&#231;in &#231;al&#305;&#351;aca&#287;&#305;m&#8221; demiyor elbette. Anlam bir g&#252;nde yok olmuyor. Ama bir g&#252;n aniden fark ediliyor. &#8220;Ben ne yap&#305;yorum b&#246;yle?&#8221; hissiyle verdi&#287;in bir karar&#305;n varsa, bu an&#305; bilirsin&#8230;</p><p>Bu s&#252;r&#252;klenmenin sebepleri &#351;unlar;</p><ul><li><p><strong>K&#252;&#231;&#252;k &#246;d&#252;l hemen gelir ama b&#252;y&#252;k hedef uzaktad&#305;r.</strong> Gelen kutusunu s&#305;f&#305;rlamak bug&#252;n tatmin verir. &#8220;Faydal&#305; bir &#252;r&#252;n yapmak&#8221; ise belki y&#305;llar sonra, o da fark edilirse &#246;d&#252;llendirilir.</p></li><li><p><strong>G&#246;r&#252;n&#252;r olan &#246;l&#231;&#252;l&#252;r, &#246;l&#231;&#252;len de &#246;d&#252;llendirilir.</strong> Bitirilen g&#246;revleri ve yap&#305;lan sunumlar&#305; herkes g&#246;r&#252;r. Bir problemi derinlemesine anlad&#305;&#287;&#305;n&#305; ise o anda kimse g&#246;rmez.</p></li><li><p><strong>&#214;d&#252;llendirildi&#287;in &#351;eyde ustala&#351;&#305;rs&#305;n.</strong> Toplant&#305; y&#246;netmekte, payda&#351; idare etmekte &#231;ok iyi h&#226;le gelirsin. Ustal&#305;k da art&#305;k senin kimli&#287;ine d&#246;n&#252;&#351;&#252;r. Art&#305;k d&#246;nem sonu sunumunu yapan o ki&#351;i sensindir.</p></li></ul><p>S&#252;r&#252;klenme yava&#351; yava&#351; &#246;l&#231;&#252;n&#252;n hedefin yerine ge&#231;mesiyle olur. Ekonomist Charles Goodhart&#8217;&#305;n ad&#305;yla an&#305;lan yasa da tam olarak bunu s&#246;yler;</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p><strong>Bir &#246;l&#231;&#252; hedefe d&#246;n&#252;&#351;t&#252;&#287;&#252;nde iyi bir &#246;l&#231;&#252; olmaktan &#231;&#305;kar.</strong></p></div><h2>Te&#351;vik do&#287;ru kurulunca: Zappos</h2><p>Peki te&#351;vik iyi tasarland&#305;&#287;&#305;nda neye benzer?</p><p>E-ticaret &#351;irketi Zappos&#8217;un art&#305;k aram&#305;zda olmayan CEO&#8217;su Tony Hsieh, &#351;irketin en b&#252;y&#252;k maliyetinin k&#246;t&#252; i&#351;e al&#305;mlar oldu&#287;unu d&#252;&#351;&#252;n&#252;r. Bu y&#252;zden &#8220;<a href="https://www.businessinsider.com/zappos-tony-hsieh-paid-new-workers-to-quit-the-offer-2020-11">Teklif</a>&#8221; ad&#305;yla bilinen bir uygulama ba&#351;lat&#305;r. Yeni i&#351;e al&#305;nan herkese, d&#246;rt haftal&#305;k e&#287;itim s&#252;recinin sonunda bir teklif verilir. E&#287;er &#351;imdi istifa ederse, &#231;al&#305;&#351;t&#305;&#287;&#305; s&#252;renin maa&#351;&#305;na ek olarak bir de nakit para verilecektir. Teklif 100 dolarla ba&#351;lar, zamanla 2.000 dolara kadar &#231;&#305;kar.</p><p>Hsieh&#8217;in hedefi, &#231;al&#305;&#351;anlar&#305;n &#351;irkette sadece maa&#351; i&#231;in bulunmad&#305;&#287;&#305;ndan emin olmakt&#305;r. &#350;irket k&#252;lt&#252;r&#252;ne ger&#231;ekten inanmayanlar en ba&#351;ta kendi kararlar&#305;yla ayr&#305;l&#305;r.</p><p>Ama bundan da fazlas&#305; olur. <strong>Paray&#305; reddedip &#351;irkette kalan ki&#351;i, bu karar&#305;n do&#287;ru oldu&#287;unu &#246;nce kendine kan&#305;tlamak ister.</strong> <strong>Bu sebeple &#304;&#351;ine &#231;ok daha s&#305;k&#305; sar&#305;l&#305;r.</strong></p><p>Kre&#351;teki ceza &#8220;ge&#231; kalmak ucuzdur&#8221; mesaj&#305;d&#305;r ve yanl&#305;&#351; bir kurgudur. Buna kar&#351;&#305;n Zappos&#8217;ta &#8220;burada kalmak, nakit para teklifine ra&#287;men senin se&#231;imin&#8221; mesaj&#305; muazzam kurgulanm&#305;&#351;t&#305;r.</p><h2>&#304;yi bir te&#351;vik nas&#305;l kurulur?</h2><p>Bu ilkeler bir &#351;irkette sistemi kurarken de, kendi rutinini kurarken de i&#351;ine yarayacakt&#305;r;</p><p><strong>Te&#351;vikin g&#246;nderdi&#287;i gizli mesaj&#305; mutlaka fark et.</strong> Bir &#246;d&#252;l ya da ceza koydu&#287;unda sadece bir davran&#305;&#351;&#305; fiyatland&#305;rmazs&#305;n. O davran&#305;&#351;&#305;n ne kadar &#246;nemli oldu&#287;unu da s&#246;ylersin. &#304;lk sorman gereken soru &#351;u: &#8220;Bu te&#351;vik kar&#351;&#305; tarafa ne mesaj veriyor?&#8221;</p><p><strong>B&#8217;yi umarken A&#8217;y&#305; &#246;d&#252;llendirme.</strong> Uzun vadeli yenilik&#231;ilik, i&#351; birli&#287;i ya da kalite gibi &#231;&#305;kt&#305;lar isterken k&#305;sa vadeli sonucu ve bireysel ba&#351;ar&#305;y&#305; &#246;d&#252;llendirmemelisin. Yenilik isteyip ba&#351;ar&#305;s&#305;z olan&#305; cezaland&#305;ran bir yap&#305; amac&#305;na ula&#351;amaz. </p><p><strong>Varsayma, dene.</strong> &#304;nsanlar&#305;n bir te&#351;vike nas&#305;l tepki verece&#287;ini &#246;nceden do&#287;ru &#351;ekilde kestiremezsin. K&#252;&#231;&#252;k bir grupta denemek ve beklenmedik yan etkiyi g&#246;rd&#252;&#287;&#252;nde d&#252;zeltmek &#231;ok i&#351;e yarar.</p><p><strong>&#304;&#231;sel motivasyonu ve sosyal normu ezme.</strong> K&#246;t&#252; tasarlanm&#305;&#351; bir ceza ya da k&#252;&#231;&#252;k bir para &#246;d&#252;l&#252;, insan&#305;n &#8220;iyi biri olma&#8221; iste&#287;ini yok edebilir. Kre&#351; deneyindeki gibi, y&#305;k&#305;lan norma geri d&#246;nmek &#231;ok daha zordur.</p><p><strong>Dozu do&#287;ru ayarla.</strong> Ceza koyacaksan, sinyal g&#252;&#231;l&#252; ve net olsun. K&#252;&#231;&#252;k bir ceza, davran&#305;&#351;&#305; fiyat etiketine d&#246;n&#252;&#351;t&#252;rebilir.</p><p><strong>&#304;nsanlar&#305;n ne s&#246;yledi&#287;ine de&#287;il, neyi se&#231;ti&#287;ine bak.</strong> Herkes &#8220;bu i&#351;i &#231;ok istiyorum&#8221; der. Zappos&#8217;un teklifi gibi sistemler, s&#246;z&#252; de&#287;il, ger&#231;ek tercihi ortaya &#231;&#305;kar&#305;r.</p><h2>Bu model nerede &#231;al&#305;&#351;maz?</h2><p>Te&#351;vik modelini i&#231;selle&#351;tirdikten sonra, her davran&#305;&#351;&#305; &#246;d&#252;lle d&#252;zeltmeye kalk&#305;&#351;mamal&#305;s&#305;n. Bazen bir i&#351;e te&#351;vik eklemek, o i&#351;in kendi &#231;ekicili&#287;ini yok eder.</p><p>Ara&#351;t&#305;rmac&#305;lar insanlar&#305;n zaten keyif alarak yerine getirdi&#287;i bir g&#246;revi al&#305;p onlara bunun i&#231;in para &#246;demeye ba&#351;lam&#305;&#351;. Para devreye girdi&#287;inde hi&#231;bir &#351;ey eskisi gibi olmam&#305;&#351;. Beynin &#246;d&#252;l ve motivasyon merkezi olan <strong>ventral striatum</strong>, beklenmedik s&#252;prizlerde veya i&#231;sel olarak tatmin edici durumlarda daha g&#252;&#231;l&#252; tepki verir. D&#305;&#351;sal &#246;d&#252;l (para) bir s&#252;re sonra ortadan kald&#305;r&#305;ld&#305;&#287;&#305;nda veya rutin hale geldi&#287;inde ise striatumdaki aktivasyon ba&#351;lang&#305;&#231; seviyesinin bile alt&#305;na iner. Yani bir zamanlar&#305;n hevesle yap&#305;lan i&#351;i bir &#252;cret kar&#351;&#305;l&#305;&#287;&#305;nda art&#305;k eskisi kadar heyecanland&#305;rmaz. Hatta &#252;cret ortadan kalkt&#305;&#287;&#305;nda bile hi&#231;bir &#351;ey eski haline d&#246;nmez&#8230;</p><h2>Akl&#305;nda kalmas&#305;n&#305; istedi&#287;im soru</h2><p>Birinin davran&#305;&#351;&#305;n&#305; anlamak istiyorsan &#8220;ne d&#252;&#351;&#252;n&#252;yor?&#8221; diye sormadan &#246;nce &#8220;<strong>neye kar&#351;&#305;l&#305;k &#246;d&#252;llendiriliyor?&#8221; diye sor.</strong></p><p>Sonra ayn&#305; soruyu kendine sor.</p><p>Ben bug&#252;n neyi &#246;l&#231;&#252;yorum? Ve o &#246;l&#231;&#252; beni ilk g&#252;n koydu&#287;um hedefe mi g&#246;t&#252;r&#252;yor, yoksa sadece kobra &#231;iftli&#287;imde kobra m&#305; yeti&#351;tiriyorum?</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abone olun&quot;,&quot;language&quot;:&quot;tr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Ak&#305;l Modelleri&#8217;ni okudu&#287;un i&#231;in te&#351;ekk&#252;rler &#128420;Yeni i&#231;erikleri almak ve &#231;al&#305;&#351;malar&#305;m&#305; desteklemek i&#231;in &#252;cretsiz veya &#252;cretli abone olmay&#305; d&#252;&#351;&#252;nebilirsin!</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="E-posta adresinizi yaz&#305;n&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abone olun"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><p></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[#38- İyiler neden gider, kötüler neden kalır? ]]></title><description><![CDATA[Gresham Yasas&#305;&#8217;n&#305; tarihinden te&#351;his sorular&#305;na kadar 40 dakikada anlatt&#305;m.]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/iyiler-neden-gider-kotuler-neden-5c2</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/iyiler-neden-gider-kotuler-neden-5c2</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Sun, 08 Nov 2026 15:19:38 GMT</pubDate><enclosure url="https://api.substack.com/feed/podcast/224023094/eb4e7b33a233af510e47e796302935a2.mp3" length="0" type="audio/mpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Cuma g&#252;n&#252; g&#246;nderdi&#287;im yaz&#305;n&#305;n video h&#226;li haz&#305;r. Videoyu &#252;&#231; par&#231;aya b&#246;ld&#252;m. &#304;lk par&#231;ada yasan&#305;n hik&#226;yesi var: Ek&#351;i S&#246;zl&#252;k&#8217;&#252;n nas&#305;l trol cennetine d&#246;nd&#252;&#287;&#252;, VIII. Henry&#8217;nin bak&#305;r burunlu &#351;ilinleri ve Aristophanes&#8217;in Kurba&#287;alar oyunu. &#304;kinci par&#231;ada yasan&#305;n neden i&#351;ledi&#287;ini ve ne zaman tersine d&#246;nd&#252;&#287;&#252;n&#252; konu&#351;uyoruz. &#220;&#231;&#252;nc&#252; par&#231;ada iyi &#231;al&#305;&#351;anlar&#305;n neden gitti&#287;ine, Gresham&#8217;&#305; durduran kar&#351;&#305; kuvvetlere ve 5 te&#351;his sorusuna geliyoruz.</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abone olun&quot;,&quot;language&quot;:&quot;tr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Ak&#305;l Modelleri&#8217;nden yeni i&#231;erikleri almak ve &#231;al&#305;&#351;malar&#305;m&#305; desteklemek i&#231;in &#252;cretsiz veya &#252;cretli abone olmay&#305; d&#252;&#351;&#252;nebilirsin &#128420;.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="E-posta adresinizi yaz&#305;n&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abone olun"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><p></p><p>Videoda &#246;nemli c&#252;mleler ekrana yaz&#305; olarak geliyor. Yaz&#305;y&#305; hen&#252;z okumad&#305;ysan buradan ula&#351;abilirsin: <a href="https://www.akilmodelleri.com/p/iyiler-neden-gider-kotuler-neden">https://www.akilmodelleri.com/p/iyiler-neden-gider-kotuler-neden</a></p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/iyiler-neden-gider-kotuler-neden-5c2?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Bu videoyu iyi &#231;al&#305;&#351;anlar&#305;n&#305; tek tek kaybeden bir y&#246;neticiye ya da h&#226;l&#226; &#8220;Ek&#351;i &#231;ok bozdu&#8221; diyen bir arkada&#351;&#305;na g&#246;nderebilirsin.</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/iyiler-neden-gider-kotuler-neden-5c2?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/p/iyiler-neden-gider-kotuler-neden-5c2?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Payla&#351;</span></a></p></div><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[İyiler neden gider, kötüler neden kalır? Teşhis için sorman gereken 5 soru]]></title><description><![CDATA[Gresham Yasas&#305;: K&#246;t&#252; para iyi paray&#305; kovar.]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/iyiler-neden-gider-kotuler-neden</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/iyiler-neden-gider-kotuler-neden</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Fri, 06 Nov 2026 04:00:45 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4a0cd063-a052-41f9-b0ed-1b7cf34a2635_1600x1200.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Ekibin en iyi &#231;al&#305;&#351;an&#305; istifa etti.</p><p>Ondan &#246;nceki de gitmi&#351;ti. Belki de o sendin.</p><p>Eskiden severek takip etti&#287;in sosyal platformda art&#305;k sadece g&#252;r&#252;lt&#252; ve kavga var.</p><p>Kalanlar hep ayn&#305; ki&#351;iler.</p><p>Ve akl&#305;ndan o c&#252;mle ge&#231;iyor; &#8220;<strong>Neden hep iyiler gidiyor da k&#246;t&#252;ler kal&#305;yor?</strong>&#8221;</p><div><hr></div><p>Bir markete gittiniz ve al&#305;&#351;veri&#351; yapt&#305;n&#305;z. Bin dolar &#246;deme yapacaks&#305;n&#305;z, elinizde bin dolar var ve bunun tam kar&#351;&#305;l&#305;&#287;&#305; olan alt&#305;n da var. Kasiyer &#246;demeyi ikisiyle de yapabilece&#287;inizi s&#246;yledi&#287;inde, dolar ile mi &#246;deme yapmak istersiniz, yoksa alt&#305;n ile mi?</p><p>Tabii ki dolar ile &#246;deme yapars&#305;n&#305;z.</p><p>&#199;&#252;nk&#252; alt&#305;n&#305;n daha <strong>de&#287;erli</strong> oldu&#287;unu bilirsiniz.</p><p>Bug&#252;nk&#252; konumuz olan Gresham Yasas&#305; tam olarak budur. <strong>K&#246;t&#252; paran&#305;n iyi paray&#305; kovmas&#305;d&#305;r.</strong> K&#246;t&#252; para dola&#351;&#305;mda kalmaya devam ederken, iyi para dola&#351;&#305;mda olmaz, yast&#305;k alt&#305;nda saklan&#305;r.</p><p>Ayn&#305; durumu insana ve hayata da uyarlayaca&#287;&#305;z. &#304;yi y&#246;neticiler &#351;irketlerden ayr&#305;l&#305;rken k&#246;t&#252;ler kalmaya devam eder, bir uygulamada k&#246;t&#252; yaz&#305;lm&#305;&#351; kod iyi yaz&#305;lm&#305;&#351; bir kodun yerini al&#305;r, otomobil al&#305;&#351;veri&#351;inde iyi ara&#231; sat&#305;c&#305;lar&#305; sistemden uzakla&#351;&#305;r&#8230;</p><p>Gresham Yasas&#305;&#8217;n&#305; bir <strong>kehanet gibi de&#287;il</strong>, bir <strong>te&#351;his arac&#305;</strong> olarak kullanmay&#305; &#246;&#287;reneceksin bu yaz&#305;da. &#8220;K&#246;t&#252; her zaman kazan&#305;r&#8221; demek, bu modele yapaca&#287;&#305;n en b&#252;y&#252;k haks&#305;zl&#305;k olacak, &#231;&#252;nk&#252; model bunu s&#246;ylemiyor. <strong>Modelin do&#287;ru kullan&#305;m&#305;, bir sistemde k&#246;t&#252;n&#252;n neden kazand&#305;&#287;&#305;n&#305; sorup o nedeni bulmak ve ona kar&#351;&#305; bir kuvvet tasarlamak olacak.</strong></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abone olun&quot;,&quot;language&quot;:&quot;tr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Bu yaz&#305; sana bir arkada&#351;&#305;n taraf&#305;ndan iletildiyse, bir sonrakini ka&#231;&#305;rmamak i&#231;in abone olabilirsin.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="E-posta adresinizi yaz&#305;n&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abone olun"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><p><em>Y Combinator</em> isimli, yeni giri&#351;imleri destekleme platformunun kurucular&#305;ndan Paul Graham&#8217;&#305;n 2008 y&#305;l&#305;nda yazd&#305;&#287;&#305; <em><a href="https://paulgraham.com/trolls.html">Trolls</a></em> isimli bir makalesi var. (Trol, internet ortam&#305;nda insanlar&#305; kas&#305;tl&#305; olarak k&#305;zd&#305;rmak, tart&#305;&#351;ma &#231;&#305;karmak veya dikkat &#231;ekmek amac&#305;yla k&#305;&#351;k&#305;rt&#305;c&#305;, alayc&#305; ya da sald&#305;rgan mesajlar payla&#351;an ki&#351;iye denir.) Makalede en &#231;ok al&#305;nt&#305;lanan yer &#351;uras&#305;d&#305;r:</p><blockquote><p><em>Trollerin bir t&#252;r Gresham yasas&#305; var. Troller d&#252;&#351;&#252;nceli insanlar&#305;n oldu&#287;u bir foruma girmeye isteklidir, ama d&#252;&#351;&#252;nceli insanlar trollerle dolu bir foruma girmeye istekli de&#287;ildir. Bu y&#252;zden <strong>trolleme</strong> bir kez yerle&#351;ince <strong>bask&#305;n k&#252;lt&#252;r</strong> haline gelir.</em></p></blockquote><p>Bu c&#252;mleyi ben Ek&#351;i S&#246;zl&#252;k yazar&#305;yken &#231;ok s&#305;k g&#246;r&#252;rd&#252;m, hatta kendim de s&#305;k s&#305;k kullan&#305;rd&#305;m: &#8220;Ek&#351;i &#231;ok bozdu.&#8221; Y&#305;llar oldu, art&#305;k kullanm&#305;yorum Ek&#351;i S&#246;zl&#252;k&#8217;&#252;. &#199;ok bozdu &#231;&#252;nk&#252;. Zaman&#305;nda, bilgi vermek, bilgiyi yaymak amac&#305;yla kurulmu&#351; site, trollerin ortal&#305;&#287;&#305; kar&#305;&#351;t&#305;rmas&#305;na dayanamayan ve g&#252;n&#252;n b&#252;y&#252;k bir k&#305;sm&#305;n&#305; bu insanlara yan&#305;t vererek ge&#231;iren ve bunun da fayda etmedi&#287;ini g&#246;rerek platformdan ka&#231;an insanlar&#305;n bo&#351;lu&#287;uyla tam bir trol cenneti oldu. (H&#226;l&#226; direnen akl&#305;selim yazarlar&#305; tenzih ederim.)</p><p>Gresham Yasas&#305; bir ya&#351;am d&#246;ng&#252;s&#252;n&#252; anlat&#305;yor. Bir forum a&#231;&#305;l&#305;r, oraya d&#252;&#351;&#252;nceli insanlar gelir, forum h&#305;zla b&#252;y&#252;r, sonra troller gelir, d&#252;&#351;&#252;nceli insanlar azal&#305;r, troller &#231;o&#287;al&#305;r, forum art&#305;k trollerle doludur&#8230; &#304;nsan ili&#351;kilerinde de &#231;ok s&#305;k g&#246;r&#252;r&#252;z Gresham&#8217;&#305;. Bir sohbet belli bir kabal&#305;k d&#252;zeyine ula&#351;&#305;rsa, d&#252;&#351;&#252;nceli insanlar o sohbetten ayr&#305;lmaya ba&#351;lar.</p><p>&#350;unun alt&#305;n&#305; &#231;izmek istiyorum, <strong>iyi insanlar k&#246;t&#252; ortamlarda kalmay&#305; tercih etmiyor ve oradan ayr&#305;l&#305;yorlar</strong>. Ama k&#246;t&#252;ler k&#246;t&#252; ortamlarda kalmaya devam ediyor. &#199;&#252;nk&#252; iyi y&#246;neticilerin gidebilece&#287;i ba&#351;ka &#351;irketler var. K&#246;t&#252; y&#246;neticilerin ise markette &#231;ok al&#305;c&#305;s&#305; olmad&#305;&#287;&#305;ndan gidecek yeri de olmaz. Bunu unutma l&#252;tfen, detayland&#305;raca&#287;&#305;z. Gresham Yasas&#305;&#8217;n&#305; anlad&#305;k&#231;a bu c&#252;mlenin tam kar&#351;&#305;l&#305;&#287;&#305;n&#305; hayat&#305;nda da g&#246;rmeye ba&#351;layacaks&#305;n.</p><h2><strong>I. Peki nedir tam olarak bu Gresham Yasas&#305;?</strong></h2><p>Gresham Yasas&#305; az &#246;nce bahsetti&#287;im tek bir c&#252;mleyle bilinir. &#8220;K&#246;t&#252; para iyi paray&#305; kovar.&#8221; Ama bu c&#252;mlenin arkas&#305;nda 2.400 y&#305;ll&#305;k bir ge&#231;mi&#351; var. Ve i&#351;in ilginci, yasaya ad&#305;n&#305; veren adam bu c&#252;mleyi hi&#231; kurmam&#305;&#351;.</p><h3>1. Kral VIII. Henry ve &#8220;bak&#305;r burun&#8221;</h3><p>1540&#8217;larda &#304;ngiltere Kral&#305; VIII. Henry&#8217;nin sava&#351;lar nedeniyle ve &#246;zellikle 1544&#8217;teki Boulogne ku&#351;atmas&#305; i&#231;in paraya ihtiyac&#305; vard&#305;. Vergi toplamak zor ve yava&#351;t&#305;. Ama elinde daha kolay bir ara&#231; vard&#305;; darphane. 1544 ile 1551 aras&#305;nda, tarihe &#8220;B&#252;y&#252;k Ta&#287;&#351;i&#351;&#8221; olarak ge&#231;en d&#246;nemde, g&#252;m&#252;&#351; paralar&#305;n i&#231;indeki g&#252;m&#252;&#351; oran&#305; %92,5&#8217;ten &#246;nce %50&#8217;ye, sonra %33&#8217;e ve o&#287;lu VI. Edward d&#246;neminde %25&#8217;e kadar d&#252;&#351;&#252;r&#252;ld&#252;. Eksik olan metalin yerine de bak&#305;r kondu.</p><p>&#8220;Ta&#287;&#351;i&#351;&#8221;in (&#304;ngilizcesiyle <em>debasement</em>) tan&#305;m&#305; &#351;udur; paran&#305;n &#252;zerinde yazan de&#287;er ayn&#305; kal&#305;r, ama i&#231;indeki de&#287;erli metal azal&#305;r. Devlet de aradaki fark&#305; cebe indirir.</p><p>Bu paralar&#305;n en &#252;nl&#252;s&#252; &#8220;testoon&#8221; isimli, sonradan &#8220;&#351;ilin&#8221; diye an&#305;lacak parad&#305;r. Bak&#305;r bir g&#246;vdenin &#252;zerine ince bir g&#252;m&#252;&#351; tabakas&#305; kaplanm&#305;&#351;t&#305;r. Para elden ele ge&#231;tik&#231;e en &#231;ok s&#252;rt&#252;nen yer olan kral&#305;n portresindeki kabar&#305;k burun a&#351;&#305;nm&#305;&#351; ve alt&#305;ndan k&#305;rm&#305;z&#305;ms&#305; bak&#305;r g&#246;r&#252;nm&#252;&#351;t&#252;. Halk bu y&#252;zden VIII. Henry&#8217;ye &#8220;old coppernose&#8221; (ya&#351;l&#305; bak&#305;r burun) lakab&#305;n&#305; takm&#305;&#351;.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!q7y5!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4842f4e-efd7-4f5b-a766-c1b75127a533_402x382.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!q7y5!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4842f4e-efd7-4f5b-a766-c1b75127a533_402x382.jpeg 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!q7y5!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4842f4e-efd7-4f5b-a766-c1b75127a533_402x382.jpeg 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!q7y5!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4842f4e-efd7-4f5b-a766-c1b75127a533_402x382.jpeg 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!q7y5!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4842f4e-efd7-4f5b-a766-c1b75127a533_402x382.jpeg 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!q7y5!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4842f4e-efd7-4f5b-a766-c1b75127a533_402x382.jpeg" width="402" height="382" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d4842f4e-efd7-4f5b-a766-c1b75127a533_402x382.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:382,&quot;width&quot;:402,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:89194,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/i/223462126?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4842f4e-efd7-4f5b-a766-c1b75127a533_402x382.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!q7y5!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4842f4e-efd7-4f5b-a766-c1b75127a533_402x382.jpeg 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!q7y5!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4842f4e-efd7-4f5b-a766-c1b75127a533_402x382.jpeg 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!q7y5!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4842f4e-efd7-4f5b-a766-c1b75127a533_402x382.jpeg 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!q7y5!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4842f4e-efd7-4f5b-a766-c1b75127a533_402x382.jpeg 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Burnu a&#351;&#305;nm&#305;&#351; bir VIII. Henry testoon&#8217;u. Kral&#305;n burnu a&#351;&#305;nd&#305;k&#231;a alt&#305;ndaki bak&#305;r g&#246;r&#252;n&#252;yor.</figcaption></figure></div><p>&#350;imdi kendini o d&#246;nemin bir t&#252;ccar&#305; olarak hayal et. Cebinde iki adet &#8220;1 &#351;ilin&#8221; var. Biri eski, neredeyse saf g&#252;m&#252;&#351;; di&#287;eri ise yeni, burnu bak&#305;r olandan. Kanun ikisinin de ayn&#305; de&#287;erde kabul edilmesini istiyor. Pazarda hangisini harcars&#305;n? Yenisini, yani k&#246;t&#252; olan&#305;. Eskisini saklars&#305;n, eritip g&#252;m&#252;&#351;&#252;n&#252; satars&#305;n ya da yurt d&#305;&#351;&#305;na g&#246;t&#252;r&#252;rs&#252;n.</p><p>Herkes b&#246;yle yap&#305;nca pazarda yaln&#305;zca k&#246;t&#252; paralar dola&#351;&#305;r.</p><h3>2. Thomas Gresham kimdi ve krali&#231;eyle ne ilgisi var?</h3><p>Sir Thomas Gresham (1519&#8211;1579) Londral&#305; bir t&#252;ccar ve finans&#231;&#305;yd&#305;. Kariyerinin b&#252;y&#252;k k&#305;sm&#305;n&#305; o d&#246;nemin Avrupa finans merkezi Anvers&#8217;te (Antwerp) ge&#231;irdi. VIII. Henry i&#231;in gizlice k&#252;l&#231;e ka&#231;&#305;rd&#305;, VI. Edward&#8217;&#305;n ve I. Mary&#8217;nin h&#252;k&#252;met bankeri oldu. G&#246;revi, kraliyetin Anvers&#8217;teki bor&#231;lar&#305;n&#305; y&#246;netmek ve sterlinin de&#287;erini korumakt&#305;. Sonradan Londra&#8217;daki Royal Exchange&#8217;i (Kraliyet Borsas&#305;) kuran da odur.</p><p>I. Elizabeth 1558&#8217;de tahta &#231;&#305;kt&#305; ve Gresham&#8217;&#305; h&#252;k&#252;met bankeri olarak atad&#305;. Ard&#305;ndan Gresham krali&#231;eye bir rapor haz&#305;rlad&#305;:</p><blockquote><p><em>&#8220;Majestelerinin bilgisine sunar&#305;m ki, <strong>kurun d&#252;&#351;mesinin</strong> ilk sebebi, merhum baban&#305;z Kral hazretlerinin paras&#305;n&#305; 6 ons safl&#305;ktan 3 ons safl&#305;&#287;a indirerek ta&#287;&#351;i&#351; etmesidir. Bunun &#252;zerine kur 26 &#351;ilin 8 peniden 13 &#351;ilin 4 peniye d&#252;&#351;t&#252;, bu da sizin b&#252;t&#252;n saf alt&#305;n&#305;n&#305;z&#305;n bu krall&#305;ktan d&#305;&#351;ar&#305; ta&#351;&#305;nmas&#305;na sebep oldu.&#8221;</em></p></blockquote><p>Gresham raporunda &#8220;k&#246;t&#252; para iyi paray&#305; kovar&#8221; dememi&#351;ti, ancak tarih&#231;iler iyi ve k&#246;t&#252; paran&#305;n birlikte piyasada dola&#351;&#305;mda olamayaca&#287;&#305;n&#305; &#246;ng&#246;rd&#252;&#287;&#252;n&#252; d&#252;&#351;&#252;n&#252;rler.</p><p><strong>Gresham ne &#246;nerdi ve ne oldu?</strong></p><p>Gresham, krali&#231;enin dola&#351;&#305;mdaki b&#252;t&#252;n k&#246;t&#252; paralar&#305; toplay&#305;p eski, y&#252;ksek safl&#305;k standard&#305;nda yeniden basmas&#305;n&#305; istedi. &#304;lk tahminlere g&#246;re dola&#351;&#305;mda yakla&#351;&#305;k 440.000 sterlinlik iyi para, 1,1 milyon sterlini a&#351;an k&#246;t&#252; para vard&#305;. Krali&#231;e Elizabeth bu plan&#305; uygulad&#305;. &#214;nce k&#246;t&#252; paralar&#305;n resmi de&#287;eri d&#252;&#351;&#252;r&#252;ld&#252;. %50 ve %33 safl&#305;ktaki paralar&#305;n de&#287;eri 4,5 peniye, en k&#246;t&#252;s&#252; olan %25&#8217;liklerin de&#287;eri 2,25 peniye <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/The_Great_Debasement">indirildi</a>. Ard&#305;ndan b&#252;y&#252;k yeniden bas&#305;mla k&#246;t&#252; paralar toplan&#305;p eritildi ve yerine y&#252;ksek safl&#305;kta yeni paralar bas&#305;ld&#305;. Sterlin hem &#252;lke i&#231;inde hem de d&#305;&#351;&#305;nda yeniden g&#252;&#231;lendi.</p><p>&#8220;Gresham Yasas&#305;&#8221; ifadesi Gresham&#8217;&#305;n &#246;l&#252;m&#252;nden neredeyse 300 y&#305;l sonra ortaya &#231;&#305;kt&#305;. &#304;sko&#231; ekonomist Henry Dunning Macleod, 1858&#8217;de yay&#305;mlanan <em>Elements of Political Economy</em> kitab&#305;nda bu ilkeye Gresham&#8217;&#305;n ad&#305;n&#305; verdi. Ama Macleod, bu sonuca ilk kez Gresham&#8217;&#305;n ula&#351;t&#305;&#287;&#305;n&#305; sanarak yan&#305;lm&#305;&#351;t&#305;. &#304;lke 16. y&#252;zy&#305;ldan &#231;ok &#246;nce de iyi biliniyordu.</p><h3>3. Aristophanes ve &#8220;Kurba&#287;alar&#8221;</h3><p>Gresham Yasas&#305; ile ilgili en eski kay&#305;t Antik Yunan&#8217;dan, Aristophanes&#8217;in &#8220;<a href="https://web.viu.ca/johnstoi/aristophanes/frogs.htm">Kurba&#287;alar</a>&#8221; isimli komedisinden geliyor. Oyun M&#214; 405&#8217;te Atina&#8217;da sahnelendi ve birincilik &#246;d&#252;l&#252; kazand&#305;.</p><p>Atina, Sparta&#8217;yla yapt&#305;&#287;&#305; sava&#351;&#305;n son y&#305;llar&#305;ndayd&#305; ve paras&#305; t&#252;keniyordu. M&#214; 413&#8217;te Spartal&#305;lar Dekeleia&#8217;y&#305; ele ge&#231;irip Atina&#8217;n&#305;n g&#252;m&#252;&#351; kayna&#287;&#305; Laurion madenlerinin yolunu kesti. Atinal&#305;lar, Parthenon&#8217;daki yedi alt&#305;n Nike (Zafer tanr&#305;&#231;as&#305;) heykelini eritip tarihlerinde ilk kez alt&#305;n para bast&#305;. Alt&#305;n da bitince g&#252;m&#252;&#351; kaplanm&#305;&#351; bronz paralar &#231;&#305;kard&#305;lar. Bunlar, g&#246;r&#252;n&#252;&#351;te eski g&#252;m&#252;&#351; paralara benzeyen ama i&#231;i bronz olan paralard&#305;, t&#305;pk&#305; 2.000 y&#305;l sonraki VIII. Henry&#8217;nin bak&#305;r burunlu &#351;ilinleri gibi&#8230;</p><p>Atina&#8217;da sergilenen Kurba&#287;alar oyununun ortas&#305;nda koro seyirciye d&#246;n&#252;p &#351;unu s&#246;yl&#252;yordu:</p><blockquote><p><em>&#8220;Bu &#351;ehir bana s&#305;k s&#305;k, en iyi ve en de&#287;erli yurtta&#351;lar&#305;na, eski g&#252;m&#252;&#351; paralar&#305;m&#305;za ve yeni alt&#305;nlar&#305;m&#305;za davrand&#305;&#287;&#305; gibi davran&#305;yor gibi geliyor. Bu paralar asla sahte de&#287;ildi; t&#252;m paralar&#305;n en iyisiydi, do&#287;ru damgay&#305; ta&#351;&#305;yan tek paralard&#305;, Yunanlar ve barbarlar aras&#305;nda her yerde s&#305;nav&#305; ge&#231;mi&#351;lerdi. Ama biz bunlar&#305; kullanm&#305;yoruz. Onlar&#305;n yerine birka&#231; g&#252;n &#246;nce ya da d&#252;n k&#246;t&#252; bas&#305;lm&#305;&#351; de&#287;ersiz bronz paralar&#305;m&#305;z&#305; kullan&#305;yoruz.&#8221;</em></p></blockquote><p>Koro sonra benzetmeyi insanlara ta&#351;&#305;yor: &#8220;Atina iyi yeti&#351;mi&#351;, d&#252;r&#252;st yurtta&#351;lar&#305; bir kenara itip &#8220;d&#252;n gelmi&#351;&#8221; k&#246;t&#252; politikac&#305;lar&#305; se&#231;iyor.&#8221;</p><h2><strong>II. Gresham Yasas&#305;&#8217;n&#305;n &#252;&#231; &#246;nemli par&#231;as&#305;</strong></h2><p>Yasan&#305;n neden i&#351;ledi&#287;ini anlamak, onu do&#287;ru kullanman&#305;n anahtar&#305;d&#305;r. Gresham Yasas&#305; asl&#305;nda &#351;u &#252;&#231; par&#231;adan olu&#351;ur:</p><blockquote><p>1. <strong>&#304;ki farkl&#305; kalitede, ama ayn&#305; i&#351;e yarayan &#351;ey olmal&#305;d&#305;r.</strong> G&#252;m&#252;&#351; &#351;ilin ve bak&#305;rl&#305; &#351;ilin. &#304;kisi de parad&#305;r ve al&#305;&#351;veri&#351; yapmaya yarar.</p><p>2. <strong>&#304;kisinin ayn&#305; de&#287;erde say&#305;lmas&#305;n&#305; zorunlu k&#305;lan bir mekanizma olmal&#305;d&#305;r.</strong> Paralarda bu, &#8220;yasal &#246;deme arac&#305;&#8221; kanunudur. Devlet, t&#252;ccar&#305;n bak&#305;rl&#305; &#351;ilini de g&#252;m&#252;&#351; &#351;ilin de&#287;erinde kabul etmesini zorunlu k&#305;lar. T&#252;ccar &#8220;bu k&#246;t&#252; para, ancak iki tane verirsen kabul ederim&#8221; diyemez.</p><p>3. <strong>Fark&#305; g&#246;rebilen ve iyisini saklayabilen birileri olmal&#305;d&#305;r.</strong> Paran&#305;n sahibi hangisinin daha de&#287;erli oldu&#287;unu bilir ve iyisini dola&#351;&#305;mdan &#231;ekip saklayabilir.</p></blockquote><p>Devlet bir de&#287;i&#351;kenin piyasa de&#287;erini sabitler, ama ger&#231;ek de&#287;er serbest kal&#305;r. &#304;nsanlar, ger&#231;ek de&#287;erinin piyasa de&#287;erine oran&#305; en y&#252;ksek olan&#305; saklar ve en d&#252;&#351;&#252;k olan&#305; harcar. Herkes b&#246;yle davrand&#305;&#287;&#305; i&#231;in en k&#246;t&#252; para en h&#305;zl&#305; &#351;ekilde dola&#351;&#305;mda olur.</p><p>&#350;unun alt&#305;n&#305; &#231;izelim, Gresham Yasas&#305; iyinin yok oldu&#287;unu s&#246;ylemez. &#304;yi para h&#226;l&#226; vard&#305;r, hatta daha de&#287;erlidir. Sadece dola&#351;&#305;mda de&#287;ildir, saklanm&#305;&#351;t&#305;r. Yasa iyiyi tamamen yok etmez, iyiyi saklan&#305;r hale getirir ve b&#246;ylece insanlar aras&#305;nda el de&#287;i&#351;tirmesini engeller.</p><h2><strong>III. Gresham Yasas&#305;&#8217;n&#305;n ters y&#252;z&#252;: Thiers Yasas&#305;</strong></h2><p>Gresham Yasas&#305; i&#231;in ikisinin ayn&#305; de&#287;erde say&#305;lmas&#305;n&#305; <strong>zorunlu k&#305;lan</strong> bir mekanizma olmal&#305;d&#305;r, dedik. Peki, bu &#8220;zorunluluk&#8221; yoksa ne olur?</p><p>Bu kez yasan&#305;n tam tersi olur. Buna Thiers Yasas&#305; denir ve bu kez &#8220;iyi para k&#246;t&#252; paray&#305; kovar&#8221; diye &#246;zetlenir. Mant&#305;&#287;&#305; basittir. T&#252;ccar k&#246;t&#252; paray&#305; kabul etmek zorunda de&#287;ilse, ya hi&#231; kabul etmez ya da indirimli kabul eder. B&#246;ylece k&#246;t&#252; para de&#287;er kaybeder ve kimse onu istemez.</p><p>Bunun ger&#231;ek d&#252;nyadaki ad&#305; &#8220;dolarizasyon&#8221;dur. Yerel paran&#305;n h&#305;zla de&#287;er kaybetti&#287;i &#252;lkelerde insanlar b&#252;y&#252;k al&#305;&#351;veri&#351;lerde, kira ve ev fiyatlar&#305;nda dolar&#305; tercih eder. Burada k&#246;t&#252; para iyiyi kovmaz; iyi para k&#246;t&#252;y&#252; kovar.</p><p>Yani Gresham Yasas&#305; yaln&#305;zca iki para aras&#305;ndaki de&#287;i&#351;im oran&#305; sabitlenmi&#351;se &#231;al&#305;&#351;&#305;r. Aksi halde, ger&#231;ek d&#252;nyada tam tersi g&#246;zlenir ve buna dolarizasyon deriz.</p><p>Devlet zorlamas&#305; yoksa, bu sadece Thiers Yasas&#305;&#8217;d&#305;r, burada iyi para k&#246;t&#252;y&#252; kovar.</p><p><strong>Peki bir sistemde hep k&#246;t&#252; kazan&#305;yorsa, insanlar&#305;n daha iyisini se&#231;mesini engelleyen o &#8220;sapk&#305;n&#8221; rol&#252; kim oynuyor?</strong></p><p>Bu soruyu makalenin geri kalan&#305;nda bir pusula gibi kullanaca&#287;&#305;z. Modeli bir duruma uygulamadan &#246;nce hep &#351;unu soraca&#287;&#305;z;</p><blockquote><p><em><strong>Burada k&#246;t&#252;y&#252; iyiyle e&#351;it saymaya zorlayan &#351;ey nedir?</strong></em></p></blockquote><h2><strong>IV. Paradan d&#252;nyaya: yasa neden genelle&#351;tirildi?</strong></h2><p>E&#287;er Gresham Yasas&#305; bu kadar dar ko&#351;ullarda ve sadece para i&#231;in i&#351;e yar&#305;yorsa, neden insanlar onu forumlara, koda, &#351;irketlere, i&#231;eri&#287;e uyguluyor?</p><p>&#199;&#252;nk&#252; &#8220;zorunlu e&#351;itlik&#8221; yaln&#305;zca kanunla gelmez. Ba&#351;ka yollarla da olu&#351;abilir. Bunlar&#305;n en &#246;nemlisi <strong>bilgi eksikli&#287;idir.</strong></p><h3>Limon Piyasas&#305; (Akerlof)</h3><p>1970&#8217;te ekonomist George Akerlof, ona sonradan Nobel &#246;d&#252;l&#252; getirecek bir makale yazd&#305;: <em>&#8220;The Market for Lemons&#8221;</em>. </p><p>Amerikan argosunda &#8220;limon&#8221; kusurlu ikinci el araba demektir, &#8220;&#351;eftali&#8221; ise iyi araba.</p><p>Al&#305;c&#305;lar iyi arabay&#305; kusurludan ay&#305;rt edemiyorsa, ikisinin ortalamas&#305; kadar bir fiyat &#246;demeye raz&#305; olurlar. Ama sat&#305;c&#305;lar ellerindekinin ne oldu&#287;unu bilir. Bu ortalama fiyat iyi araba sahibine az, kusurlu araba sahibine &#231;ok gelir. Bu y&#252;zden iyi araba sahipleri piyasadan &#231;ekilir, kusurlu araba sahipleri piyasada kal&#305;r. Piyasadaki ortalama kalite d&#252;&#351;er, al&#305;c&#305;lar daha da az &#246;demek ister, daha da &#231;ok iyi sat&#305;c&#305; piyasadan &#231;ekilir. Kendini besleyen bu d&#246;ng&#252; sonunda piyasay&#305; &#231;&#246;kertebilir.</p><p>Gresham ile ba&#287;lant&#305;y&#305; g&#246;r&#252;yor musun? Paralarda k&#246;t&#252;y&#252; iyiyle e&#351;it sayan &#351;ey kanundu. <strong>Limon piyasas&#305;nda ise al&#305;c&#305;n&#305;n bilgisizli&#287;i bu e&#351;itli&#287;i yarat&#305;yor.</strong> Al&#305;c&#305; fark&#305; g&#246;remedi&#287;i i&#231;in iki arabaya ayn&#305; fiyat&#305; veriyor. Yani piyasa kendili&#287;inden bir &#8220;zorunlu e&#351;itlik&#8221; &#252;retiyor.</p><p>Gresham Yasas&#305; genel olarak &#8220;k&#246;t&#252; X iyi X&#8217;i kovar&#8221; demektir. Ama daha kesin s&#246;ylemek gerekirse, iyiyi k&#246;t&#252;den ay&#305;rt etmenin maliyeti y&#252;ksek oldu&#287;unda ya da piyasa ikisi aras&#305;nda bir fark g&#246;zetmedi&#287;inde ortaya &#231;&#305;kar.</p><p>Yaz&#305;n&#305;n ba&#351;&#305;nda verdi&#287;im Ek&#351;i S&#246;zl&#252;k &#246;rne&#287;inde trol tan&#305;m&#305; Gresham&#8217;a &#252;&#231; par&#231;ada &#231;ok g&#252;zel oturuyor:</p><blockquote><p>1. &#304;ki t&#252;r kat&#305;l&#305;mc&#305; var; d&#252;&#351;&#252;nceli ve trol.</p><p>2. Forum ikisine de ayn&#305; &#351;ekilde a&#231;&#305;k. Yani bir yorum bir yorumdur (zorunlu e&#351;itlik).</p><p>3. D&#252;&#351;&#252;nceli insan ortam&#305;n kalitesini fark edip kendini &#8220;dola&#351;&#305;mdan &#231;ekebilir&#8221;, yani gidebilir. Trol ise gitmez, &#231;&#252;nk&#252; onun i&#231;in ortam&#305;n kalitesi &#246;nemli de&#287;ildir.</p></blockquote><p>Buradaki asimetri &#231;ok kritik. K&#246;t&#252; olan i&#231;in ortam fark etmiyor, iyi olan i&#231;in &#231;ok fark ediyor. Bu y&#252;zden ortam bozuldu&#287;unda yaln&#305;zca iyi olan ayr&#305;l&#305;yor.</p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/iyiler-neden-gider-kotuler-neden?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Bu yaz&#305;y&#305; iyi &#231;al&#305;&#351;anlar&#305;n&#305; tek tek kaybeden bir y&#246;neticiye ya da h&#226;l&#226; &#8220;Ek&#351;i &#231;ok bozdu&#8221; diyen bir arkada&#351;&#305;na g&#246;nder.</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/iyiler-neden-gider-kotuler-neden?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/p/iyiler-neden-gider-kotuler-neden?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Payla&#351;</span></a></p></div><h3>Bilgi ve i&#231;erik: iyi i&#231;erik nereye gidiyor?</h3><p>G&#246;r&#252;nt&#252;lenme ba&#351;&#305;na &#252;cretle finanse edilen internet i&#231;erikleri i&#231;in mekanizma &#351;&#246;yle i&#351;liyor: eme&#287;i yo&#287;un ve emeksiz bir YouTube videosu kabaca ayn&#305; &#246;demeyi al&#305;yor (zorunlu e&#351;itlik bu sefer &#246;deme sisteminden geliyor). Yo&#287;un emekli i&#231;eri&#287;in maliyeti &#231;ok daha y&#252;ksek oldu&#287;u i&#231;in &#252;reticiler emeksiz, y&#252;ksek hacimli i&#231;eri&#287;i &#8220;tercih ediyor&#8221;. Bu durumun &#231;&#246;z&#252;m&#252; k&#246;t&#252; i&#231;eri&#287;e &#231;ok daha az &#246;demek olurdu, ama i&#231;erik kalitesini de&#287;erlendirmek g&#252;n&#252;m&#252;zde pahal&#305; ve hataya a&#231;&#305;k durumda.</p><p>Benzer &#351;ekilde, de&#287;erli e-posta i&#231;eri&#287;i de spam kar&#351;&#305;s&#305;nda de&#287;er kaybediyor.</p><p>Yapay zek&#226; y&#252;z&#252;nden internette karanl&#305;k &#351;eyler de olmaya devam ediyor. Algoritmaya uyarlanm&#305;&#351; &#8220;&#231;&#246;p&#8221; i&#231;erik seli yapay zek&#226;yla birlikte a&#351;&#305;r&#305; h&#305;z kazan&#305;yor ve bu yo&#287;unluk arama motorlar&#305;n&#305;, filtreleri, moderasyon sistemlerini bo&#287;uyor.</p><p>&#304;yi yaz&#305;lm&#305;&#351;, &#252;zerinde kafa yorulmu&#351; bir mesaj&#305; bir araya getirmek daha &#231;ok emek istiyor. Bir de &#252;zerine &#252;retilmesi daha kolay metin denizinde bo&#287;uluyor ve ay&#305;rt edilmesi zor oluyor. Bu durumda y&#252;ksek kaliteli bilgi &#246;deme duvarlar&#305;n&#305;n arkas&#305;na &#231;ekiliyor. De&#287;erli metal i&#231;eren paralar&#305;n yast&#305;k alt&#305;nda saklanmas&#305;n&#305;n tam kar&#351;&#305;l&#305;&#287;&#305; oluyor yani.</p><h3>Yaz&#305;l&#305;mda &#8220;devleti&#8221; kim oynuyor?</h3><p>Yaz&#305;l&#305;m&#305;n da kendi Gresham Yasas&#305; var. &#304;yi kodun yerine bir &#351;ey koymak kolayd&#305;r, k&#246;t&#252; kodu de&#287;i&#351;tirmek zordur. Bu y&#252;zden ba&#351;ka bir kuvvet yoksa b&#252;t&#252;n iyi kod sonunda k&#246;t&#252; kodla de&#287;i&#351;tirilir. Bu ilk bak&#305;&#351;ta tuhaf gelebilir sana. Neden iyi kod k&#246;t&#252;yle de&#287;i&#351;tirilsin? &#199;&#252;nk&#252; iyi yaz&#305;lm&#305;&#351;, ba&#287;&#305;ml&#305;l&#305;klar&#305; az, mod&#252;ler olan kod kolayca &#231;&#305;kar&#305;l&#305;p yerine ba&#351;ka bir &#351;ey tak&#305;labilir. K&#246;t&#252;, her &#351;eye dolanm&#305;&#351; kod ise yerinden &#231;&#305;kar&#305;lamaz.</p><p>Y&#246;neticiler sorunu &#231;&#246;zen k&#246;t&#252; kodu durdurmuyorlar, ama m&#252;&#351;terinin bir sorunuyla do&#287;rudan ba&#287;lant&#305;l&#305; olmayan, kodu yeniden yazmay&#305; ve iyile&#351;tirmeleri durduruyorlar.</p><p>M&#252;&#351;teriler ise kullan&#305;c&#305; deneyimine etkisini g&#246;remedikleri hi&#231;bir de&#287;i&#351;ikli&#287;e para vermek istemiyorlar. Bu y&#252;zden kalite &#8220;m&#252;&#351;teri gereksinimlerini kar&#351;&#305;lasa yeterli&#8221; seviyesinde sabitleniyor ve maliyet serbest kal&#305;yor. Gereksinimi en d&#252;&#351;&#252;k maliyetle bu seviyeyi kar&#351;&#305;layan kod da kazan&#305;yor.</p><p>Yani yaz&#305;l&#305;mda &#8220;zorunlu e&#351;itlik&#8221; kanundan de&#287;il, al&#305;c&#305;n&#305;n kalitedeki fark&#305; g&#246;remeyi&#351;inden geliyor. Bu da bizi yukar&#305;da bahsetti&#287;imiz limon piyasas&#305;na g&#246;t&#252;r&#252;yor.</p><h3>Organizasyonlar: iyi &#231;al&#305;&#351;anlar neden gider?</h3><p>&#214;l&#252; Deniz&#8217;in suyu girer ama &#231;&#305;kmaz, su buharla&#351;&#305;r ve geride tuz kal&#305;r. </p><p>Bu &#214;l&#252; Deniz etkisini organizasyonlar i&#231;in de kullanabiliriz. Yetenekli insanlar &#351;irketten &#8220;buharla&#351;&#305;r&#8221;, geride vasatlar kal&#305;r.</p><p>&#304;yi &#231;al&#305;&#351;anlar k&#246;t&#252; ya da vasat &#231;al&#305;&#351;anlarla &#231;al&#305;&#351;mak istemedikleri i&#231;in ayr&#305;l&#305;r, geriye vasatlar kal&#305;r. Bunun bir ba&#351;ka bi&#231;imi de mevcuttur, iyi &#231;al&#305;&#351;anlar neyin k&#246;t&#252; oldu&#287;unu fark edip tekneyi sallar, bir &#351;eylerin yanl&#305;&#351; oldu&#287;unu dile getirmeye &#231;al&#305;&#351;&#305;r. Vasat y&#246;neticiler ve &#231;al&#305;&#351;anlar bundan ho&#351;lanmaz ve sonunda iyi &#231;al&#305;&#351;an kovulur. Maa&#351; geldi&#287;i s&#252;rece &#351;irkette k&#246;t&#252; bir &#351;eylerin olmas&#305; kalanlar&#305;n pek umurunda olmaz.</p><p>&#304;yi &#231;al&#305;&#351;an i&#231;in ortam &#246;nemlidir, ba&#351;ka bir yere gidebilir (&#231;&#252;nk&#252; piyasada de&#287;eri vard&#305;r). Vasat &#231;al&#305;&#351;an i&#231;in gidecek yer daha az oldu&#287;undan, ortam onu rahats&#305;z etmez.</p><p>En &#231;ok yang&#305;n s&#246;nd&#252;ren yaz&#305;l&#305;mc&#305;lar, &#231;al&#305;&#351;anlar, y&#246;neticiler en b&#252;y&#252;k primleri al&#305;r ve y&#252;kselir. B&#246;ylece i&#351;e al&#305;mda s&#246;z sahibi olurlar ve kendilerine benzeyenleri i&#351;e al&#305;rlar. Sorunun ba&#351;tan &#231;&#305;kmas&#305;n&#305; &#246;nleyenler ise d&#305;&#351;lan&#305;rlar.</p><p>Steve Jobs&#8217;un bu duruma verdi&#287;i yan&#305;t &#351;udur:</p><blockquote><p><em>&#8220;A tipi oyuncular sadece di&#287;er A tipi oyuncularla &#231;al&#305;&#351;mak ister, B tipi oyuncular ise kendi a&#231;&#305;klar&#305;n&#305;n fark edilmemesi i&#231;in genellikle C tipi oyuncular&#305; i&#351;e al&#305;r. Bu durum zamanla &#351;irkette &#8220;bozo patlamas&#305;&#8221; (orta d&#252;zey ve yetersiz ki&#351;ilerin &#231;o&#287;almas&#305;) yarat&#305;r.&#8221;</em></p></blockquote><p>Durumu bilimde bile g&#246;r&#252;yoruz. Peter Thiel&#8217;in 2014&#8217;te &#351;&#246;yle bir s&#246;ylemi olmu&#351;tu:</p><blockquote><p><em>Bu &#252;lkede bilim fonlamas&#305;nda bir Gresham Yasas&#305; oldu. H&#252;k&#252;mete hibe ba&#351;vurusu yazmada usta olan politik insanlar, genellikle en iyi bilim insanlar&#305;n&#305; olu&#351;turan s&#305;ra d&#305;&#351;&#305; ve &#246;zel insanlar&#305;n yerini yava&#351; yava&#351; ald&#305;.</em></p></blockquote><p>&#199;ok iyi bir &#252;niversite profes&#246;r&#252; h&#305;zla yok olan bir t&#252;rd&#252;r maalesef. K&#246;t&#252; bilim iyi bilimi kovar, &#231;&#252;nk&#252; k&#246;t&#252; bilim yapmak &#231;ok daha h&#305;zl&#305;d&#305;r. Kaliteyi korumaya &#231;al&#305;&#351;anlar o kadar &#231;ok makale &#252;retemez ve hibe yar&#305;&#351;&#305;nda kaybederler.</p><p>Bu kadar karamsar bir tabloyu t&#252;m umutlar&#305;m&#305;z yok olsun diye yazm&#305;yorum. Bunlar&#305;n fark&#305;nda olal&#305;m diye yaz&#305;yorum.</p><p>Bir sistem iyiyi k&#246;t&#252;den ay&#305;rt etmiyorsa (zorunlu e&#351;itlik varsa) ve iyi olan daha hareketliyse, iyi olan sistemden ayr&#305;l&#305;r. Saklanabiliyorsa kapal&#305; alanlara &#231;ekilir, saklanam&#305;yorsa sistemi tamamen terk eder. Bizim amac&#305;m&#305;z iyiyi sakland&#305;&#287;&#305; yerden &#231;&#305;karmak olacak.</p><h2><strong>V. Kar&#351;&#305; kuvvetler: Gresham&#8217;&#305; ne durdurur?</strong></h2><blockquote><p>&#8226; <strong>Aktif moderasyon:</strong> &#214;rne&#287;in, Hacker News yorumlar&#305;nda Paul Graham siyasi &#246;fkeyi bilin&#231;li olarak dengeleyen bir &#8220;karma&#8221; puan sistemi yaratt&#305;.</p><p>&#8226; <strong>G&#252;venilir &#252;&#231;&#252;nc&#252; taraf de&#287;erlendiriciler:</strong> Consumer Reports, CarFax gibi &#8220;g&#252;venilir&#8221; rapor haz&#305;rlayan, denetleyen &#351;irketler sistemde iyiyi k&#246;t&#252;den ay&#305;r&#305;r.</p><p>&#8226; <strong>Marka itibar&#305;:</strong> Miele markas&#305;n&#305;n iyi &#252;r&#252;n &#252;retti&#287;i bilindi&#287;i i&#231;in &#252;r&#252;nlerini daha y&#252;ksek fiyattan satabiliyor ve itibar&#305;n&#305; korumak i&#231;in iyi &#252;r&#252;n &#252;retmeye devam ediyor.</p><p>&#8226; <strong>Kademeli g&#246;r&#252;n&#252;rl&#252;k:</strong> Yeni ya da puanlanmam&#305;&#351; i&#231;eri&#287;i &#246;nce kitlenin bir alt k&#252;mesine g&#246;sterip olumlu tepki geldik&#231;e eri&#351;imini art&#305;rmak buna &#246;rnek olarak verilebilir.</p><p>&#8226; <strong>Neyi &#246;l&#231;t&#252;&#287;&#252;ne dikkat etmek:</strong> Be&#287;eni i&#231;in i&#231;erik haz&#305;rlarsan, be&#287;eni al&#305;rs&#305;n. Kaliteli bir i&#231;erik isteniyorsa, kaliteyi &#246;l&#231;t&#252;&#287;&#252;nden emin olmal&#305;s&#305;n. Kalite sadece be&#287;eni ile &#246;l&#231;&#252;lmez.</p><p>&#8226; <strong>Maliyete g&#246;re &#246;deme:</strong> &#304;&#231;eri&#287;i eme&#287;ine g&#246;re kategorilere ay&#305;r&#305;p &#246;deme katmanlar&#305; belirlemek buna &#246;rnek olabilir. K&#246;t&#252; i&#231;eri&#287;in fiyat&#305; s&#305;f&#305;r ya da negatifse, onu &#252;retmenin ekonomik te&#351;viki kalmaz.</p><p>&#8226; <strong>Yeni rakipler:</strong> Vasat insanlarla dolu bir organizasyon muhtemelen gidicidir ve yerini, genellikle orijinalden kovulan insanlar&#305;n kurdu&#287;u yeni bir &#351;irket al&#305;r. Gresham&#8217;&#305;n kovdu&#287;u iyiler ba&#351;ka bir yerde yeni bir sistem kurar.</p><p>&#8226; <strong>Uzun oyun:</strong> Ahlak&#305;n &#246;nemli olmas&#305;n&#305;n nedeni, yeterince uzun bir zaman diliminde k&#246;t&#252; davran&#305;&#351;&#305;n ortaya &#231;&#305;kmas&#305; ve iyi davran&#305;&#351;&#305;n g&#252;ven &#252;retmesidir. Ama bu ancak istikrarl&#305; bir grupla yeterince uzun bir oyun oynand&#305;&#287;&#305;nda m&#252;mk&#252;n olur. (&#8220;<strong>&#304;yi insanlar ilk kaz&#305;&#287;&#305; atmaz, ikincisini de yemez</strong>&#8221; yaz&#305;m&#305; hen&#252;z okumad&#305;ysan &#231;ok &#351;ansl&#305; bir g&#252;n&#252;ndesin, &#231;&#252;nk&#252; <a href="https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-insanlar-ilk-kazg-atmaz-ikincisini">buraya</a> ekliyorum.)</p></blockquote><h2><strong>VI. Sonu&#231;: Gresham Yasas&#305;&#8217;n&#305; bir ak&#305;l modeli olarak kullanmak</strong></h2><p>Gresham Yasas&#305; bir kehanet de&#287;il, bir te&#351;his arac&#305; olmal&#305;d&#305;r. &#8220;K&#246;t&#252; her zaman kazan&#305;r&#8221; demek, modelin en k&#246;t&#252; kullan&#305;m&#305;d&#305;r. Do&#287;ru kullan&#305;m, bir sistemde k&#246;t&#252;n&#252;n neden kazand&#305;&#287;&#305;n&#305; sorup o nedeni bulmak ve ona kar&#351;&#305; bir kuvvet tasarlamaktan ibaret olmal&#305;d&#305;r.</p><p>Bunun i&#231;in bir soru listesi &#231;&#305;karabiliriz. </p><p>Bir durumda &#8220;k&#246;t&#252; iyiyi kovuyor&#8221; hissine kap&#305;ld&#305;&#287;&#305;nda:</p><blockquote><p>1. <strong>Zorunlu e&#351;itlik nerede?</strong> Bu sistemde k&#246;t&#252;y&#252; iyiyle e&#351;it sayan &#351;ey ne? Bir yasa m&#305;, bir algoritma m&#305;, tek tip bir fiyat m&#305;, bir &#246;l&#231;&#252;t m&#252;, al&#305;c&#305;n&#305;n bilgisizli&#287;i mi? B&#246;yle bir &#351;ey yoksa, b&#252;y&#252;k ihtimalle Gresham de&#287;il, Thiers Yasas&#305; i&#351;liyor olabilir ve iyi zaten kazanacakt&#305;r. Biraz sabret.</p><p>2. <strong>Ay&#305;rt etmenin maliyeti ne?</strong> &#304;yiyi k&#246;t&#252;den ay&#305;rt etmek ne kadar zor ya da pahal&#305;? Bu maliyeti d&#252;&#351;&#252;recek bir ara&#231; (de&#287;erlendirici, itibar, deneme s&#252;resi) var m&#305;?</p><p>3. <strong>Kim daha hareketli?</strong> &#304;yi olan&#305;n gidece&#287;i ba&#351;ka bir yer var m&#305;? K&#246;t&#252; olan sisteme yap&#305;&#351;&#305;k m&#305;? Asimetri varsa, iyiler sessizce ayr&#305;lacakt&#305;r.</p><p>4. <strong>&#304;yi nereye gidiyor?</strong> Yok mu oluyor, yoksa saklan&#305;yor mu? &#214;deme duvarlar&#305;n&#305;n arkas&#305;na, kapal&#305; topluluklara, ba&#351;ka &#351;irketlere mi &#231;ekiliyor?</p><p>5. <strong>Kar&#351;&#305; kuvvet ne olabilir?</strong> Moderasyon, belli bir standart, itibar, kademeli g&#246;r&#252;n&#252;rl&#252;k, &#246;d&#252;llendirmeyi de&#287;i&#351;tirmek&#8230;</p></blockquote><div><hr></div><p>&#199;ocukken bilye oynayanlar&#305;m&#305;z bilir. B&#252;t&#252;n iyi bilyelerini kaybedip, elinde sadece &#8220;bozuk&#8221; bilyeler kalan her &#231;ocuk art&#305;k hep bozuklarla oynamay&#305; &#246;&#287;renir. &#199;&#252;nk&#252; bir s&#252;re sonra herkes iyi bilyelerini saklar ve yaln&#305;zca bozuklarla oyun oynan&#305;r&#8230;</p><p>Biz &#231;ocukken kimse k&#246;t&#252; niyetli de&#287;ildi. Herkes sadece rasyonel davran&#305;yordu.</p><p>Hande</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abone olun&quot;,&quot;language&quot;:&quot;tr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Bir sonraki ak&#305;l modelini ka&#231;&#305;rmamak i&#231;in abone olabilirsin.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="E-posta adresinizi yaz&#305;n&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abone olun"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[#37 -"Ya olur ya olmaz" diye düşünmeyi bırak]]></title><description><![CDATA[Olas&#305;l&#305;kl&#305; d&#252;&#351;&#252;nme y&#246;ntemi]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/37-ya-olur-ya-olmaz-diye-dusunmeyi</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/37-ya-olur-ya-olmaz-diye-dusunmeyi</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Sat, 31 Oct 2026 14:01:11 GMT</pubDate><enclosure url="https://api.substack.com/feed/podcast/222913935/b40131438f9e176ad237b9ec72a9455e.mp3" length="0" type="audio/mpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Usta &#8220;6 haftada biter&#8221; diyor. Takvimde 12 hafta var, &#252;st&#252;ne tampon bile koydun. Biter, de&#287;il mi? Yan kom&#351;umun &#8220;iki bu&#231;uk haftada biter&#8221; denen mutfak tadilat&#305; iki ayd&#305;r s&#252;r&#252;yor.</p><p>Bu b&#246;l&#252;mde olas&#305;l&#305;kl&#305; d&#252;&#351;&#252;nmeyi konu&#351;uyorum. &#8220;Biter mi, bitmez mi?&#8221; sorusu bize iki se&#231;enek b&#305;rak&#305;yor: ya olur ya olmaz. Oysa ger&#231;ek hayat y&#252;zdelerle i&#351;liyor. Soruyu &#8220;Y&#252;zde ka&#231; ihtimalle biter?&#8221; diye sormaya ba&#351;lad&#305;&#287;&#305;nda hem zay&#305;f halkalar&#305; erkenden g&#246;r&#252;yorsun hem de kararlar&#305;n&#305; son haftaya b&#305;rakm&#305;yorsun.</p><p>Bir mutfak tadilat&#305; &#252;zerinden ilk sezgimizin %85&#8217;ten %50&#8217;ye nas&#305;l indi&#287;ini ad&#305;m ad&#305;m anlat&#305;yorum:</p><p>1. &#8220;Bitti&#8221; ne demek? Tan&#305;m&#305; netle&#351;tir, ilk sezgini y&#252;zde olarak koy.</p><p>2. D&#305;&#351;ar&#305;ya bak: Benzer i&#351;ler nas&#305;l sonu&#231;lanm&#305;&#351;?</p><p>3. Par&#231;ala ve &#231;arp: &#304;&#351;i par&#231;alar&#305;na ay&#305;r, her birine olas&#305;l&#305;k ver, en zay&#305;f halkay&#305; bul.</p><p>4. Aksi kan&#305;t&#305; ara: En zay&#305;f halkay&#305; kurcala, tahminini g&#252;ncelle.</p><p>Bir de okurlardan gelen iki yorum var: olas&#305;l&#305;&#287;&#305; &#231;ocuklara k&#252;&#231;&#252;kken &#246;&#287;retmek ve toplant&#305; masalar&#305;nda &#8220;Tamam karde&#351;im, A-B-C&#8217;yi ge&#231;, bitecek mi onu s&#246;yle&#8221; an&#305;.</p><p>Yaz&#305;da beklenen de&#287;er, varyans, premortem ve olas&#305;l&#305;kl&#305; d&#252;&#351;&#252;nmeyi hayat&#305;na katman i&#231;in bir yol haritas&#305; da var.</p><p>Yaz&#305;n&#305;n tamam&#305;na mutlaka g&#246;z atmal&#305;s&#305;n, videoda anlatamad&#305;&#287;&#305;m yol haritas&#305; burada gizli;</p><div class="digest-post-embed" data-attrs="{&quot;nodeId&quot;:&quot;ca6cab95-68f8-4347-905d-e79b9174e99f&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;Hi&#231; evinde ustalarla birlikte bir tadilata giri&#351;tin mi?&quot;,&quot;cta&quot;:null,&quot;showBylines&quot;:true,&quot;showDescription&quot;:true,&quot;showImage&quot;:true,&quot;size&quot;:&quot;lg&quot;,&quot;isEditorNode&quot;:true,&quot;title&quot;:&quot;&#8220;Ya olur ya olmaz&#8221; diye d&#252;&#351;&#252;nmeyi b&#305;rak&quot;,&quot;publishedBylines&quot;:[{&quot;id&quot;:5275152,&quot;name&quot;:&quot;Hande Kocatekin&quot;,&quot;bio&quot;:&quot;Bilgisayar m&#252;hendisiyim. Profesyonel olarak, T&#252;rkiye'de ve Amerika'da teknoloji &#351;irketlerinde &#252;r&#252;nden ve ekipten sorumlu oldum uzun s&#252;re. Ak&#305;l Modelleri hep tek hayalimdi; burada daha iyi d&#252;&#351;&#252;nmek &#252;zerine yaz&#305;yorum ve konu&#351;uyorum. &#128420;&quot;,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/24d214cd-df9a-4ce5-b04f-1d876152819a_3587x3587.jpeg&quot;,&quot;is_guest&quot;:false,&quot;bestseller_tier&quot;:null}],&quot;post_date&quot;:&quot;2026-10-30T04:01:11.853Z&quot;,&quot;cover_image&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/66cecc83-aa70-433c-bcd6-7562160e4644_1912x1076.png&quot;,&quot;cover_image_alt&quot;:null,&quot;cover_image_crop&quot;:null,&quot;canonical_url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/ya-olur-ya-olmaz-diye-dusunmeyi-brak&quot;,&quot;section_name&quot;:null,&quot;video_upload_id&quot;:null,&quot;id&quot;:222548737,&quot;type&quot;:&quot;newsletter&quot;,&quot;reaction_count&quot;:17,&quot;comment_count&quot;:9,&quot;publication_id&quot;:776423,&quot;publication_name&quot;:&quot;Ak&#305;l Modelleri&quot;,&quot;publication_logo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!93RZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fac9139ee-ddb8-4623-a85c-b77c1b4984ad_256x256.png&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;youtube_url&quot;:null,&quot;show_links&quot;:null,&quot;feed_url&quot;:null}"></div><p><strong>B&#214;L&#220;MLER</strong></p><p>0:00 Giri&#351;</p><p>1:18 Usta: &#8220;6 haftada biter.&#8221;</p><p>2:07 &#8220;Bitti&#8221; ne demek?</p><p>5:31 D&#305;&#351;ar&#305;ya bak</p><p>6:44 Par&#231;ala ve &#231;arp</p><p>10:40 Aksi kan&#305;t&#305; ara</p><p><strong>AKIL MODELLER&#304; KUL&#220;B&#220;</strong></p><p>Ak&#305;l modellerini birlikte uygulamak, konu&#351;mak ve tart&#305;&#351;mak i&#231;in bir kul&#252;p kurduk. 26 Kas&#305;m&#8217;daki ilk canl&#305; bulu&#351;maya kadar kurucu fiyatla kat&#305;labilirsin: ayda 5 $ ya da y&#305;lda 50 $. Bu fiyat &#252;yeli&#287;in s&#252;rd&#252;k&#231;e ge&#231;erli kalacak. </p><p>Kat&#305;lmak i&#231;in: </p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://kulup.akilmodelleri.com/&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Can&#305;m&#305;z Kul&#252;b&#252;m&#252;z &#129293;&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://kulup.akilmodelleri.com/"><span>Can&#305;m&#305;z Kul&#252;b&#252;m&#252;z &#129293;</span></a></p><p></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[“Ya olur ya olmaz” diye düşünmeyi bırak]]></title><description><![CDATA[Olas&#305;l&#305;kl&#305; d&#252;&#351;&#252;nmeyle %85'ten %50'ye: Kom&#351;umun mutfak tadilat&#305; bana ne &#246;&#287;retti?]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/ya-olur-ya-olmaz-diye-dusunmeyi-brak</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/ya-olur-ya-olmaz-diye-dusunmeyi-brak</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Fri, 30 Oct 2026 04:01:11 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4afdb1ea-997d-47c4-89fe-c4cfee2aac6f_1600x1200.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Hi&#231; evinde ustalarla birlikte bir tadilata giri&#351;tin mi?</p><p>Giri&#351;tiysen <strong>%87 ihtimalle</strong> tadilat hedeflenen s&#252;rede <strong>bitmedi</strong>. Fazlaca gecikti. Ve sen bir daha asla tadilata girmemek &#252;zerine yeminler ettin&#8230;</p><p>Usta sana biti&#351; tarihini biraz hatal&#305; (iki ay kadar?) s&#246;yledi. &#304;&#351; yerinde zaten 3 hafta uzam&#305;&#351; proje i&#231;in 3 hafta daha uzatma karar&#305; al&#305;nd&#305;. Ya da eve trafik y&#252;z&#252;nden bir bu&#231;uk saat ge&#231; kald&#305;n&#8230;</p><p><strong>&#199;&#252;nk&#252; ya&#351;ad&#305;&#287;&#305;m&#305;z d&#252;nya bize okullarda &#246;&#287;retilen kalk&#252;l&#252;s d&#252;nyas&#305; de&#287;il.</strong></p><p>Kalk&#252;l&#252;s d&#252;nyas&#305;nda &#351;eyler hesaplanabilir ve kontrol edilebilir. Ay&#8217;a roket g&#246;nderdi&#287;imizde, roketin her an nerede oldu&#287;unu tam olarak hesaplayabiliriz. Gezegenlerin y&#305;llar sonraki konumunu &#231;ok rahat bir &#351;ekilde hesaplayabiliriz.</p><p>Ama i&#231;inde ya&#351;ad&#305;&#287;&#305;m&#305;z hayat <strong>olas&#305;l&#305;klar d&#252;nyas&#305;na</strong> &#231;ok daha yak&#305;n.</p><p>Gelece&#287;i bilemiyorsun. Ne olur, kestiremiyorsun. Yapabilece&#287;in en iyi &#351;ey, elindeki bilgilere dayanarak <strong>en iyi tahminlerde</strong> bulunmak&#8230;</p><p>&#199;o&#287;umuz d&#252;nyaya sadece iki konumlu bir &#351;alterle bakar&#305;z. <strong>Ya olur, ya olmaz</strong> deriz.</p><p>Olas&#305;l&#305;kl&#305; d&#252;&#351;&#252;nme o &#351;alteri sadece iki ucu g&#246;steren deterministik &#351;eklinden &#231;&#305;kar&#305;r. Her yeni bilgi geldi&#287;inde sonucu <strong>g&#252;ncelleyen</strong> bir <strong>olas&#305;l&#305;k</strong> mekanizmas&#305;na d&#246;n&#252;&#351;t&#252;r&#252;r.</p><p>Olas&#305;l&#305;kl&#305; d&#252;&#351;&#252;nme g&#252;ndelik hayatta en &#231;ok i&#351;imize yarayacak modellerden biridir. <strong>En basit tan&#305;m&#305;yla gelece&#287;i &#8220;olacak&#8221; ya da &#8220;olmayacak&#8221; diye de&#287;il, &#8220;&#351;u ihtimalle olur&#8221; diye d&#252;&#351;&#252;nmeye dayan&#305;r.</strong> En &#246;nemlisi de yeni bilgiler geldik&#231;e bu ihtimal y&#252;zdesini <strong>g&#252;ncelleyerek</strong> daha iyi kararlar vermeye yard&#305;mc&#305; olur.</p><p>Bu yaz&#305;da bir ustayla tadilat i&#351;ine giri&#351;ti&#287;inde biti&#351; tarihini &#8220;daha do&#287;ru&#8221; tahmin edebilmek i&#231;in kullanman gereken <strong>olas&#305;l&#305;kl&#305; d&#252;&#351;&#252;nme ad&#305;mlar&#305;n&#305;</strong> bir &#246;rnekle a&#231;&#305;klayaca&#287;&#305;m. En sonunda da olas&#305;l&#305;kl&#305; d&#252;&#351;&#252;nme i&#231;in kullanaca&#287;&#305;n &#231;ok <strong>temel bir yol haritas&#305;</strong> &#231;&#305;kartaca&#287;&#305;m.</p><p>Olas&#305;l&#305;kl&#305; d&#252;&#351;&#252;nmeyi kulland&#305;k&#231;a, temel ald&#305;&#287;&#305;n baz bilgiyi <strong>sorgulamay&#305;</strong>, bir &#351;eyin tamamlanmas&#305; i&#231;in ger&#231;ekle&#351;mesi gereken t&#252;m ad&#305;mlar&#305;n hangi <strong>ihtimalle</strong> olabilece&#287;ini ve hangi ad&#305;m&#305;n ne kadar <strong>k&#305;r&#305;lgan</strong> oldu&#287;unu g&#246;receksin.</p><p><strong>Ve bu sana ve ald&#305;&#287;&#305;n karara g&#252;&#231; verecek.</strong></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abone olun&quot;,&quot;language&quot;:&quot;tr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Ak&#305;l Modelleri&#8217;nden yeni i&#231;erikler almak ve &#231;al&#305;&#351;malar&#305;m&#305; desteklemek i&#231;in <strong>&#252;cretsiz</strong> veya <strong>&#252;cretli</strong> abone olmay&#305; d&#252;&#351;&#252;nebilirsin. &#128420;</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="E-posta adresinizi yaz&#305;n&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abone olun"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><h2>&#214;rnek: Tadilat &#351;ubat sonuna kadar biter mi?</h2><p><em>&#304;&#351;bu &#246;rnek, 2 haftada biter diye <strong>ba&#351;lanan</strong>, sabah 9-ak&#351;am 17:30 aras&#305; asla dinmeyen g&#252;r&#252;lt&#252;ler i&#231;eren yan kom&#351;umun mutfa&#287;&#305;n&#305;n tadilat&#305;n&#305;n 1,5 ayd&#305;r s&#252;rmesi <strong>ve fakat h&#226;l&#226;</strong> s&#252;rmesi &#252;zerine ortaya &#231;&#305;km&#305;&#351;t&#305;r.</em></p><p>Bug&#252;n diyelim ki g&#252;nlerden 1 Aral&#305;k olsun. &#214;nemli bir g&#252;n, &#231;&#252;nk&#252; bug&#252;n mutfak tadilat&#305;na ba&#351;lama karar&#305; al&#305;yorsun.</p><p>Usta &#8220;alt&#305; haftada biter&#8221; <strong>diyor</strong>.</p><p>Sen de 28 &#350;ubat&#8217;taki do&#287;um g&#252;n&#252;n i&#231;in evde b&#252;y&#252;k bir parti planl&#305;yorsun. Yani elinde &#351;u an itibar&#305;yla <strong>on iki hafta</strong> var.</p><p>G&#246;nl&#252;n rahat, &#231;&#252;nk&#252; usta alt&#305; haftada biter demi&#351;, sen &#252;zerine ne olur ne olmaz diye bir alt&#305; hafta tampon koymu&#351;sun. Daha ne olsun?</p><p><strong>Bu d&#252;z hesaptan daha iyisi olsun&#8230;</strong></p><h3>1. &#214;nce soruyu y&#252;zdeye &#231;evir</h3><p>&#8220;Biter mi?&#8221; sorusu yerine net bir <strong>ama&#231;</strong> <strong>belirle</strong>: &#8220;Mutfak 28 &#350;ubat&#8217;a kadar kullan&#305;labilir h&#226;lde olur.&#8221;</p><p>&#8220;Kullan&#305;labilir&#8221; ne demek, onu da <strong>tan&#305;mla</strong>. Tan&#305;mla ki seninle ustan&#305;n &#8220;kullan&#305;labilir&#8221; tan&#305;m&#305; aras&#305;nda <strong>fark olmas&#305;n.</strong></p><p>Tezgah tak&#305;lm&#305;&#351; olmal&#305;, su ve elektrik &#231;al&#305;&#351;&#305;yor olmal&#305;. Dolaplar yerle&#351;tirilmi&#351;, boyanm&#305;&#351; ve son h&#226;line getirilmi&#351; olmal&#305;. Fayanslar yerle&#351;tirilmi&#351; ve temizlenmi&#351; olmal&#305;.</p><p>&#350;imdilik <strong>ilk</strong> <strong>sezgin</strong> sadece ustan&#305;n verdi&#287;i bilgiye dayan&#305;yor. Usta alt&#305; haftada biter dedi, senin de &#246;n&#252;nde on iki hafta var.</p><blockquote><p><strong>&#304;lk sezgin: %85 ihtimalle mutfak 28 &#350;ubat&#8217;a kadar kullan&#305;labilir h&#226;lde olur.</strong></p></blockquote><h3>2. Duruma bir de d&#305;&#351;ar&#305;dan bak, referanslar&#305; &#246;&#287;ren</h3><p>&#304;lk sezgindeki ihtimali ayr&#305;nt&#305;lara girerek par&#231;alamadan &#246;nce <strong>referanslar&#305;</strong> d&#252;&#351;&#252;n.</p><p><strong>Benzer tadilatlar</strong> nas&#305;l sonu&#231;lan&#305;yor?</p><p>Etraf&#305;ndaki be&#351; ki&#351;iye son mutfak tadilat&#305; maceralar&#305;n&#305; sor &#246;rne&#287;in. Tadilat, hedefledikleri tarihe yeti&#351;mi&#351; mi? D&#246;rd&#252; yeti&#351;mi&#351;, biri yeti&#351;memi&#351; olsun diyelim.</p><p>Ustaya da son &#252;&#231; i&#351;ini sor. Usta sana <strong>d&#252;r&#252;stl&#252;kle</strong> ikisini ev sahibinin istedi&#287;i tarihe yeti&#351;tirdi&#287;ini, birini yeti&#351;tiremedi&#287;ini s&#246;ylesin.</p><blockquote><p>Tan&#305;d&#305;klar&#305;n tadilatlar&#305;: 5&#8217;te 4 = <strong>%80,</strong> Ayn&#305; ustan&#305;n son i&#351;leri: 3&#8217;te 2 &#8776; <strong>%67</strong></p></blockquote><p>&#304;lk sezgin %85&#8217;ti. Onu silmiyorsun, ama ba&#351;lang&#305;&#231; noktandan art&#305;k biraz daha farkl&#305; bir yerde oldu&#287;unu g&#246;rebiliyorsun. <strong>G&#252;ncellenmi&#351;</strong> ihtimal, bu iki &#246;rne&#287;i de katarak ikisinin <strong>ortas&#305;na</strong> bir yere yerle&#351;ti.</p><blockquote><p><strong>G&#252;ncellenmi&#351; tahmin: yakla&#351;&#305;k %75</strong></p></blockquote><h3>3. Duruma &#351;imdi i&#231;eriden bak: par&#231;ala</h3><p>&#350;imdi bu tadilat&#305; benzerlerinden <strong>farkl&#305;</strong> k&#305;lacak ad&#305;mlara bak.</p><p>Mutfa&#287;&#305;n bitmesi <strong>&#252;&#231;</strong> i&#351;in <strong>s&#305;rayla</strong> olmas&#305;na ba&#287;l&#305;. Biri gecikirse, sonraki de gecikir.</p><p>Her birine <strong>ayr&#305;</strong> ihtimal ver:</p><ul><li><p><strong>A olay&#305;:</strong> Eski tesisat&#305;n ve dolaplar&#305;n s&#246;k&#252;lmesi ve yerine yeni tesisat&#305;n zaman&#305;nda kurulmas&#305;na <strong>%95 ihtimal</strong> diyelim. (Usta kendi ekibiyle ger&#231;ekle&#351;tirecek, d&#305;&#351;ar&#305;dan ba&#351;ka bir &#351;ey beklenmiyor.)</p></li><li><p><strong>B olay&#305;:</strong> Dolaplar&#305;n at&#246;lyeden <strong>zaman&#305;nda</strong> gelmesine ise <strong>%75</strong> ihtimal veriyorsun. (D&#305;&#351; tedarik&#231;i i&#351;in i&#231;ine giriyor, usta emin olam&#305;yor, be&#351; hafta civar&#305; s&#252;rer diyor.)</p></li><li><p><strong>C olay&#305;:</strong> Dolaplar gelirse, tezgah&#305;n &#246;l&#231;&#252;l&#252;p tak&#305;lmas&#305;na yine d&#305;&#351;ar&#305;dan bir g&#252;&#231; gerekmedi&#287;inden <strong>%85 ihtimal </strong>diyelim<strong>.</strong></p></li></ul><blockquote><p><strong>Hepsinin birlikte ger&#231;ekle&#351;mesi 0,95 &#215; 0,75 &#215; 0,85 &#8776; %61 ihtimal.</strong></p></blockquote><p>Olaylar&#305; par&#231;alama i&#351;lemiyle iki &#351;ey &#246;&#287;rendin; ilki,&nbsp;<strong>en zay&#305;f halka</strong>&nbsp;dolaplar, ikincisi, bu i&#351; ortalama bir tadilattan biraz&nbsp;<strong>daha riskli</strong>&nbsp;olacak gibi g&#246;r&#252;n&#252;yor.</p><p>%75&#8217;lik bir &#246;nceki ihtimal de&#287;erini bu bilgiyle a&#351;a&#287;&#305; &#231;ekiyorsun. Ama %61&#8217;e kadar d&#252;&#351;&#252;rm&#252;yorsun, &#231;&#252;nk&#252; alt par&#231;alara verdi&#287;in say&#305;lar da birer tahminden ibaret.</p><blockquote><p><strong>G&#252;ncellenmi&#351; sezgin %75&#8217;ti. Dolap riskiyle birlikte bir kere daha g&#252;ncellenmi&#351; tahmin: yakla&#351;&#305;k %70</strong></p></blockquote><h3>4. Aksi kan&#305;t&#305; ara ve tahminini g&#252;ncelle</h3><p>Kendine &#351;unu sor: <strong>&#8220;Mutfak yeti&#351;meyecekse, &#351;imdiden bunu nas&#305;l g&#246;r&#252;r&#252;m?&#8221;</strong></p><p>Cevap <strong>en zay&#305;f halkada</strong> gizli: dolaplarda.</p><p>Dolap&#231;&#305;y&#305; aray&#305;p tedarik s&#252;reciyle ilgili soru soruyorsun. Malzeme tedari&#287;inde sorun oldu&#287;unu ve ge&#231;en ay bir m&#252;&#351;terinin i&#351;inin <strong>&#252;&#231; hafta kadar gecikti&#287;ini</strong> &#246;&#287;reniyorsun.</p><p>Bu yeni haberle birlikte %70 olan tahminini yine g&#252;ncelliyorsun:</p><blockquote><p><strong>Yeni tahmin: yakla&#351;&#305;k %50 ihtimal</strong></p></blockquote><p><strong>Art&#305;k elinde &#8220;alt&#305; haftada biter&#8221; de&#287;il, bitmesi yar&#305; yar&#305;ya ihtimal dahilinde olan bir tadilat var.</strong> Ve bu bir <strong>karar</strong> gerektiriyor.</p><p>Ya en zay&#305;f halka olan dolaplar&#305; haz&#305;r mod&#252;llerle de&#287;i&#351;tirip B olay&#305;n&#305;n ger&#231;ekle&#351;me ihtimalini <strong>y&#252;kseltirsin</strong>. Ya da do&#287;um g&#252;n&#252; partisini iptal edersin.</p><p><strong>&#304;lk sezgin olan %85&#8217;le kalsayd&#305;n, bu karar&#305; &#350;ubat&#8217;&#305;n son haftas&#305;nda, &#231;ok ge&#231; vermek zorunda kalabilirdin.</strong></p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/ya-olur-ya-olmaz-diye-dusunmeyi-brak?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Bu yaz&#305;y&#305;, ustas&#305;ndan &#8220;alt&#305; haftada biter&#8221; s&#246;z&#252;n&#252; yeni alm&#305;&#351; birine g&#246;nder.</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/ya-olur-ya-olmaz-diye-dusunmeyi-brak?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/p/ya-olur-ya-olmaz-diye-dusunmeyi-brak?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Payla&#351;</span></a></p></div><h3>5. Kaydet</h3><p>Telefonundaki not alma uygulamana &#252;&#231; sat&#305;r yaz&#305;yorsun:</p><ul><li><p>Mutfak tadilat&#305;n&#305;n tamamlanmas&#305;n&#305; &#246;ng&#246;rd&#252;&#287;&#252;n tahminin son h&#226;li</p></li><li><p>En zay&#305;f ve riskli g&#246;rd&#252;&#287;&#252;n yer</p></li><li><p>Ara kontrol zaman&#305;.</p></li></ul><blockquote><p>1 Aral&#305;k&#8217;ta ba&#351;layan mutfak tadilat&#305;n&#305;n 28 &#350;ubat&#8217;ta bitme ihtimali: %50 </p><p>En zay&#305;f halka dolaplar. </p><p>Ara kontrol zaman&#305;: 20 Ocak</p></blockquote><p>Ara kontrol, 28 &#350;ubat&#8217;&#305; beklemeden yolun ortas&#305;nda durumu bir kere daha &#246;l&#231;meni ve duruma g&#246;re tekrar aksiyon alman&#305; sa&#287;layacak.</p><p>28 &#350;ubat geldi&#287;inde ise ger&#231;ekle&#351;eni yaz&#305;l&#305; tahmininle kar&#351;&#305;la&#351;t&#305;r&#305;rs&#305;n.</p><p>Mutfak ger&#231;ekten bittiyse, bu %50 ihtimalin hatal&#305; oldu&#287;u anlam&#305;na gelmez. Yar&#305; yar&#305;ya ihtimali olan di&#287;er &#351;eyin ger&#231;ekle&#351;ti&#287;i anlam&#305;na gelir.</p><p>Tek sonu&#231; seni hakl&#305; ya da haks&#305;z &#231;&#305;karmaz. Ama b&#246;yle yirmi kay&#305;t, tahminlerinin <strong>ne kadar g&#252;&#231;l&#252;</strong> oldu&#287;unu g&#246;sterir.</p><h2>Nas&#305;l kullan&#305;l&#305;r? Ad&#305;m ad&#305;m bir y&#246;ntem</h2><p>Mutfakta yapt&#305;klar&#305;m&#305;z&#305; birle&#351;tirerek, &#246;nemli bir karar&#305;n kar&#351;&#305;s&#305;nda kullanabilece&#287;in basit bir yol haritas&#305; &#231;&#305;karabiliriz.</p><p>Arada okuyaca&#287;&#305;n &#8220;biraz&#8221; matematik g&#246;z&#252;n&#252; korkutmas&#305;n. Olas&#305;l&#305;kl&#305; d&#252;&#351;&#252;nmeyi hayat&#305;na dahil ettik&#231;e her &#351;eyi &#231;ok daha kolay g&#246;receksin.</p><h3>Ad&#305;m 1: Olas&#305; sonu&#231;lar&#305; listele</h3><p>&#8220;Ne olabilir?&#8221; sorusunu sadece en iyi ve en k&#246;t&#252; durumla s&#305;n&#305;rlama. Ortadaki her makul senaryonun ger&#231;ekle&#351;me ad&#305;mlar&#305;n&#305; da yaz.</p><h3>Ad&#305;m 2: Her sonuca kabaca bir olas&#305;l&#305;k ver</h3><p>Kesin say&#305; bilmen gerekmiyor. <strong>&#8220;Yakla&#351;&#305;k %20&#8221; demek, &#8220;olabilir&#8221; demekten &#231;ok daha i&#351;e yarar.</strong></p><p>Olas&#305;l&#305;k ger&#231;ek hayatta inan&#305;lmaz yararl&#305;d&#305;r, ama bilin&#231;li bir pratik ister. Belirsizlik hissini geli&#351;tirip &#351;eylere olduk&#231;a isabetli olas&#305;l&#305;klar atamay&#305; &#246;&#287;renebilirsin. Bu s&#252;recin ad&#305;na <strong>kalibrasyon</strong> diyoruz.</p><p><strong>Kalibre olmak</strong> demek, &#8220;%70 eminim&#8221; dedi&#287;in &#351;eylerin ger&#231;ekten yakla&#351;&#305;k %70&#8217;inin ger&#231;ekle&#351;mesi demek. Bunu &#246;&#287;renmenin yolu, tahminlerini yazmak ve sonradan kontrol etmektir. Mutfaktaki &#252;&#231; sat&#305;rl&#305;k not tam olarak bunun i&#231;in.</p><p>Ve verdi&#287;in ihtimaller i&#351; bitene kadar sabit kalm&#305;yor. Buna <strong>Bayes&#231;i g&#252;ncelleme</strong> deniyor.</p><p>Bayes&#231;i g&#252;ncelleme, elindeki bir ba&#351;lang&#305;&#231; inanc&#305;n&#305; yeni kan&#305;tlarla ad&#305;m ad&#305;m g&#252;ncellemektir. Ne inanc&#305;n&#305; korumak i&#231;in kan&#305;t&#305; g&#246;rmezden gelirsin, ne de her yeni bilgide her &#351;eyi ba&#351;tan kurars&#305;n, basit&#231;e bir &#246;nceki ihtimalini yukar&#305; ya da a&#351;a&#287;&#305; do&#287;ru g&#252;ncellersin.</p><p>Penceresiz bir odada oldu&#287;unu d&#252;&#351;&#252;n. Aylardan temmuz oldu&#287;u i&#231;in d&#305;&#351;ar&#305;n&#305;n b&#252;y&#252;k bir ihtimalle g&#252;ne&#351;li oldu&#287;unu d&#252;&#351;&#252;n&#252;yorsun. Bu senin ilk sezgin. Sonra biri odaya &#305;slak bir &#351;emsiyeyle giriyor. Tahminini bu yeni bilgiyle tekrar g&#252;ncellersin. </p><h3>Ad&#305;m 3: Taban oran&#305;na bak</h3><p><strong>Taban oran&#305;,</strong> bir olay&#305;n genel olarak ne s&#305;kl&#305;kla ger&#231;ekle&#351;ti&#287;idir. &#304;yi bir tahmin, &#246;nce taban oran&#305;ndan ba&#351;lar, sonra duruma &#246;zg&#252; farklar eklenerek de&#287;i&#351;ir.</p><p>&#199;o&#287;u insan sadece farka odaklan&#305;r. &#8220;Oran artt&#305;&#8221; der, ama &#8220;neye g&#246;re artt&#305;?&#8221; diye sormaz; havadan bir say&#305; uydurup ikiyle &#231;arpar. <strong>Taban oran&#305;n&#305; bilin&#231;li olarak sormak seni di&#287;erlerinden daha iyi bir tahminci yapar.</strong></p><p>&#8220;Benzer durumlarda genelde ne oluyor?&#8221; diye sor. Yeni bir &#252;r&#252;n &#246;zelli&#287;i mi &#231;&#305;kar&#305;yorsun? Ge&#231;mi&#351;te benzer &#246;zelliklerin ka&#231;&#305; hedeflenen etkiyi yaratt&#305;? Bir projeyi mi planl&#305;yorsun? Benzer projeler ne kadar gecikti?</p><h3>Ad&#305;m 4: Felaket senaryolar&#305;ndan ka&#231;&#305;n</h3><p>En &#246;nemli kurallardan birine geldik:</p><p><strong>Dayanamayaca&#287;&#305;n sonu&#231;lardan ka&#231;&#305;nmal&#305;s&#305;n.</strong></p><p>Herhangi bir sonu&#231; seni geri d&#246;n&#252;lmez &#351;ekilde oyundan &#231;&#305;kar&#305;yor mu? &#304;flas, sa&#287;l&#305;k kayb&#305;, itibar&#305;n tamamen yok olmas&#305;, &#351;irketin kapanmas&#305; gibi. Varsa, ihtimali ne kadar d&#252;&#351;&#252;k olursa olsun o se&#231;ene&#287;i ya <strong>ele ya da o riski ortadan kald&#305;racak &#351;ekilde</strong> <strong>yeniden tasarla</strong>.</p><p>Biri sana %99 ihtimalle 1 milyar dolar, %1 ihtimalle &#246;l&#252;m teklif ederse, <strong>beklenen de&#287;er (bir sonraki maddede a&#231;&#305;klayaca&#287;&#305;m)</strong> muazzamd&#305;r ama hi&#231;birimiz bunu kabul etmeyiz.</p><p>&#214;te yandan %51&#8217;e %49 avantajl&#305; bir yaz&#305; tura oyununu, her seferinde 1 liraya, 1 milyon kez oynamay&#305; herkes kabul etmelidir.</p><p>&#304;kisinin fark&#305; &#351;udur, ilkinde tek bir k&#246;t&#252; sonu&#231; seni oyundan sonsuza kadar &#231;&#305;kar&#305;r. &#304;kincisinde ise k&#246;t&#252; sonu&#231;lar&#305;n etkisi k&#252;&#231;&#252;kt&#252;r ve &#231;ok say&#305;da tekrar sayesinde avantaj ortaya &#231;&#305;kar.</p><p>Kayb&#305; k&#252;&#231;&#252;k olan ama kazanc&#305; b&#252;y&#252;k olan &#231;ok say&#305;da k&#252;&#231;&#252;k bahse girebilirsin. <strong>G&#246;ze alabilece&#287;in (&#246;l&#252;m ve iflas d&#305;&#351;&#305;nda) en zay&#305;f ihtimal, ka&#231; kez deneyebildi&#287;inle orant&#305;l&#305; olmal&#305;</strong>. <strong>Bir &#351;eyi 10 bin kez deneyebiliyorsan, 10 binde 1 ihtimalli bahisleri g&#246;ze alabilirsin.</strong></p><h3>Ad&#305;m 5: Beklenen de&#287;ere ve varyansa birlikte bak</h3><p><strong>Beklenen de&#287;er</strong>, bir karar&#305; binlerce kez tekrarlasayd&#305;n <strong>ortalamada</strong> <strong>ne elde edece&#287;indir</strong>. Her olas&#305; sonucun <strong>de&#287;eri</strong>, ger&#231;ekle&#351;me <strong>ihtimaliyle</strong> <strong>&#231;arp&#305;l&#305;r</strong> ve bu &#231;arp&#305;mlar <strong>toplan&#305;r</strong>.</p><p>&#214;rne&#287;in, yaz&#305; tura at&#305;yorsun. Tura gelirse 100 TL kazan&#305;yorsun, yaz&#305; gelirse 40 TL kaybediyorsun.</p><blockquote><p>Beklenen de&#287;er = (0,5 &#215; 100 TL) + (0,5 &#215; &#8722;40 TL) = 30 TL</p></blockquote><p>Bu oyunu her oynad&#305;&#287;&#305;nda ortalama 30 TL kazan&#305;rs&#305;n. Tek bir kere atarsan, para kaybedebilirsin tabii ki, ama bu oyun senin i&#231;in avantajl&#305; bir oyun.</p><p>Olas&#305;l&#305;kl&#305; d&#252;&#351;&#252;nmek i&#231;in ilk kural&#305;m&#305;z bu:</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p><strong>Di&#287;er her &#351;ey e&#351;itse, beklenen de&#287;eri daha y&#252;ksek olan karar&#305; tercih etmelisin.</strong></p></div><p>Aman dikkat. &#8220;Di&#287;er her &#351;ey e&#351;itse&#8221; dedik. Hayatta <strong>neredeyse</strong> hi&#231;bir zaman &#246;yle de&#287;ildir :) Bu y&#252;zden beklenen de&#287;er tek ba&#351;&#305;na <strong>asla</strong> yeterli de&#287;ildir.</p><p><strong>Varyans</strong>, sonu&#231;lar&#305;n <strong>ortalama etraf&#305;nda ne kadar savruldu&#287;unu</strong> g&#246;sterir. &#304;ki se&#231;ene&#287;in ortalamas&#305; ayn&#305; olabilir ama biri seni hep ortalama civar&#305;nda tutarken di&#287;eri ya zirveye ya dibe g&#246;t&#252;rebilir.</p><p>Bir&#231;ok karar&#305; zorla&#351;t&#305;ran &#351;ey beklenen de&#287;eri de&#287;il, <strong>varyanst&#305;r</strong>.</p><p>Diyelim ki &#246;n&#252;nde iki se&#231;enek var; di&#351; hekimli&#287;i okumak ya da en pop&#252;ler dizilerde oynayan bir oyuncu olmaya &#231;al&#305;&#351;mak. Oyunculukta pop&#252;ler olmay&#305; ba&#351;arma ihtimalin &#231;ok d&#252;&#351;&#252;k, ama ba&#351;ar&#305;rsan &#246;d&#252;l muazzam. Di&#351; hekimli&#287;inde ise di&#351; hekimi olmu&#351; &#231;o&#287;u insan gayet iyi ya&#351;ar, ama kimse s&#252;per yatlarda &#252;nl&#252;lerle parti vermez.</p><p>Temsili say&#305;larla &#351;&#246;yle bir hesaplama yapal&#305;m (birimler tamamen &#246;rnek ama&#231;l&#305; kullan&#305;lm&#305;&#351;t&#305;r):</p><div class="latex-rendered" data-attrs="{&quot;persistentExpression&quot;:&quot;\\begin{array}{|l|l|c|}\n\\hline\n &amp; \\textbf{Olas&#305; sonu&#231;lar} &amp; \\textbf{Beklenen de&#287;er} \\\\\n\\hline\n\\textbf{Oyunculuk} &amp; \\begin{array}{l} \\%1 \\text{ ihtimalle \&quot;y&#305;ld&#305;z\&quot; olmak (500 birim)} \\\\ \\%99 \\text{ ihtimalle zorlu bir hayat (2 birim)} \\end{array} &amp; \\begin{array}{c} 0{,}01 \\times 500 + 0{,}99 \\times 2 \\\\ = 5 + 1{,}98 \\approx 7 \\end{array} \\\\\n\\hline\n\\textbf{Di&#351; hekimli&#287;i} &amp; \\begin{array}{l} \\%80 \\text{ ihtimalle iyi bir hayat (7 birim)} \\\\ \\%20 \\text{ ihtimalle orta bir hayat (5 birim)} \\end{array} &amp; \\begin{array}{c} 0{,}80 \\times 7 + 0{,}20 \\times 5 \\\\ = 5{,}6 + 1 = 6{,}6 \\end{array} \\\\\n\\hline\n\\end{array}&quot;,&quot;id&quot;:&quot;VCXZHMARUH&quot;}" data-component-name="LatexBlockToDOM"></div><p>K&#226;&#287;&#305;t &#252;st&#252;nde oyunculu&#287;un <strong>beklenen de&#287;erinin</strong> &#231;ok &#8220;hafif&#231;e&#8221; &#246;nde oldu&#287;unu g&#246;rd&#252;k. Ama ikinci en &#246;nemli kural&#305;m&#305;z devreye giriyor burada:</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p><strong>Beklenen de&#287;erleri yak&#305;n iki se&#231;enek aras&#305;nda, sonu&#231;lar&#305; daha az da&#287;&#305;n&#305;k olan&#305; se&#231;melisin.</strong></p></div><p>Oyunculu&#287;un ortalamas&#305;, neredeyse hi&#231; ger&#231;ekle&#351;meyecek tek bir &#8220;y&#305;ld&#305;z olma&#8221; senaryosundan besleniyor.</p><p>&#350;imdi Monte Carlo sim&#252;lasyon sorusunu sor: <strong>&#8220;Bu karar&#305; 100 kez verseydim, ka&#231;&#305;nda iyi bir yerde olurdum?&#8221;</strong></p><p><strong>Monte Carlo sim&#252;lasyonu, bir durumu rastgele olarak binlerce kez &#231;al&#305;&#351;t&#305;r&#305;p sonu&#231;lar&#305;n nas&#305;l da&#287;&#305;ld&#305;&#287;&#305;na bakma y&#246;ntemidir.</strong> Ayn&#305; karar&#305; verip hayat&#305;n&#305; 100 kez ba&#351;tan ya&#351;ad&#305;&#287;&#305;n&#305; hayal et:</p><ul><li><p><strong>Oyunculuk:</strong> 100 hayat&#305;n 1&#8217;inde &#8220;y&#305;ld&#305;z&#8221; olursun, 99&#8217;unda <strong>zor</strong> bir hayat&#305;n olur.</p></li><li><p><strong>Di&#351; hekimli&#287;i:</strong> 100 hayat&#305;n neredeyse hepsinde <strong>rahat</strong> bir hayat s&#252;rersin.</p></li></ul><p>Gelece&#287;ini bir Monte Carlo sim&#252;lasyonu olarak d&#252;&#351;&#252;n&#252;rsen, baz&#305; &#8220;g&#246;z kama&#351;t&#305;r&#305;c&#305;&#8221; sonu&#231;lardan vazge&#231;mek pahas&#305;na bile, sim&#252;lasyondaki hayatlar&#305;n&#305;n &#231;o&#287;unda &#8220;iyi&#8221; bir yerde olmak istersin.</p><p>Bu bak&#305;&#351; a&#231;&#305;s&#305;, &#8220;ortalama&#8221; kavram&#305;n&#305;n <strong>tek bir hayat</strong> <strong>i&#231;in</strong> neden yan&#305;lt&#305;c&#305; olabilece&#287;ini g&#246;sterir. Bir kumarhanede milyonlarca bahis oynand&#305;&#287;&#305;nda &#8220;ortalama de&#287;er&#8221; yakalan&#305;r. <strong>Ama sen hayat&#305;n&#305; bir kez ya&#351;ars&#305;n.</strong></p><h3>Ad&#305;m 6: Pre-mortem (&#246;l&#252;m &#246;ncesi) yap</h3><p><a href="https://www.amazon.com.tr/Bahse-Var-M%C4%B1s%C4%B1n-Belirsizlik-Ortam%C4%B1nda/dp/6052314141">Annie Duke&#8217;un kitab&#305;ndan</a> &#246;&#287;rendi&#287;im bir y&#246;ntem var. Yeni ba&#351;lam&#305;&#351; oldu&#287;un projenin, 90 g&#252;n sonra alev alev yanan bir enkaza d&#246;nd&#252;&#287;&#252;n&#252; hayal et. Ekipteki herkes s&#305;rayla neyin &#8220;yanl&#305;&#351; gitti&#287;ini&#8221; s&#246;ylesin. Sonra her sebebe bir olas&#305;l&#305;k ata.</p><p>Bu y&#246;ntem, normalde &#8220;olumsuzluk&#8221; ya da &#8220;karamsarl&#305;k&#8221; say&#305;lan ele&#351;tiriyi bir oyuna d&#246;n&#252;&#351;t&#252;r&#252;r. &#304;nsanlar riskleri dile getirmekten &#231;ekinmez.</p><h3>Ad&#305;m 7: Karar&#305; ver ve sonucu do&#287;ru de&#287;erlendir</h3><p>Buras&#305; en &#246;nemli k&#305;s&#305;m. Sonu&#231; ortaya &#231;&#305;kt&#305;&#287;&#305;nda, alm&#305;&#351; oldu&#287;un karar&#305;n iyi ya da k&#246;t&#252; oldu&#287;unu sonuca g&#246;re de&#287;il, karar an&#305;nda elindeki bilgiye g&#246;re de&#287;erlendirmelisin.</p><p>Beklenen de&#287;eri pozitif bir bahsi kaybettiysen, bu seni ayn&#305; bahsi tekrar yapmaktan al&#305;koymamal&#305;.</p><h3>Bonus: Zor kararlara tak&#305;lma</h3><p>&#304;nsanlar en &#231;ok, <strong>beklenen de&#287;erleri zaten birbirine &#231;ok yak&#305;n</strong> olan kararlar&#305; vermekte zorlan&#305;r. Ancak bu kararlarda hangisini se&#231;ti&#287;in pek fark etmez. &#8220;Do&#287;ru karar&#305; m&#305; verdim?&#8221; diye kendini h&#305;rpalama; karardan ders &#231;&#305;kar ve devam et.</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Bir karar&#305; almak sana &#231;ok zor geliyorsa, bunun sebebi &#231;o&#287;u zaman iki se&#231;ene&#287;in ger&#231;ekten birbirine <strong>yak&#305;n</strong> olmas&#305;d&#305;r. Biri a&#231;&#305;k&#231;a daha iyi olsayd&#305;, zorlanmazd&#305;n. Birini se&#231; ve harekete ge&#231;.</p></div><div><hr></div><p>Ya&#351;ad&#305;&#287;&#305;m&#305;z d&#252;nya deterministik de&#287;il. Gelece&#287;i bilemiyorsun.</p><p>Ama ya olur ya olmaz &#351;eklindeki d&#252;&#351;&#252;nceyi b&#305;rak&#305;p y&#252;zdeyle d&#252;&#351;&#252;nd&#252;&#287;&#252;nde, <strong>temel ald&#305;&#287;&#305;n baz bilgiyi sorgulars&#305;n</strong>. Hangi ad&#305;m&#305;n ne kadar <strong>k&#305;r&#305;lgan</strong> oldu&#287;unu g&#246;r&#252;rs&#252;n. Ve karar&#305;n&#305; &#350;ubat&#8217;&#305;n son haftas&#305;nda yana yana de&#287;il, zaman&#305;n varken ak&#305;lselim &#351;ekilde verirsin.</p><p><strong>Olas&#305;l&#305;kl&#305; d&#252;&#351;&#252;nme sana gelece&#287;i s&#246;ylemez. Sana zaman&#305;nda karar verme &#351;ans&#305; verir.</strong></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abone olun&quot;,&quot;language&quot;:&quot;tr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Ak&#305;l Modelleri&#8217;ni okudu&#287;un i&#231;in te&#351;ekk&#252;rler! Yeni postlar&#305; almak ve &#231;al&#305;&#351;malar&#305;m&#305; desteklemek i&#231;in &#252;cretsiz veya &#252;cretli abone olmay&#305; d&#252;&#351;&#252;nebilirsin &#128420;</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="E-posta adresinizi yaz&#305;n&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abone olun"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><p></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[📹 Başarılı insanlardan tavsiye almadan önce soracağın 4 soru - video ]]></title><description><![CDATA[Hayatta kalan yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;n&#305;n video hali yay&#305;nda!]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/basarl-insanlardan-tavsiye-almadan-4bc</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/basarl-insanlardan-tavsiye-almadan-4bc</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Sun, 25 Oct 2026 03:00:49 GMT</pubDate><enclosure url="https://api.substack.com/feed/podcast/221924297/47ab044997b79c9374d7b83955cc124d.mp3" length="0" type="audio/mpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Takip etti&#287;in biri a&#231;t&#305;&#287;&#305; hesapla y&#305;lda milyonlar kazanm&#305;&#351;. Bir ba&#351;kas&#305; i&#351;ini b&#305;rak&#305;p &#351;irket kurmu&#351;, &#351;imdi her sahnede &#8220;asla vazge&#231;me&#8221; diyor. Belki sen de denedin ve olmad&#305;. Akl&#305;nda &#351;u soru var: Herkes ba&#351;ard&#305; da bir tek ben mi kald&#305;m?</p><p>Bu b&#246;l&#252;mde hayatta kalan yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;n&#305; konu&#351;uyorum. G&#246;rd&#252;&#287;&#252;m&#252;z ba&#351;ar&#305; d&#252;nyay&#305; de&#287;il, s&#252;zgeci anlat&#305;r. Sahneye &#231;&#305;k&#305;p konu&#351;anlar eve d&#246;nmeyi ba&#351;aranlard&#305;r; ayn&#305; yolu deneyip kaybolanlar&#305;n hik&#226;yesini kimse anlatmaz.</p><p>Piyango talihlisinin konu&#351;mas&#305;ndan &#304;kinci D&#252;nya Sava&#351;&#305;&#8217;nda d&#246;nmeyen u&#231;aklara, Diagoras&#8217;&#305;n &#8220;dua edip bo&#287;ulanlar nerede?&#8221; sorusundan her hafta do&#287;ru tahmin g&#246;nderen borsa doland&#305;r&#305;c&#305;l&#305;&#287;&#305;na kadar, kay&#305;plar&#305; g&#246;rmeden &#231;&#305;kard&#305;&#287;&#305;m&#305;z derslerin neden yan&#305;lt&#305;c&#305; oldu&#287;unu anlat&#305;yorum. Sonunda bir ba&#351;ar&#305; hik&#226;yesiyle kar&#351;&#305;la&#351;t&#305;&#287;&#305;nda uygulayabilece&#287;in d&#246;rt ad&#305;ml&#305;k Payda Testi&#8217;ni ve bu modelin ne zaman i&#351;e yaramad&#305;&#287;&#305;n&#305; konu&#351;uyoruz.</p><p><strong>Payda Testi:</strong></p><p>1. Ba&#351;ar&#305; hik&#226;yesini g&#246;r, yol haritas&#305;n&#305; &#246;&#287;ren.</p><p>2. Ba&#351;lang&#305;&#231; avantajlar&#305;n&#305; listele: aile, para, &#231;evre, zamanlama, &#351;ans.</p><p>3. Bu avantajlar olmadan ayn&#305; &#351;eyi deneyenleri d&#252;&#351;&#252;n.</p><p>4. Kendine sor: Bunu kopyalayabilir miyim?</p><p>Pay man&#351;ete &#231;&#305;kar, ders paydadad&#305;r.</p><p>Yaz&#305;n&#305;n tamam&#305;: </p><div class="digest-post-embed" data-attrs="{&quot;nodeId&quot;:&quot;f48bb06c-4595-445b-9b3a-452115065fd1&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;Takip etti&#287;in biri, a&#231;t&#305;&#287;&#305; yeni sosyal medya hesab&#305;yla y&#305;lda milyonlar kazanm&#305;&#351;.&quot;,&quot;cta&quot;:null,&quot;showBylines&quot;:true,&quot;showDescription&quot;:true,&quot;showImage&quot;:true,&quot;size&quot;:&quot;lg&quot;,&quot;isEditorNode&quot;:true,&quot;title&quot;:&quot;Ba&#351;ar&#305;l&#305; insanlardan tavsiye almadan &#246;nce soraca&#287;&#305;n 4 soru&quot;,&quot;publishedBylines&quot;:[{&quot;id&quot;:5275152,&quot;name&quot;:&quot;Hande Kocatekin&quot;,&quot;bio&quot;:&quot;Bilgisayar m&#252;hendisiyim. Profesyonel olarak, T&#252;rkiye'de ve Amerika'da teknoloji &#351;irketlerinde &#252;r&#252;nden ve ekipten sorumlu oldum uzun s&#252;re. Ak&#305;l Modelleri hep tek hayalimdi; burada daha iyi d&#252;&#351;&#252;nmek &#252;zerine yaz&#305;yorum ve konu&#351;uyorum. &#128420;&quot;,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/24d214cd-df9a-4ce5-b04f-1d876152819a_3587x3587.jpeg&quot;,&quot;is_guest&quot;:false,&quot;bestseller_tier&quot;:null}],&quot;post_date&quot;:&quot;2026-10-23T04:01:21.207Z&quot;,&quot;cover_image&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/74643390-d25a-4728-b8eb-4609a04f3807_1456x816.png&quot;,&quot;cover_image_alt&quot;:null,&quot;cover_image_crop&quot;:null,&quot;canonical_url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/basarl-insanlardan-tavsiye-almadan&quot;,&quot;section_name&quot;:null,&quot;video_upload_id&quot;:null,&quot;id&quot;:221646651,&quot;type&quot;:&quot;newsletter&quot;,&quot;reaction_count&quot;:26,&quot;comment_count&quot;:2,&quot;publication_id&quot;:776423,&quot;publication_name&quot;:&quot;Ak&#305;l Modelleri&quot;,&quot;publication_logo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!93RZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fac9139ee-ddb8-4623-a85c-b77c1b4984ad_256x256.png&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;youtube_url&quot;:null,&quot;show_links&quot;:null,&quot;feed_url&quot;:null}"></div><h2>B&#214;L&#220;MLER</h2><p>0:00 Giri&#351;</p><p>0:53 Piyango talihlisinin konu&#351;mas&#305;</p><p>2:17 G&#246;rd&#252;&#287;&#252;n ba&#351;ar&#305; s&#252;zgeci anlat&#305;r</p><p>4:22 D&#246;nmeyen u&#231;aklar</p><p>7:54 Kay&#305;plar neden g&#246;r&#252;nmez?</p><p>9:36 Borsa tahmini doland&#305;r&#305;c&#305;l&#305;&#287;&#305;</p><p>12:52 B&#252;ltenle zengin olmak</p><p>14:54 Payda Testi</p><p>18:15 Bu model ne zaman i&#351;e yaramaz?</p><p>20:08 Kapan&#305;&#351;</p><h2>BAHS&#304; GE&#199;EN KAYNAKLAR</h2><p>- xkcd #1827, &#8220;Survivorship Bias&#8221;, Randall Munroe (xkcd.com/1827, CC BY-NC 2.5)</p><p>- Sahil Bloom&#8217;un hayatta kalan yanl&#305;l&#305;&#287;&#305; tan&#305;m&#305;</p><p>- Arthur Eddington&#8217;&#305;n bal&#305;k a&#287;&#305; analojisi</p><p>- Abraham Wald ve Columbia &#220;niversitesi &#304;statistik Ara&#351;t&#305;rma Grubu</p><p>- Nassim Nicholas Taleb, Siyah Ku&#287;u (sessiz kan&#305;t)</p><p>- Cicero, Tanr&#305;lar&#305;n Do&#287;as&#305; &#220;zerine</p><p>- My First Million podcast&#8217;i, Shaan Puri ve Milk Road b&#252;lteni</p><p>- Jim Collins, &#304;yiden M&#252;kemmel &#350;irkete (2001)</p><h3>KAYITTAN M&#304;N&#304;K B&#304;R NOT</h3><p>Wald&#8217;&#305;n orijinal raporlar&#305; olduk&#231;a teknik ve orduya ne yapmas&#305; gerekti&#287;ini s&#246;ylemiyor. &#8220;Z&#305;rh&#305; motora koydular&#8221; k&#305;sm&#305;, hik&#226;yenin sonradan anlat&#305;lagelen h&#226;li.</p><h3>AKIL MODELLER&#304; KUL&#220;B&#220;</h3><p>Ak&#305;l modellerini birlikte uygulamak, konu&#351;mak ve tart&#305;&#351;mak i&#231;in bir kul&#252;p kurduk. 26 Kas&#305;m&#8217;daki ilk canl&#305; bulu&#351;maya kadar kurucu fiyatla kat&#305;labilirsin: </p><p></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/subscribe&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Ak&#305;l Modelleri Kul&#252;b&#252;'ne Kat&#305;l &#129293;&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/subscribe"><span>Ak&#305;l Modelleri Kul&#252;b&#252;'ne Kat&#305;l &#129293;</span></a></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Başarılı insanlardan tavsiye almadan önce soracağın 4 soru]]></title><description><![CDATA[Hayatta kalan yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/basarl-insanlardan-tavsiye-almadan</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/basarl-insanlardan-tavsiye-almadan</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Fri, 23 Oct 2026 04:01:21 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/34822895-4fd2-44d6-880d-b8687e43fefe_1600x1200.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Takip etti&#287;in biri, a&#231;t&#305;&#287;&#305; yeni sosyal medya hesab&#305;yla y&#305;lda milyonlar kazanm&#305;&#351;.</p><p>Bir ba&#351;kas&#305; i&#351;ini b&#305;rak&#305;p kendi &#351;irketini kurmu&#351;, &#351;imdi her sahnede &#8220;asla vazge&#231;me&#8221; diye anlat&#305;yor.</p><p>Belki sen de denedin. Ama olmad&#305;. Ya da denemeye cesaret edemedin. Ama akl&#305;nda &#351;u soru var: <strong>Herkes ba&#351;ard&#305; da bir tek ben mi kald&#305;m?</strong></p><div><hr></div><p>Bir adam k&#252;rs&#252;ye &#231;&#305;k&#305;yor. Etraf&#305;nda para keseleri var. Kendisi olduk&#231;a zengin belli ki. Halka sesleniyor:</p><blockquote><p><em>&#8220;Ne olursa olsun, kim ne derse desin piyango bileti almaktan vazge&#231;meyin.&#8221;</em></p><p><em>&#8220;Defalarca ba&#351;ar&#305;s&#305;z oldum, ama hi&#231;bir zaman vazge&#231;medim. Ekstra i&#351;lere girdim ve t&#252;m kazanc&#305;m&#305; piyango biletlerine yat&#305;rd&#305;m.&#8221;</em></p><p><em>&#8220;Ve &#351;imdi burada sizin kar&#351;&#305;n&#305;zday&#305;m, emeklerim kar&#351;&#305;l&#305;&#287;&#305;n&#305; buldu!&#8221;</em></p></blockquote><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_1LQ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa5c5aa46-694b-4206-bdef-be53042385d5_317x473.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_1LQ!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa5c5aa46-694b-4206-bdef-be53042385d5_317x473.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_1LQ!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa5c5aa46-694b-4206-bdef-be53042385d5_317x473.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_1LQ!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa5c5aa46-694b-4206-bdef-be53042385d5_317x473.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_1LQ!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa5c5aa46-694b-4206-bdef-be53042385d5_317x473.png 1456w" sizes="100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_1LQ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa5c5aa46-694b-4206-bdef-be53042385d5_317x473.png" width="317" height="473" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a5c5aa46-694b-4206-bdef-be53042385d5_317x473.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:473,&quot;width&quot;:317,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:30579,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/i/221646651?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa5c5aa46-694b-4206-bdef-be53042385d5_317x473.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_1LQ!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa5c5aa46-694b-4206-bdef-be53042385d5_317x473.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_1LQ!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa5c5aa46-694b-4206-bdef-be53042385d5_317x473.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_1LQ!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa5c5aa46-694b-4206-bdef-be53042385d5_317x473.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_1LQ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa5c5aa46-694b-4206-bdef-be53042385d5_317x473.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"><strong>xkcd #1827, &#8220;Survivorship Bias&#8221;</strong></figcaption></figure></div><p>Karikat&#252;rdeki adam piyangoyu tutturmu&#351; ve zengin olmu&#351;. &#304;nsanlara da bilet almaktan asla vazge&#231;memelerini hayk&#305;r&#305;yor. Ne olursa olsun, asla vazge&#231;me diyor, b&#305;rakma! O bileti sat&#305;n almaya devam et.</p><p>Alt&#305;nda da &#231;izerin, durumu karikat&#252;rize eden ve ele&#351;tiren bir yorumu var: &#8220;<strong>Ba&#351;ar&#305;l&#305; bir insan taraf&#305;ndan verilen her ilham verici konu&#351;man&#305;n ba&#351;&#305;nda &#8216;hayatta kalan yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;yla&#8217; ilgili bir a&#231;&#305;klama yap&#305;lmas&#305; gerekli&#8230;&#8221;</strong></p><p>Karikat&#252;rdeki adam&#305; ciddiye alm&#305;yoruz, &#231;&#252;nk&#252; piyangonun &#351;ans oldu&#287;unu herkes biliyor. Ama ayn&#305; konu&#351;may&#305; bir giri&#351;imci, bir yazar, bir sporcu yap&#305;nca duruma &#231;ok ciddi yakla&#351;&#305;yoruz. Not al&#305;yoruz, soru soruyoruz, ders &#231;&#305;kar&#305;yoruz&#8230;</p><h2><strong>I. G&#246;rd&#252;&#287;&#252;n ba&#351;ar&#305; d&#252;nyay&#305; de&#287;il, &#8220;s&#252;zgeci&#8221; anlat&#305;r</strong></h2><p>Elindeki &#246;rnekler &#246;nce bir <strong>elemeden</strong> ge&#231;tiyse, g&#246;rd&#252;&#287;&#252;n <strong>ortak noktalar</strong> sana d&#252;nyay&#305; anlatmaz; sadece o s&#252;zgeci <strong>kimin</strong> <strong>ge&#231;ti&#287;ini</strong> anlat&#305;r.</p><p>Sahil Bloom bu yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;, ba&#351;ar&#305;l&#305;lara sistematik olarak odaklan&#305;p kay&#305;plar&#305; g&#246;rmezden gelmek diye tan&#305;ml&#305;yor. Bunun sonucunda ba&#351;ar&#305;n&#305;n ger&#231;ek oran&#305;n&#305;, yani bir &#351;eyi deneyenlerin <strong>ka&#231;&#305;n&#305;n ger&#231;ekten ba&#351;ard&#305;&#287;&#305;n&#305;</strong> ka&#231;&#305;r&#305;yoruz.</p><p>&#199;&#246;z&#252;m ise elindeki veride de&#287;il, <strong>eksik olan veriyi aray&#305;p bulmakta</strong>. Karikat&#252;r &#246;rne&#287;ine uyarlarsak, &#8220;ba&#351;ar&#305; &#351;anst&#305;r&#8221; diyemeyiz. <strong>&#8220;Sadece ba&#351;aranlara bakarak ba&#351;ar&#305;n&#305;n sebebini bilemeyiz,&#8221;</strong> diyebiliriz.</p><p>Bunu bir kesir gibi d&#252;&#351;&#252;nebilirsin. &#8220;Okulu b&#305;rak&#305;p milyarder olanlar&#8221; kesrin <strong>pay&#305;d&#305;r</strong>. Hik&#226;yeye anlam veren ise <strong>paydad&#305;r</strong>: ayn&#305; karar&#305; verip <strong>kaybolanlar</strong>. Man&#351;etlerde hep pay yazar ama payda neredeyse hi&#231; haber olmaz.</p><p>Fizik&#231;i Arthur Eddington&#8217;&#305;n bununla ilgili &#231;ok g&#252;zel bir analojisi var. A&#287; g&#246;zleri 5 santim olan bir a&#287;&#305; denize sald&#305;&#287;&#305;nda, &#231;&#305;kard&#305;&#287;&#305;n bal&#305;klar&#305;n hepsi 5 santimden b&#252;y&#252;kt&#252;r. Bunlara bak&#305;p &#8220;denizde k&#252;&#231;&#252;k bal&#305;k yok&#8221; dersen, yan&#305;l&#305;rs&#305;n. Elde etti&#287;in b&#252;y&#252;k bal&#305;klarla <strong>denizi de&#287;il, a&#287;&#305; &#246;l&#231;m&#252;&#351; olursun.</strong></p><p>Ba&#351;ar&#305;l&#305; giri&#351;imcilerden tavsiye almay&#305; ben &#351;ahsen &#231;ok seviyorum. &#220;&#231; kere ba&#351;ar&#305;s&#305;z olmu&#351; bir giri&#351;imcinin bunlardan &#231;&#305;kard&#305;&#287;&#305; dersleri dinlemeyi pek sevmiyorum. Tavsiyeleri yeterince iyi olsayd&#305;, kendisi de ba&#351;ar&#305;l&#305; olurdu diyebiliyorum a&#231;&#305;k y&#252;reklilikle. Ya da &#351;ark&#305;c&#305; olmak isteyen biri Taylor Swift yerine barlarda &#351;ark&#305; s&#246;yleyen birinden tavsiye almak istemezdi, bence do&#287;al olarak.</p><p>Ama ka&#231;&#305;rd&#305;&#287;&#305;m&#305;z bir &#351;ey var.</p><p>Sahneye &#231;&#305;k&#305;p konu&#351;anlar, <strong>eve d&#246;nmeyi ba&#351;aranlard&#305;r.</strong> D&#246;nemeyenlerin hik&#226;yesini kimse anlatmaz. Bunu en iyi anlatan hik&#226;ye yine bir sava&#351;tan geliyor.</p><p></p><p style="text-align: center;"><em>Bizim bir kul&#252;b&#252;m&#252;z var! Ak&#305;l Modelleri Kul&#252;b&#252;'n&#252; merak ediyorsan, &#246;nce sayfas&#305;na bak: Ne yapt&#305;&#287;&#305;m&#305;z&#305;, nas&#305;l bulu&#351;tu&#287;umuzu ve kimler i&#231;in oldu&#287;unu orada anlatt&#305;m. &#304;lk canl&#305; bulu&#351;ma 26 Kas&#305;m&#8217;da. O tarihe kadar ba&#351;lang&#305;&#231; fiyat&#305; ge&#231;erli &#128420;.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://kulup.akilmodelleri.com/&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Kul&#252;p sayfas&#305;na g&#246;z at &#129293;&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://kulup.akilmodelleri.com/"><span>Kul&#252;p sayfas&#305;na g&#246;z at &#129293;</span></a></p><p></p><h2><strong>II. D&#246;nmeyen u&#231;aklar</strong></h2><p>&#304;kinci D&#252;nya Sava&#351;&#305; s&#305;ras&#305;nda &#304;ngiliz bombard&#305;man u&#231;aklar&#305; Almanya &#252;zerine her g&#252;n g&#246;revlere &#231;&#305;k&#305;yordu. Baz&#305;lar&#305; hi&#231; d&#246;nm&#252;yordu. D&#246;nenlerin &#231;o&#287;u Alman u&#231;aksavarlar&#305; taraf&#305;ndan delik de&#351;ik edilmi&#351; oluyordu. Eve d&#246;nen u&#231;ak ve pilotlar&#305;n say&#305;s&#305;n&#305; art&#305;rmak isteyen ordu u&#231;aklardaki bu delikleri incelemeye ba&#351;lad&#305;. <strong>U&#231;aklar nereden daha &#231;ok vuruluyorsa, oralar&#305; g&#252;&#231;lendirmeyi d&#252;&#351;&#252;nd&#252;ler.</strong></p><p>Tabii ki hemen bir model ortaya &#231;&#305;kt&#305;. Mermiler en &#231;ok <strong>kanatlara, kuyru&#287;a ve g&#246;vdeye</strong> isabet ediyordu. Bu &#231;&#305;kt&#305;y&#305; g&#246;rselle&#351;tirmek istersek, tam olarak o d&#246;nemin sava&#351; u&#231;aklar&#305;n&#305;n birebir kopyas&#305; olmasa da mermilerin d&#252;&#351;t&#252;&#287;&#252; alanlar&#305; &#351;&#246;yle ifade edebiliriz:</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2Oa!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4603e9c-9702-4367-beb4-bfa496e1c433.svg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2Oa!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4603e9c-9702-4367-beb4-bfa496e1c433.svg 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2Oa!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4603e9c-9702-4367-beb4-bfa496e1c433.svg 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2Oa!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4603e9c-9702-4367-beb4-bfa496e1c433.svg 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2Oa!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4603e9c-9702-4367-beb4-bfa496e1c433.svg 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2Oa!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4603e9c-9702-4367-beb4-bfa496e1c433.svg" width="1456" height="1085" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a4603e9c-9702-4367-beb4-bfa496e1c433.svg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1085,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:107968,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/svg+xml&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/i/221646651?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4603e9c-9702-4367-beb4-bfa496e1c433.svg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2Oa!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4603e9c-9702-4367-beb4-bfa496e1c433.svg 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2Oa!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4603e9c-9702-4367-beb4-bfa496e1c433.svg 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2Oa!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4603e9c-9702-4367-beb4-bfa496e1c433.svg 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2Oa!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4603e9c-9702-4367-beb4-bfa496e1c433.svg 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Mant&#305;kl&#305; g&#246;r&#252;nen &#231;&#246;z&#252;m, <strong>en &#231;ok vurulan alanlar&#305;</strong> &#231;elik z&#305;rhlarla g&#252;&#231;lendirmekti. Ama bu mant&#305;k yanl&#305;&#351;t&#305;.</p><p>Devreye Columbia &#220;niversitesi&#8217;ndeki &#304;statistik Ara&#351;t&#305;rma Grubu&#8217;ndan matematik&#231;i <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Abraham_Wald">Abraham Wald</a> girdi. Hik&#226;yenin bilinen anlat&#305;m&#305;na g&#246;re Wald bu &#231;&#305;kar&#305;m&#305;n temel bir <strong>istatistiksel yan&#305;lg&#305;</strong> oldu&#287;unu s&#246;yledi. Bug&#252;n buna &#8220;<strong>hayatta kalan yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;</strong>&#8221; diyoruz.</p><p>Wald&#8217;&#305;n arg&#252;man&#305; &#351;uydu:</p><blockquote><p><em>&#220;sse geri d&#246;nmeyi ba&#351;aran u&#231;aklar, zaten o b&#246;lgelerden <strong>vurulup</strong> da <strong>u&#231;abilen</strong> u&#231;aklard&#305;. Yani kanad&#305;ndan ya da kuyru&#287;undan kur&#351;un alan bir u&#231;ak eve d&#246;nebiliyorsa, o b&#246;lgelerden ald&#305;&#287;&#305; hasar <strong>hayatta kal&#305;nabilir</strong> (non-fatal) demekti.</em></p><p><em>Motorundan ya da kokpitinden vurulan u&#231;aklar &#252;sse geri d&#246;nememi&#351;, d&#252;&#351;m&#252;&#351; veya yok olmu&#351;tu.</em></p><p><em>Dolay&#305;s&#305;yla, d&#246;nen u&#231;aklar&#305;n motorlar&#305;nda hi&#231; delik olmamas&#305; ya da az olmas&#305;, motor vuruldu&#287;unda u&#231;a&#287;&#305;n b&#252;y&#252;k ihtimalle d&#252;&#351;mesi ve <strong>eldeki veri setine</strong> hi&#231; kat&#305;lamamas&#305; anlam&#305;na geliyordu.</em></p></blockquote><p>Wald&#8217;&#305;n vard&#305;&#287;&#305; sonu&#231; netti: <strong>Z&#305;rh, &#252;zerinde mermi deli&#287;i olan yerlere (kanat, kuyruk, g&#246;vde) de&#287;il; tam tersine &#252;zerinde hi&#231; mermi deli&#287;i g&#246;r&#252;nmeyen yerlere (&#246;zellikle motor &#231;evresine) tak&#305;lmal&#305;yd&#305;.</strong> &#199;&#252;nk&#252; o b&#246;lgelerden vurulan u&#231;aklar eve hi&#231; d&#246;nememi&#351;ti.</p><h2><strong>III. Kay&#305;plar neden g&#246;r&#252;nmez?</strong></h2><p>Wald d&#246;nen u&#231;aklardaki deliklerin yoklu&#287;undan d&#246;nmeyen u&#231;aklar&#305;n varl&#305;&#287;&#305;n&#305; g&#246;rebildi. Ama kaybedenler genellikle iz b&#305;rakmad&#305;&#287;&#305;ndan <strong>hat&#305;rlanmaz</strong>, <strong>d&#252;&#351;&#252;n&#252;lmez</strong>, <strong>akla gelmez</strong>. Nassim Taleb buna <strong><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Survivorship_bias">sessiz kan&#305;t</a></strong> diyor. Sessiz kan&#305;t kendini g&#246;stermez, duyurmaz; onu aramak i&#231;in &#246;nce yoklu&#287;unu fark etmek gerekir. Bu y&#252;zden hayatta kalan yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;n&#305; yenmek hi&#231; kolay de&#287;il.</p><p>Sessiz kan&#305;t&#305;n en zarif &#246;rneklerinden birini Cicero <a href="https://www.amazon.com.tr/TANRILARIN-DO%C4%9EASI-Marcus-Tullius-Cicero/dp/9759971739">Tanr&#305;lar&#305;n Do&#287;as&#305; &#220;zerine</a>&#8217;de yazm&#305;&#351;t&#305;r: Ateist Diagoras&#8217;a, <strong>f&#305;rt&#305;nada dua edip gemi kazas&#305;ndan kurtulan denizcilerin resmedildi&#287;i</strong> tabletler g&#246;sterilir. Diagoras&#8217;&#305;n cevab&#305;:</p><blockquote><p><em>&#8220;Kurtulanlar&#305; g&#246;r&#252;yorum. Dua edip bo&#287;ulanlar&#305;n resimleri nerede?&#8221;</em></p></blockquote><p>Hayat, kazananlar&#305;n sesiyle dolu olmak zorunda. &#199;&#252;nk&#252; insanlar&#305;n ba&#351;ar&#305; hik&#226;yelerini payla&#351;maktan kazanacaklar&#305; &#351;ey, ba&#351;ar&#305;s&#305;zl&#305;klar&#305;n&#305; anlatmaktan kazanacaklar&#305;ndan &#231;ok daha fazla. &#220;stelik ba&#351;ar&#305;ya ula&#351;anlar &#8220;s&#305;rlar&#305;n&#305;&#8221; sana m&#252;tevaz&#305; bir &#252;cret kar&#351;&#305;l&#305;&#287;&#305;nda anlatmaya da &#231;ok g&#246;n&#252;ll&#252;.</p><p>Hayatta kalan yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;n&#305;n kullan&#305;ld&#305;&#287;&#305; bir <strong>doland&#305;r&#305;c&#305;l&#305;k</strong> <strong>senaryom</strong> da var.</p><p>E-posta kutuna &#8220;%100 do&#287;ru borsa tahmini&#8221; vaat eden bir mail d&#252;&#351;t&#252;&#287;&#252;n&#252; varsayal&#305;m. &#8220;X hissesi yar&#305;n y&#252;kselecek.&#8221; diye bir mail geldi sana. Umursamad&#305;n. Ertesi g&#252;n bak&#305;yorsun, X ger&#231;ekten y&#252;kselmi&#351;. &#350;ans deyip ge&#231;iyorsun. Bir hafta sonra Y i&#231;in d&#252;&#351;&#252;&#351; tahmini geliyor; o da tutuyor. D&#246;rt hafta &#252;st &#252;ste d&#246;rt do&#287;ru tahmin geldi&#287;ine tan&#305;k oluyorsun. Be&#351;inci hafta &#252;cretli dan&#305;&#351;manl&#305;k teklifi geliyor ve sen art&#305;k &#8220;bu tesad&#252;f olamaz&#8221; diye d&#252;&#351;&#252;n&#252;yorsun ve dan&#305;&#351;manl&#305;&#287;&#305; almak i&#231;in paralar&#305; say&#305;yorsun bu ki&#351;iye.</p><p>Arka planda olan asl&#305;nda &#351;udur: ilk hafta 10.000 ki&#351;iye mail gider. 10.000 ki&#351;inin yar&#305;s&#305;na &#8220;y&#252;kselecek&#8221;, yar&#305;s&#305;na &#8220;d&#252;&#351;ecek&#8221; &#351;eklindedir bu mailler. Yanl&#305;&#351; tahmin alanlar bir sonraki maili almaz. Sadece do&#287;ru tahmini alanlar bir sonraki maili almaya devam eder. D&#246;rt turun sonunda yakla&#351;&#305;k 625 ki&#351;i kal&#305;r ve <strong>hepsi kusursuz bir tahmin ge&#231;mi&#351;i</strong> g&#246;r&#252;r.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xH3-!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F79c73fc3-3a6b-4b90-b008-a867403f7c8e_2000x962.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xH3-!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F79c73fc3-3a6b-4b90-b008-a867403f7c8e_2000x962.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xH3-!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F79c73fc3-3a6b-4b90-b008-a867403f7c8e_2000x962.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xH3-!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F79c73fc3-3a6b-4b90-b008-a867403f7c8e_2000x962.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xH3-!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F79c73fc3-3a6b-4b90-b008-a867403f7c8e_2000x962.png 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xH3-!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F79c73fc3-3a6b-4b90-b008-a867403f7c8e_2000x962.png" width="1456" height="700" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/79c73fc3-3a6b-4b90-b008-a867403f7c8e_2000x962.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:700,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:105381,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/i/221646651?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F79c73fc3-3a6b-4b90-b008-a867403f7c8e_2000x962.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xH3-!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F79c73fc3-3a6b-4b90-b008-a867403f7c8e_2000x962.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xH3-!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F79c73fc3-3a6b-4b90-b008-a867403f7c8e_2000x962.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xH3-!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F79c73fc3-3a6b-4b90-b008-a867403f7c8e_2000x962.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xH3-!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F79c73fc3-3a6b-4b90-b008-a867403f7c8e_2000x962.png 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Bu &#246;rne&#287;i Wald&#8217;&#305;n u&#231;aklar&#305;ndan daha g&#252;&#231;l&#252; k&#305;lan &#351;ey <strong>sessiz kan&#305;t&#305;n</strong> fazlas&#305;yla <strong>g&#246;r&#252;nmez</strong> olu&#351;u. M&#252;hendisler en az&#305;ndan d&#246;nmeyen u&#231;aklar&#305;n <strong>var oldu&#287;unu</strong> biliyorlard&#305;. 625 ki&#351;iden biri olan okur ise di&#287;er 9.375 ki&#351;inin <strong>varl&#305;&#287;&#305;ndan bile habersiz</strong>, elindeki veri ona hi&#231;bir ipucu vermiyor.</p><p><strong>&#8220;Ayn&#305; &#351;eyi yap&#305;p ba&#351;aramayanlar nerede?&#8221; sorusu i&#351;te bu y&#252;zden akla gelmez.</strong> Fark&#305;nda olarak sorulmas&#305; gerekir.</p><p>Pe&#351; pe&#351;e birka&#231; y&#305;l piyasay&#305; &#8220;do&#287;ru&#8221; tahmin eden fon y&#246;neticisi, &#8220;her ma&#231;&#305; bilen&#8221; bahis hesab&#305; ya da &#252;lkenin ekonomik gelece&#287;inin ak&#305;betini tutturan ekonomist... Hepsine ayn&#305; soruyu sorabilirsin: </p><div class="callout-block" data-callout="true"><p><strong>Toplamda ka&#231; kere denendi? Ve ben sadece kazanan&#305; m&#305; duyuyorum?</strong></p></div><h2><strong>IV. B&#252;ltenle zengin olmak</strong></h2><p>Bir ba&#351;ka &#246;rnek ise &#231;ok daha yak&#305;ndan. <a href="https://www.mfmpod.com/">My First Million podcast&#8217;ini </a>uzun zamand&#305;r takip ediyorum. Podcast&#8217;in hostlar&#305;ndan <a href="https://www.beehiiv.com/blog/inside-shaan-puri-s-playbook-for-building-a-massive-audience-2faa?srsltid=AYCX9vI0wCs9llxMyv-z-Noe-jLPbvL7gU0VT4s_ptLrV0brnwYQqJFO">Shaan Puri,</a> Milk Road isimli bir e-posta b&#252;lteni kurdu, bir y&#305;ldan k&#305;sa s&#252;rede 250 bin okura &#231;&#305;kar&#305;p b&#252;lteni satt&#305;. Sat&#305;&#351; rakam&#305; tam olarak a&#231;&#305;klanmad&#305; ama 8 haneli bir rakamdan s&#246;z ediliyor. Ayn&#305; &#351;ekilde <a href="https://www.superhuman.ai/authors/b2e71aa5-8c18-421b-8fa2-cfbf34234c41">Zain Kahn</a> isimli giri&#351;imci, Superhuman isimli yapay zek&#226; b&#252;ltenini k&#305;sa s&#252;rede 7 haneli bir i&#351;e d&#246;n&#252;&#351;t&#252;rd&#252;.</p><p>B&#246;yle bak&#305;nca &#8220;b&#252;lten kurmak, zenginli&#287;e giden en h&#305;zl&#305; yol&#8221; diyebilirsin. (Kendimden bahsetmiyorum burada ger&#231;ekten &#128530;)</p><p>Olay&#305;n asl&#305;na inince hi&#231; de &#246;yle de&#287;il. Shaan pop&#252;ler bir podcast sunucusu ve &#246;nceki giri&#351;imlerinden gelen belli bir paras&#305; zaten var; Milk Road&#8217;un b&#252;y&#252;mesinin motoru, abone ba&#351;&#305;na yakla&#351;&#305;k 1 dolara gelen Facebook reklamlar&#305;yd&#305;. Shaan bu miktar&#305; kendi cebinden &#231;ok rahat kar&#351;&#305;layabildi. Zain&#8217;in arkas&#305;nda ise LinkedIn ve X&#8217;te y&#252;z binlerce ki&#351;ilik bir kitlesi vard&#305;.</p><p>Yukar&#305;daki &#246;rnekte verdi&#287;im iki b&#252;lten de olduk&#231;a ba&#351;ar&#305;l&#305;yd&#305; bu arada. Buradaki meselemiz <strong>ba&#351;ar&#305;y&#305; k&#252;&#231;&#252;msemek de&#287;il, onu do&#287;uran ko&#351;ullar&#305; g&#246;r&#252;n&#252;r k&#305;lmak</strong> olmal&#305;.</p><p>Takip etti&#287;in herkes 8 haneli i&#351;ler kurmu&#351;, tek ba&#351;aramayan senmi&#351;sin gibi hissedebilirsin. De&#287;ilsin. &#214;zg&#252;venini y&#305;kacak bu kar&#351;&#305;la&#351;t&#305;rmay&#305; yapmadan &#246;nce t&#252;m ko&#351;ullar&#305; g&#246;r&#252;n&#252;r k&#305;lmak &#231;ok &#246;nemli.</p><h2><strong>V. Payda Testi</strong></h2><p>Peki ne yap&#305;yoruz? Hayatta kalan yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;ndan nas&#305;l kurtuluyoruz?</p><p>Bir ba&#351;ar&#305; hik&#226;yesiyle kar&#351;&#305;la&#351;t&#305;&#287;&#305;m&#305;zda &#351;u d&#246;rt ad&#305;ma bak&#305;yoruz. Ben buna <strong>Payda Testi</strong> diyorum.</p><blockquote><p><strong>1. Ba&#351;ar&#305; hik&#226;yesini g&#246;r. </strong>Yol haritas&#305;n&#305; &#246;&#287;ren.</p><p><strong>2. Ba&#351;lang&#305;&#231; avantajlar&#305;n&#305; listele. </strong>Hik&#226;yeden, o ki&#351;inin se&#231;medi&#287;i ama sonucu etkileyen &#351;eyleri ay&#305;kla. Aile, para, &#231;evre, zamanlama, &#351;ans gibi. Tavsiyeyi verenin konumunu da sorgula: Kariyer seminerleri, konferanslar gibi etkinliklerde konu&#351;mac&#305;lar hep <strong>kazananlardan</strong> se&#231;ilir.</p><p><strong>3. Avantajs&#305;z olarak ayn&#305; &#351;eyi deneyenleri d&#252;&#351;&#252;n. </strong>Ayn&#305; tarifi uygulay&#305;p bu avantajlara sahip olmayanlara ne oldu&#287;unu sor. Ba&#351;ar&#305;l&#305; &#246;rnekler kadar ba&#351;ar&#305;s&#305;zlar&#305; da listeye al. &#304;ki grupta da g&#246;r&#252;len &#246;zellik sana bir &#351;ey &#246;&#287;retmez. Ders, y<strong>aln&#305;zca bir grupta g&#246;r&#252;len bir &#246;zellikte</strong> olabilir.</p><p><strong>4. &#8220;Bunu kopyalayabilir miyim?&#8221; </strong>Avantajlar&#305; ve &#351;ans&#305; &#231;&#305;kard&#305;ktan sonra geriye kalan, ger&#231;ekten senin elinde olan k&#305;s&#305;m ne? O k&#305;s&#305;m senin ko&#351;ullar&#305;nda da i&#351;e yarar m&#305;?</p></blockquote><p>Jim Collins, &#231;ok satan kitab&#305; <a href="https://www.amazon.com.tr/%C4%B0yiden-M%C3%BCkemmel-%C5%9Eirkete-Jim-Collins/dp/975700443X">&#304;yiden M&#252;kemmel &#350;irkete</a>&#8217;de 1.435 &#351;irketi tarad&#305; ve 15 y&#305;l boyunca piyasan&#305;n en az &#252;&#231; kat&#305; getiri sa&#287;lam&#305;&#351; yaln&#305;zca 11 &#351;irketin ortak &#246;zelliklerine odakland&#305;. Collins bu &#351;irketleri benzer rakipleriyle de kar&#351;&#305;la&#351;t&#305;rd&#305;. Ama &#351;irketleri <strong>sonu&#231;lar&#305;na</strong> <strong>bakarak</strong> se&#231;ti, ortak &#246;zellikleri de <strong>geriye d&#246;n&#252;k</strong> okudu. Sonra ne oldu? Listedeki Circuit City iflas etti, Fannie Mae 2008 krizinde devlet kurtarmas&#305;na muhta&#231; kald&#305;. <strong>&#8220;Ba&#351;ar&#305;n&#305;n s&#305;rr&#305;&#8221; san&#305;lan &#246;zellikler, belki de sadece o elemeyi kimin ge&#231;ti&#287;ini anlat&#305;yordu.</strong></p><p>&#8220;Taylor Swift mi, barda &#231;alan &#351;ark&#305;c&#305; m&#305;?&#8221; sorusuna &#8220;ikisi de&#8221; diye yan&#305;t vermelisin. Hem zirvedekini hem de yolun ortas&#305;ndakini dinlemekte her zaman fayda var.</p><h2><strong>VI. Bu model ne zaman i&#351;e yaramaz?</strong></h2><p>Hayatta kalan yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;n&#305; <strong>hareketsizli&#287;e</strong> bahane etme. Korkuya benzetebiliriz bu yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;n kullan&#305;m&#305;n&#305;. Hesaba kat ama seni y&#246;netmesine izin verme. <strong>Karar vermeyi b&#305;rakma, sadece karar&#305;nda etkili olabilecek eksik verileri tamamlamaya &#231;al&#305;&#351;.</strong></p><p>Her ba&#351;ar&#305;y&#305; &#351;ansa da yorma. Ba&#351;ar&#305; bazen sadece beceri ve emekle gelir. <strong>Satran&#231;ta, cerrahide, binlerce kez tekrarlanan ve sonucu &#246;l&#231;&#252;lebilen i&#351;lerde zirvedekilerden &#246;&#287;renmek ger&#231;ekten i&#351;e yarar.</strong> </p><div class="callout-block" data-callout="true"><p><strong>Hayatta kalan yanl&#305;l&#305;&#287;&#305; &#8220;ba&#351;ar&#305;l&#305;lardan &#246;&#287;renme&#8221; demiyor; &#8220;paydaya bakmadan &#246;&#287;renme&#8221; diyor.</strong></p></div><p>K&#252;rs&#252;deki adama geri d&#246;nelim. S&#246;yledi&#287;i her &#351;ey do&#287;ru asl&#305;nda. Vazge&#231;medi, ekstra i&#351;lere girdi, sonunda kazand&#305;. Eksik olan tek &#351;ey, piyango bileti al&#305;p hi&#231;bir &#351;ey kazanamayan milyonlarca insan&#305;n sesi. </p><p>Bir dahaki sefere bir ba&#351;ar&#305; hik&#226;yesi dinledi&#287;inde kendine &#351;unu sor: Pay burada belli ki. Paydan&#305;n b&#252;t&#252;n hali nerede?</p><p>&#199;&#252;nk&#252; pay man&#351;etlere &#231;&#305;kar, payda g&#246;r&#252;nmez.</p><p>Hande</p><p style="text-align: center;"><em>Takip etti&#287;in herkes ba&#351;arm&#305;&#351; gibi g&#246;r&#252;nd&#252;&#287;&#252;nde yaln&#305;z hissetmek &#231;ok kolay. Kul&#252;p tam da bu y&#252;zden var: Kazand&#305;klar&#305;m&#305;z&#305; da kaybettiklerimizi de konu&#351;tu&#287;umuz, k&#252;&#231;&#252;k ve samimi bir masam&#305;z var. 26 Kas&#305;m&#8217;daki ilk bulu&#351;maya kadar ba&#351;lang&#305;&#231; fiyat&#305; ge&#231;erli. Yerini &#351;imdi ay&#305;rabilirsin.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/subscribe&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Ak&#305;l Modelleri Kul&#252;b&#252;'ne Kat&#305;l &#129293;&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/subscribe"><span>Ak&#305;l Modelleri Kul&#252;b&#252;'ne Kat&#305;l &#129293;</span></a></p><p><strong>Minik not:</strong> Ge&#231;enlerde bir <a href="https://www.businesstoday.in/latest/trends/story/studied-233-millionaires-and-128-people-living-in-poverty-these-6-habits-separated-the-wealthy-from-the-rest-551338-2026-08-26">haber</a> g&#246;rd&#252;m: 233 <strong>milyoner</strong> ile yoksulluk i&#231;inde ya&#351;ayan 128 ki&#351;iyi kar&#351;&#305;la&#351;t&#305;ran bir ara&#351;t&#305;rma, zenginleri ay&#305;ran 6 al&#305;&#351;kanl&#305;&#287;&#305; s&#305;ralam&#305;&#351;. Milyonerlerin %88&#8217;i her g&#252;n en az 30 dakika okuyormu&#351;, %80&#8217;i uzun vadeli hedefler koyuyormu&#351; kendisine, %76&#8217;s&#305; mutlaka spor yap&#305;yormu&#351;. </p><p>Hayatta kalma yanl&#305;l&#305;&#287;&#305; alarmlar&#305; &#231;ald&#305; m&#305;? &#199;ald&#305;ysa testi ge&#231;tin &#129401;. </p><p>Her g&#252;n okuyan, hedef koyan, spor yapan ama <strong>milyoner olmayan insanlar</strong> bu listede yok. Yine de bu al&#305;&#351;kanl&#305;klar tabii ki k&#246;t&#252; de&#287;il. <strong>Sadece seni milyoner yapacaklar&#305;n&#305;n kan&#305;t&#305; bu liste de&#287;il.</strong></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Akıl Modelleri Kulübü'ne üye oldun mu? 🖤]]></title><description><![CDATA[Ak&#305;l Modelleri Kul&#252;b&#252;, &#246;&#287;rendi&#287;imiz modelleri kendi hayat&#305;m&#305;zdaki ger&#231;ek problemlere uygulad&#305;&#287;&#305;m&#305;z bir d&#252;&#351;&#252;nme laboratuvar&#305;d&#305;r. Her ay bir ger&#231;ek vakay&#305; birlikte inceliyor, farkl&#305; a&#231;&#305;lardan d&#252;&#351;&#252;nmeyi &#246;&#287;reniyor ve kendi hayat&#305;m&#305;za uygulayabilece&#287;imiz bir sonu&#231; &#231;&#305;kar&#305;yoruz.]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/akl-modelleri-kulubu-acld</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/akl-modelleri-kulubu-acld</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Tue, 20 Oct 2026 13:01:45 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e031cbcc-d4e0-4fe5-a1f9-6d87fb94e937_1456x816.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Merhaba!</p><p>Bu kez postana Ak&#305;l Modelleri&#8217;nin ola&#287;an bir yaz&#305;s&#305;yla de&#287;il, beni &#231;ok heyecanland&#305;ran ba&#351;ka bir haberle geldim.</p><p>Ak&#305;l modelleriyle ilgilendi&#287;ini biliyorum. &#304;ster aram&#305;za yeni kat&#305;lm&#305;&#351; ol, ister uzun s&#252;redir okuyor ol, yaz&#305;lardan <strong>kendi hayat&#305;na bir &#351;eyler ta&#351;&#305;maya &#231;al&#305;&#351;t&#305;&#287;&#305;n&#305;n</strong> fark&#305;nday&#305;m. F&#305;rsat maliyeti, do&#287;rulama yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;, aktivasyon enerjisi gibi modeller &#252;zerine birlikte d&#252;&#351;&#252;nd&#252;k. Bir&#231;o&#287;unuzla yaz&#305;&#351;t&#305;k, konu&#351;tuk.</p><p>Ama bilmek ile o anda hat&#305;rlamak aras&#305;nda hep bir <strong>bo&#351;luk</strong> kal&#305;yor. Toplant&#305; bitiyor, konu&#351;ma kapan&#305;yor. Zor konu&#351;malar&#305; elimizden geldi&#287;ince yap&#305;yoruz. Sonra bir yaz&#305;y&#305; okurken &#8220;Aa, demek ki orada bu oluyormu&#351;&#8221; diyoruz, ya da do&#287;ru model &#231;ok sonra akl&#305;m&#305;za geliyor.</p><p>Ak&#305;l Modelleri Kul&#252;b&#252;&#8217;n&#252; i&#351;te bu bo&#351;luk i&#231;in kurdum. Kul&#252;pte modelleri okumakla kalm&#305;yoruz, kendi kararlar&#305;m&#305;zda birlikte uyguluyor ve birlikte b&#252;y&#252;yoruz. Benim i&#231;in en g&#252;zeli, Ak&#305;l Modelleri&#8217;nin bir <strong>toplulu&#287;a</strong> d&#246;n&#252;&#351;mesi. En b&#252;y&#252;k hayalim buydu ve bunu seninle birlikte yapmak istiyorum.</p><p><strong>Kul&#252;pte neler var?</strong></p><ul><li><p><strong>Her hafta Chat&#8217;te bir model.</strong> Chat yaln&#305;zca kul&#252;p &#252;yelerine a&#231;&#305;k. Birka&#231; hafta &#246;nce yaz&#305;da okudu&#287;umuz modeli birlikte sahaya indiriyoruz. Birimizin vakas&#305;na di&#287;erinin sorusu ekleniyor. &#8220;Orada &#351;&#246;yle mi yapsayd&#305;m, burada bunu mu d&#252;&#351;&#252;nseydim?&#8221; diye birbirimizi b&#252;y&#252;t&#252;yoruz.</p></li><li><p><strong>Her ay derin bir vaka analizi.</strong> Se&#231;ilmi&#351; ger&#231;ek bir karar&#305; video ve yaz&#305;yla birlikte &#231;&#246;z&#252;ml&#252;yoruz.</p></li><li><p><strong>Her ay canl&#305; bulu&#351;ma.</strong> Ay&#305;n 4. Per&#351;embe&#8217;si 20:30&#8217;da online bulu&#351;uyoruz. &#304;stanbul&#8217;da olanlar&#305;m&#305;z ya da &#304;stanbul&#8217;a gelebilenlerimiz &#231;o&#287;al&#305;rsa y&#252;z y&#252;ze bulu&#351;may&#305; da &#231;ok istiyorum. Bunu bulu&#351;malarda birlikte konu&#351;aca&#287;&#305;z.</p></li><li><p><strong>Kitap kul&#252;b&#252;.</strong> &#214;nce ak&#305;l modellerini uygulayabilece&#287;imiz kitaplardan bir liste payla&#351;aca&#287;&#305;m. &#304;lk kitab&#305;m&#305;z&#305; oylamayla birlikte se&#231;ip birlikte okuyaca&#287;&#305;z.</p></li><li><p><strong>E&#287;er&#8211;O Zaman Karar &#350;ablonu.</strong> Kul&#252;be kat&#305;ld&#305;&#287;&#305;n g&#252;n indirip kullanmaya ba&#351;layabilirsin. Psikoloji ara&#351;t&#305;rmalar&#305;, bir karar&#305; &#8220;E&#287;er &#351;u olursa, &#351;unu yapaca&#287;&#305;m&#8221; c&#252;mlesine ba&#287;lad&#305;&#287;&#305;m&#305;zda o plan&#305; uygulama ihtimalimizin &#231;ok artt&#305;&#287;&#305;n&#305; g&#246;steriyor. Yani modeli bilmek yetmiyor; bu c&#252;mleyi kurdu&#287;unda model do&#287;ru anda akl&#305;na geliyor. &#350;ablon tam olarak bunun i&#231;in haz&#305;rlanm&#305;&#351; iki sayfa.</p></li></ul><p><strong>&#304;lk ay&#305;n takvimi</strong></p><ul><li><p>2 Kas&#305;m: Chat a&#231;&#305;l&#305;yor, ilk kitab&#305;m&#305;z&#305; oylamaya ba&#351;l&#305;yoruz.</p></li><li><p>17 Kas&#305;m: &#304;lk vaka analizimiz.</p></li><li><p>26 Kas&#305;m, 20:30: &#304;lk canl&#305; bulu&#351;mam&#305;z.</p></li></ul><p>Kat&#305;l&#305;rsan ilk g&#246;revin &#231;ok basit: &#246;n&#252;ndeki bir karar&#305; &#351;ablonla doldurup ilk bulu&#351;maya getirmek.</p><p><strong>Kurucu fiyat 26 Kas&#305;m&#8217;a kadar ge&#231;erli.</strong> O g&#252;ne kadar kat&#305;lanlar ayda 5 $ ya da y&#305;lda 50 $ &#246;deyecek ve &#252;yeli&#287;i s&#252;rd&#252;k&#231;e bu fiyat&#305; koruyacak. 26 Kas&#305;m&#8217;dan sonra fiyat ayda 9 $, y&#305;lda 99 $ olacak.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://kulup.akilmodelleri.com&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Kul&#252;be Kat&#305;l &#129293;&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://kulup.akilmodelleri.com"><span>Kul&#252;be Kat&#305;l &#129293;</span></a></p><p></p><p>Kat&#305;l&#305;rken taray&#305;c&#305;y&#305; kullan. Substack&#8217;in iPhone uygulamas&#305;nda fiyat, Apple&#8217;&#305;n komisyonu y&#252;z&#252;nden daha y&#252;ksek g&#246;r&#252;n&#252;r. Dolar hesab&#305; gerekmiyor; &#246;deme kart&#305;ndan, bankan&#305;n g&#252;ncel kuruyla al&#305;n&#305;yor.</p><p>Yaz&#305;lar ve Kart K&#252;t&#252;phanesi herkese a&#231;&#305;k kalmaya devam edecek. Kul&#252;p, onlar&#305;n &#252;st&#252;ne uygulamay&#305; ve birlikteli&#287;i ekliyor.</p><p>Sevgiyle,<br>Hande</p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[#35 - Aralıklı tekrarla IQ'nu yükselt: Zeki olanlar unutmayanlardır]]></title><description><![CDATA[Yeni podcast b&#246;l&#252;m&#252; yay&#305;nda!]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/35-aralkl-tekrarla-iqnu-yukselt-zeki</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/35-aralkl-tekrarla-iqnu-yukselt-zeki</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Sat, 17 Oct 2026 13:35:28 GMT</pubDate><enclosure url="https://api.substack.com/feed/podcast/220853366/a1535eaee833ac7d5d86b2d32f1133a7.mp3" length="0" type="audio/mpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Bu b&#246;l&#252;m&#252; &#231;ok be&#287;eneceksin, bir arkada&#351;&#305;nla payla&#351;acaks&#305;n ve yar&#305;n &#252;&#231;te ikisini unutacaks&#305;n. Ebbinghaus bunu 1885&#8217;te &#246;l&#231;t&#252;. Aral&#305;kl&#305; tekrar modeli tam da bu y&#252;zden var.</p><p>13 y&#305;l sonra &#304;T&#220;&#8217;de y&#252;ksek lisansa d&#246;nd&#252;&#287;&#252;mde, ayr&#305;k matematik dersinin kar&#351;&#305;s&#305;nda temelleri hat&#305;rlamad&#305;&#287;&#305;m&#305; fark ettim. Anki ile b&#246;yle tan&#305;&#351;t&#305;m. Bu b&#246;l&#252;mde Anki&#8217;nin neden bir ezber arac&#305; olmad&#305;&#287;&#305;n&#305;, bir anlama ve problem &#231;&#246;zme arac&#305; oldu&#287;unu anlat&#305;yorum.</p><p>Be&#351; fikir:</p><p>1. Anlam&#305;yorsun, &#231;&#252;nk&#252; temelleri hat&#305;rlam&#305;yorsun (Feynman ve ku&#351;un ad&#305;)</p><p>2. Anlam&#305;yorsun, &#231;&#252;nk&#252; &#246;beklerin az (Miller&#8217;&#305;n 7 &#177; 2&#8217;si, Simon&#8217;&#305;n satran&#231; ustalar&#305;)</p><p>3. Unutuyorsun, &#231;&#252;nk&#252; unutmak varsay&#305;lan ayar&#305;m&#305;z (Ebbinghaus&#8217;un unutma e&#287;risi)</p><p>4. Hat&#305;rlamak i&#231;in zorlanman gerekiyor (aral&#305;kl&#305; tekrar ve SM-2)</p><p>5. Her soru, gelecekteki kendine verdi&#287;in bir g&#246;rev (Matuschak&#8217;&#305;n iyi soru ilkeleri)</p><p>Sonunda kendi Anki ve Mochi ak&#305;&#351;&#305;m&#305; ve bu modelin en b&#252;y&#252;k tehlikesini anlat&#305;yorum: delicesine soru yazmak.</p><h2>B&#214;L&#220;MLER</h2><p>0:00 Giri&#351;</p><p>0:47 Bir kehanet</p><p>1:57 Her &#351;ey nas&#305;l ba&#351;lad&#305;?</p><p>5:04 Anki nedir?</p><p>7:20 Temelleri hat&#305;rlam&#305;yorsun</p><p>12:46 &#214;beklerin az</p><p>19:16 Unutmak varsay&#305;lan ayar&#305;m&#305;z</p><p>21:33 Hat&#305;rlamak i&#231;in zorlanmal&#305;s&#305;n</p><p>25:03 Her soru, gelecekteki sana bir g&#246;rev</p><p>28:39 Ben nas&#305;l kullan&#305;yorum?</p><p>32:16 Modelin tehlikeli yanlar&#305;</p><p>34:09 Akl&#305;nda kals&#305;n</p><h2>BAHS&#304; GE&#199;EN KAYNAKLAR</h2><p>- Richard Feynman, What Do You Care What Other People Think? (1988)</p><p>- George A. Miller, &#8220;The Magical Number Seven, Plus or Minus Two&#8221; (1956)</p><p>- Herbert A. Simon, &#8220;How Big Is a Chunk?&#8221; (1974)</p><p>- Michael Nielsen, &#8220;Augmenting Long-term Memory&#8221; (2018)</p><p>- Hermann Ebbinghaus, &#220;ber das Ged&#228;chtnis (1885)</p><p>- Piotr Wo&#378;niak, SM-2 algoritmas&#305; (SuperMemo, 1987)</p><p>- Andy Matuschak, &#8220;How to write good prompts&#8221; (2020)</p><p>- Dwarkesh Podcast</p><p>- Anki ve Mochi</p><h2>KAYITTAN &#304;K&#304; D&#220;ZELTME</h2><p>- Feynman Nobel&#8217;e yaln&#305;zca aday g&#246;sterilmedi; 1965&#8217;te Nobel Fizik &#214;d&#252;l&#252;&#8217;n&#252; kazand&#305;.</p><p>- SM-2 algoritmas&#305; 1987 tarihli.</p><h2>KART K&#220;T&#220;PHANES&#304;</h2><p>T&#252;m ak&#305;l modellerinin bilgi kartlar&#305;n&#305; akilmodelleri.com&#8217;daki <a href="https://kartlar.akilmodelleri.com/">Kart K&#252;t&#252;phanesi&#8217;</a>nden &#252;cretsiz indirip Anki ya da Mochi&#8217;ye y&#252;kleyebilirsin.</p><h2>AKIL MODELLER&#304; KUL&#220;B&#220;</h2><p>Bu modelleri hayat&#305;m&#305;za birlikte ta&#351;&#305;mak, konu&#351;mak ve tart&#305;&#351;mak i&#231;in bir topluluk kurduk. Kat&#305;lmak i&#231;in: <a href="https://www.akilmodelleri.com/p/akl-modelleri-kulubu">Ak&#305;l Modelleri Kul&#252;b&#252;</a></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Zeki olanlar, unutmayanlardır]]></title><description><![CDATA[Aral&#305;kl&#305; tekrarla istedi&#287;in alanda IQ&#8217;nu nas&#305;l art&#305;r&#305;rs&#305;n?]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/zeki-olanlar-unutmayanlardr</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/zeki-olanlar-unutmayanlardr</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Fri, 16 Oct 2026 09:01:00 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5de41b0a-e0f9-46f0-be23-82a5957d6f13_1600x1200.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Bu yaz&#305; bir kehanetle ba&#351;l&#305;yor. </p><p>Bu yaz&#305;y&#305; be&#287;eneceksin. Sevdi&#287;in bir arkada&#351;&#305;na g&#246;ndereceksin. Ve bir hafta sonra b&#252;y&#252;k k&#305;sm&#305;n&#305; <strong>hat&#305;rlamayacaks&#305;n</strong>.</p><p>Bana sadece 10 dakikan&#305; ay&#305;rman&#305; istiyorum bug&#252;n. Bu 10 dakikada haf&#305;zan&#305;n ne kadar ama ne kadar &#246;nemli oldu&#287;unu anlayacaks&#305;n hayat&#305;nda.</p><p>Haf&#305;zan&#305;n bir &#351;eyleri ezberlemek demek de&#287;il, anlamak demek oldu&#287;unu anlataca&#287;&#305;m sana. Evet, <strong>haf&#305;za</strong> demek <strong>anlamak</strong> demek. <strong>Haf&#305;za demek, problem &#231;&#246;zebilmek ve yarat&#305;c&#305; fikirleri bir araya getirmek demek.</strong></p><p>Ve bu yaz&#305;n&#305;n sonunda en &#231;ok &#246;nemsedi&#287;in alandaki IQ&#8217;nu art&#305;raca&#287;&#305;m ve sana iki g&#252;zel s&#252;rpriz b&#305;rakaca&#287;&#305;m &#128420; </p><div><hr></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>&#220;niversitede en &#231;ok zorland&#305;&#287;&#305;n dersi hat&#305;rl&#305;yor musun? Ders kitab&#305;n&#305; a&#231;t&#305;&#287;&#305;n&#305;. Okudu&#287;unu. Alt&#305;n&#305; &#231;izdi&#287;ini. Anlad&#305;&#287;&#305;n&#305; d&#252;&#351;&#252;nd&#252;&#287;&#252;n&#252;. S&#305;navdan ge&#231;ti&#287;ini. &#220;&#231; ay sonra tek bir tan&#305;m&#305; hat&#305;rlamad&#305;&#287;&#305;n&#305;&#8230; Hat&#305;rl&#305;yor musun?</p></div><p>Her &#351;ey &#304;T&#220;&#8217;de bilgisayar m&#252;hendisli&#287;inde y&#252;ksek lisansa ba&#351;lamaya <a href="https://substack.com/@akilmodelleri/note/c-356603587?r=352c0&amp;utm_source=notes-share-action&amp;utm_medium=web">karar vermemle</a> ba&#351;lad&#305;.</p><p>Sana da oluyor mu bilmiyorum, yeni ba&#351;lang&#305;&#231;lar hep &#231;ok ama &#231;ok iyi hissettirir bana. Uzun vadeli d&#252;&#351;&#252;nmem o arada. Yeni bir i&#351;, yeni bir hobi, yeni bir &#351;ehir mesela&#8230; A&#351;&#305;r&#305; huzur bulurum &#8220;yepyeni ba&#351;lang&#305;&#231;lar&#8221; fikrinde.</p><p>Y&#252;ksek lisansa ba&#351;lamak da tam b&#246;yle bir fikirdi. Yepyeni bir hayat, yepyeni olas&#305;l&#305;klar, m&#252;thi&#351; f&#305;rsatlar falan filan.</p><p>Ders se&#231;imine kadar &#231;ok mutluydum.</p><p>Se&#231;tim dersleri. Zorunlu matematik ve zorunlu bilgisayar temelleri derslerinden se&#231;imlerimi yapmak zorundayd&#305;m. &#199;&#252;nk&#252; zorunlular, demi&#351; miydim? Discrete Math (Ayr&#305;k Matematik) ve Graph Theory (&#199;izge Kuram&#305;? T&#252;rk&#231;esi yok bunun sade ve sadece &#304;ngilizce &#9786;&#65039; ) se&#231;imlerimi yapt&#305;m.</p><p>Ve ancak sonra dank etti: &#252;niversiteden mezun olal&#305; 13 sene ge&#231;mi&#351; olan b&#252;nyemde ayr&#305;k matematik ne denli bir hasar b&#305;rakacakt&#305; acaba?</p><p>Bu derste ba&#351;ar&#305;l&#305; olmam&#305; sa&#287;layacak &#351;eyleri ara&#351;t&#305;rd&#305;m. Reddit&#8217;e bakt&#305;m, Hacker News&#8217;ten yorumlar&#305; okudum. Her &#351;ey &#231;ok belliydi; <strong>temel</strong> <strong>matematik</strong> <strong>notasyonlar&#305;n&#305;</strong>, <strong>tan&#305;mlar&#305;n&#305;</strong>, <strong>temel</strong> <strong>kurallar&#305;n&#305;</strong> bilmek, Ayr&#305;k Matematik&#8217;i hasars&#305;z atlatmam i&#231;in en &#246;nemli ad&#305;mlard&#305;.</p><p><a href="https://apps.ankiweb.net/">Anki</a> ile b&#246;yle tan&#305;&#351;t&#305;m.</p><p>Anki&#8217;yi biliyor ya da duymu&#351; olabilirsin. Hatta t&#305;p okuduysan, hukuk okuduysan, kullanm&#305;&#351; da olabilirsin. Ama Anki&#8217;yi <strong>ezber yapmak i&#231;in</strong> kulland&#305;ysan, ya da s&#305;rf o sebeple kullan&#305;ld&#305;&#287;&#305;n&#305; d&#252;&#351;&#252;nd&#252;ysen &#231;ok b&#252;y&#252;k bir potansiyeli g&#246;remeden atlam&#305;&#351;s&#305;n. Bug&#252;n bu potansiyeli a&#231;&#305;&#287;a &#231;&#305;karaca&#287;&#305;z.</p><p>E&#287;er sen de&#8230;</p><ul><li><p>Bir kitab&#305; bitirip bir ay sonra tek c&#252;mlesini hat&#305;rlam&#305;yorsan,</p></li><li><p>&#304;yi bir s&#246;yle&#351;iden &#8220;bunu mutlaka kullanaca&#287;&#305;m&#8221; diye &#231;&#305;k&#305;p ertesi g&#252;n ne oldu&#287;unu unutuyorsan,</p></li><li><p>D&#246;rt y&#305;l okudu&#287;un bir b&#246;l&#252;m&#252; ancak mezun oluyorken anlamaya ba&#351;lad&#305;ysan,</p></li><li><p>Anki&#8217;yi t&#305;p&#231;&#305;lar&#305;n ezber arac&#305; sand&#305;ysan,</p></li></ul><p>bu yaz&#305; senin i&#231;in.</p><p><strong>Sorun ezberlemek de&#287;il. Sorun, anlaman&#305;n &#252;zerine kurulaca&#287;&#305; temeli hat&#305;rlayamamak.</strong></p><p>Bu yaz&#305;da sana be&#351; fikir ve benim her g&#252;n kulland&#305;&#287;&#305;m bir ak&#305;&#351; verece&#287;im. Ak&#305;&#351; en sonda yer alacak. Bu yaz&#305;y&#305; kaydet. &#304;leride &#231;ok i&#351;ine yarayacak.</p><h2><strong>I. Anlam&#305;yorsun, &#231;&#252;nk&#252; temelleri hat&#305;rlam&#305;yorsun</strong></h2><blockquote><p><em>&#8220;Bir &#351;eyin ad&#305;n&#305; bilmekle o &#351;eyi bilmek aras&#305;ndaki fark&#305; &#231;ok erken ya&#351;ta &#246;&#287;renmi&#351;tim.&#8221;</em></p><p>&#8212; Richard Feynman</p></blockquote><p>Feynman&#8217;&#305;n &#8220;<strong>bir &#351;eyin ismini bilmekle bir &#351;eyi bilmek</strong>&#8221; aras&#305;ndaki farka dair g&#252;zel bir anekdotu vard&#305;r (<a href="https://www.amazon.com.tr/Other-People-Think-Feynman-1988-12-07/dp/B01K0U71C4">What Do You Care What Other People Think?, 1988</a>):</p><blockquote><p><em>Bir &#231;ocuk bana, &#8220;&#350;u ku&#351;u g&#246;r&#252;yor musun? O ne t&#252;r bir ku&#351;?&#8221; diye sordu.</em></p><p><em>Ben de, &#8220;Ne t&#252;r bir ku&#351; oldu&#287;u hakk&#305;nda en ufak bir fikrim yok,&#8221; dedim.</em></p><p><em>&#199;ocuk, &#8220;O, kahverengi gerdanl&#305; bir ard&#305;&#231; ku&#351;u. Baban sana hi&#231;bir &#351;ey &#246;&#287;retmemi&#351;!&#8221; dedi.</em></p><p><em>Oysa durum tam tersiydi. Babam bana &#231;oktan &#351;unlar&#305; &#246;&#287;retmi&#351;ti: &#8220;&#350;u ku&#351;u g&#246;r&#252;yor musun?&#8221; derdi. &#8220;O bir Spencer &#246;tle&#287;eni.&#8221; (Ger&#231;ek ad&#305;n&#305; bilmedi&#287;ini biliyordum.) &#8220;Bak, &#304;talyancada ona Chutto Lapittida derler. Portekizcede ise Bom da Peida... O ku&#351;un ad&#305;n&#305; d&#252;nyan&#305;n b&#252;t&#252;n dillerinde bilebilirsin; ama ku&#351; hakk&#305;nda asl&#305;nda hi&#231;bir &#351;ey bilmemi&#351; olursun! Sadece farkl&#305; yerlerdeki insanlar&#305;n ona <strong>ne ad verdi&#287;ini</strong> &#246;&#287;renmi&#351; olursun. O y&#252;zden gel ku&#351;a bakal&#305;m ve ne yapt&#305;&#287;&#305;na bir g&#246;z atal&#305;m; as&#305;l &#246;nemli olan budur.&#8221;</em></p></blockquote><p>Ger&#231;ek bilginin, <strong>davran&#305;&#351;&#305;</strong> <strong>g&#246;zlemleyerek</strong>, nedenlerini anlayarak elde edilebilece&#287;ini biliyor Feynman ve babas&#305;. Gayet g&#252;zel bir hik&#226;ye.</p><p>Ama gel g&#246;r ki isimler &#246;nemlidir. Belki anekdottaki &#231;ocu&#287;un ismi bildi&#287;i i&#231;in her &#351;eyi bildi&#287;ini d&#252;&#351;&#252;nmesi kadar de&#287;il, ama isimler &#246;nemlidir.</p><p><strong>&#304;simler derin bilgiler de&#287;ildir, ama birbiriyle ba&#287;lant&#305;l&#305; kavramlar aras&#305;nda bilgi a&#287;&#305; kurmak i&#231;in &#231;ok &#246;nemlidir.</strong></p><p>Sende de &#246;yle miydi bilmiyorum, ben 4 sene bilgisayar m&#252;hendisli&#287;i okuyup ancak mezun oldu&#287;um sene bir &#351;eyleri anlamaya ba&#351;lad&#305;&#287;&#305;m&#305; fark etmi&#351;tim. &#199;&#252;nk&#252; bilin&#231;sizce tekrarlaya tekrarlaya o temelleri oturtup bilgi a&#287;&#305;m&#305; &#252;zerine kurmaya ancak o zaman ba&#351;lam&#305;&#351;t&#305;m.</p><p>Bilgi a&#287;&#305;n&#305; kurabilmek, bir &#351;eyi anlayabilmek ve hayat&#305;nda, i&#351;inde kullanabilecek seviyede anlamland&#305;rabilmek istiyorsan, &#246;nce <strong>o &#351;eyin temel kurallar&#305;n&#305;, notasyonlar&#305;n&#305; ve tan&#305;mlar&#305;n&#305; bilmen gerekir.</strong></p><p>D&#246;rt y&#305;l ge&#231;mesini beklemek yerine bunu bilin&#231;li &#351;ekilde yapabilirsin.</p><h2><strong>II. Anlam&#305;yorsun, &#231;&#252;nk&#252; &#8220;&#246;beklerin&#8221; az</strong></h2><p>Haf&#305;zan&#305;n <strong>bili&#351;sel kavrama yetene&#287;inde</strong> &#231;ok &#246;nemli oldu&#287;una dair pek &#231;ok ara&#351;t&#305;rma var. </p><p>1956&#8217;da George Miller &#8220;<a href="https://psychclassics.yorku.ca/Miller/">The Magical Number Seven, Plus or Minus Two&#8221;</a> isimli &#231;al&#305;&#351;mas&#305;nda k&#305;sa s&#252;reli belle&#287;in (&#231;al&#305;&#351;ma belle&#287;inin) kapasitesinin yakla&#351;&#305;k 7 &#246;bekten olu&#351;tu&#287;unu iddia eder. Miller bu &#231;al&#305;&#351;mas&#305;nda <strong>&#246;bekleri</strong> haf&#305;zan&#305;n <strong>temel par&#231;alar&#305;</strong> olarak tan&#305;mlad&#305;.</p><p>Asl&#305;nda insandan insana de&#287;i&#351;mekle birlikte bir insan&#305;n <strong>belle&#287;iyle genel entelekt&#252;el yetene&#287;i (IQ) aras&#305;nda bir</strong> <strong>korelasyon</strong> oldu&#287;u ke&#351;fedildi. <strong>Yani belle&#287;in ne kadar iyiyse IQ&#8217;n o kadar y&#252;ksek, veya tam tersi, IQ&#8217;n ne kadar y&#252;ksekse, &#231;al&#305;&#351;ma belle&#287;inin o kadar iyi oldu&#287;u d&#252;&#351;&#252;n&#252;l&#252;yor.</strong></p><p>1974&#8217;te Herbert A. Simon &#8220;<a href="https://augmentingcognition.com/assets/Simon1974.pdf">How Big Is a Chunk?</a>&#8221; isimli makalesini yay&#305;mlar. Simon bu makalesinde (ve &#246;ncesinde William Chase ile yapt&#305;&#287;&#305; satran&#231; deneylerinde) <strong>uzmanl&#305;&#287;&#305;n neyden etkilendi&#287;ini</strong> ara&#351;t&#305;r&#305;r. &#214;zellikle satran&#231; oyuncular&#305;n&#305; se&#231;er bu ara&#351;t&#305;rma i&#231;in.</p><p>Simon&#8217;un bulgusuna g&#246;re <strong>ba&#351;lang&#305;&#231; seviyesi</strong> satran&#231; oyuncular&#305; hamleleri <strong>tek tek d&#252;&#351;&#252;n&#252;r</strong>. At buraya gider. Sonra vezir &#351;uraya. Sonra fil buraya&#8230;</p><p><strong>Usta seviye satran&#231; oyuncular&#305;</strong> ise tahtadaki dizilimleri &#8220;<strong>&#246;bekler&#8221;</strong> halinde g&#246;r&#252;r ve bu &#246;bekleri kullan&#305;rlar oyunlar&#305;nda. Simon&#8217;&#305;n tahminine g&#246;re usta bir satran&#231; oyuncusu <strong>25.000 ile 100.000 aras&#305;nda &#246;be&#287;i</strong> haf&#305;zas&#305;na alm&#305;&#351;t&#305;r.</p><p>E&#287;er bu &#246;bekler daha karma&#351;&#305;ksa, bu durum oyuncunun belle&#287;inin daha y&#252;ksek bir etkin kapasiteye sahip oldu&#287;u anlam&#305;na gelir. &#214;zellikle<strong>, IQ&#8217;su daha d&#252;&#351;&#252;k olsa da daha karma&#351;&#305;k &#8220;&#246;bekleri&#8221; kullanabilen bir ki&#351;i, IQ&#8217;su daha y&#252;ksek ancak i&#231;selle&#351;tirdi&#287;i &#246;bekler daha basit olan birine </strong>k&#305;yasla daha <strong>karma&#351;&#305;k</strong> durumlar &#252;zerine <strong>ak&#305;l y&#252;r&#252;tebilir.</strong></p><p><strong>Ba&#351;ka bir ifadeyle, belirli bir alanda daha fazla &#246;be&#287;i haf&#305;zaya alm&#305;&#351; olmak, o alanda ki&#351;inin IQ&#8217;sunu art&#305;rmak gibidir.</strong></p><p>Haz&#305;r matematikten bahsetmi&#351;ken, <a href="https://augmentingcognition.com/ltm.html#Anki_APIs">Michael Nielsen&#8217;in verdi&#287;i</a> analojiyi kullanarak matematik&#231;ilerden bahsederek buray&#305; biraz daha anlamaya &#231;al&#305;&#351;al&#305;m.</p><p>Matematik&#231;ilerin matematikte iyi olmas&#305; y&#252;ksek IQ&#8217;lar&#305;ndan <strong>kaynaklanm&#305;yor</strong>. (Bu, &#231;o&#287;unlu&#287;unun y&#252;ksek IQ&#8217;lu oldu&#287;u ger&#231;e&#287;ini de&#287;i&#351;tirmese de&#8230;)</p><p>Matematikte iyi olmalar&#305;n&#305;n sebebi, biz basit insanlara g&#246;re, uzun &#231;al&#305;&#351;malar sonucunda bir denklemi &#231;ok daha basite indirgeyebilecek <strong>&#246;bekler</strong> biliyor olmalar&#305;. Bizler bir denklem g&#246;rd&#252;&#287;&#252;m&#252;zde <strong>her bir akt&#246;r&#252;, i&#351;lemi tek tek</strong> d&#252;&#351;&#252;n&#252;r&#252;z, ancak onlar denklem i&#231;indeki <strong>&#246;bekleri g&#246;r&#252;p</strong> denklemi &#231;ok daha basit gruplara ay&#305;rarak sonuca &#231;ok daha kolay ula&#351;&#305;rlar.</p><p>Haf&#305;zan&#305;n IQ&#8217;ya olan etkisi ve tam tersi, biraz spek&#252;latif bir a&#231;&#305;klama. Haf&#305;zayla ilgili m&#252;thi&#351; anlay&#305;&#351;&#305;m&#305;z hen&#252;z yok, insanl&#305;k olarak. Haf&#305;za olduk&#231;a karma&#351;&#305;k. Ama t&#252;m bunlar&#305;n do&#287;ru olup olmad&#305;&#287;&#305;ndan ba&#287;&#305;ms&#305;z olarak, <strong>&#252;st d&#252;zey &#246;bekleri i&#231;selle&#351;tirmenin uzmanl&#305;k kazanma s&#252;recinin hayati bir par&#231;as&#305; oldu&#287;u a&#231;&#305;k&#231;a anla&#351;&#305;l&#305;yor.</strong></p><p>Anki gibi sistemlerin d&#252;zenli kullan&#305;m&#305;n&#305;n, uzmanlar taraf&#305;ndan kullan&#305;lan <strong>&#252;st d&#252;zey &#246;beklerin edinilmesini</strong> <strong>h&#305;zland&#305;rabilece&#287;i</strong> makul bir varsay&#305;md&#305;r.</p><p>&#199;&#252;nk&#252; bu <strong>&#246;bekler</strong>, anlama, problem &#231;&#246;zme ve yaratma becerilerimiz de dahil olmak &#252;zere bili&#351;sel s&#252;re&#231;lerin merkezinde yer al&#305;yor.</p><p>Yani &#246;zetle <strong>bizim amac&#305;m&#305;z hat&#305;rlad&#305;&#287;&#305;m&#305;z &#246;bek say&#305;s&#305;n&#305; art&#305;rmak olmal&#305;d&#305;r.</strong></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abone olun&quot;,&quot;language&quot;:&quot;tr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><em>Ak&#305;l Modelleri&#8217;ni her hafta e-postana g&#246;nderiyorum. Bu yaz&#305; sana biri taraf&#305;ndan iletildiyse, bir sonrakini ka&#231;&#305;rmamak i&#231;in abone olabilirsin &#128420;</em></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="E-posta adresinizi yaz&#305;n&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abone olun"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><h2><strong>III. Unutuyorsun, &#231;&#252;nk&#252; unutmak varsay&#305;lan ayar</strong></h2><p>Bir partide birisiyle tan&#305;&#351;t&#305;r&#305;ld&#305;&#287;&#305;n&#305; d&#252;&#351;&#252;n. E&#287;er dikkatini verdiysen ve tan&#305;&#351;t&#305;r&#305;ld&#305;&#287;&#305;n ki&#351;inin ismi &#231;ok al&#305;&#351;&#305;lmad&#305;k bir isim de&#287;ilse, 20 saniye sonra bu ismi hat&#305;rlaman &#231;ok y&#252;ksek bir ihtimaldir. Ama bir saat sonra unutman muhtemeldir. Hatta bir ay sonra tamamen unutman &#231;ok ger&#231;ek&#231;idir.</p><p>Buna <strong>haf&#305;zan&#305;n zay&#305;flamas&#305;</strong> diyoruz. Bu hi&#231;birimiz i&#231;in yeni bir kavram de&#287;il.</p><p>Alman psikolog <a href="https://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/index.htm">Hermann Ebbinghaus&#8217;un 1885&#8217;te haf&#305;zan&#305;n nas&#305;l zay&#305;flad&#305;&#287;&#305;n&#305; &#246;l&#231;mek i&#231;in geli&#351;tirdi&#287;i sistematik bir &#231;al&#305;&#351;mas&#305; </a>oldu. Haf&#305;zan&#305;n <strong>ne kadar h&#305;zl&#305; zay&#305;flad&#305;&#287;&#305;n&#305;</strong> ve &#246;zellikle zay&#305;flamada <strong>nelerin etkili oldu&#287;unu</strong> anlamaya &#231;al&#305;&#351;t&#305;. Ara&#351;t&#305;rmas&#305; i&#231;in Ebbinghaus anlams&#305;z heceler ezberledi. Daha sonra kendisini test etti. Bu heceleri ne kadar zaman sonra ne kadar do&#287;rulukla hat&#305;rlad&#305;&#287;&#305;n&#305; kaydetti.</p><p>Ebbinghaus bir &#351;eyi do&#287;ru olarak hat&#305;rlaman&#305;n zamana ba&#287;l&#305; &#252;stel bir &#351;ekilde h&#305;zla d&#252;&#351;t&#252;&#287;&#252;n&#252; buldu. Bug&#252;n buna <strong>Ebbinghaus unutma e&#287;risi</strong> diyoruz:</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!SOXu!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50895f0c-fc90-45ee-90a9-6be5d7a954ce_960x720.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!SOXu!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50895f0c-fc90-45ee-90a9-6be5d7a954ce_960x720.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!SOXu!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50895f0c-fc90-45ee-90a9-6be5d7a954ce_960x720.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!SOXu!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50895f0c-fc90-45ee-90a9-6be5d7a954ce_960x720.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!SOXu!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50895f0c-fc90-45ee-90a9-6be5d7a954ce_960x720.png 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!SOXu!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50895f0c-fc90-45ee-90a9-6be5d7a954ce_960x720.png" width="960" height="720" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/50895f0c-fc90-45ee-90a9-6be5d7a954ce_960x720.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:720,&quot;width&quot;:960,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:31938,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/i/220528192?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50895f0c-fc90-45ee-90a9-6be5d7a954ce_960x720.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!SOXu!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50895f0c-fc90-45ee-90a9-6be5d7a954ce_960x720.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!SOXu!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50895f0c-fc90-45ee-90a9-6be5d7a954ce_960x720.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!SOXu!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50895f0c-fc90-45ee-90a9-6be5d7a954ce_960x720.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!SOXu!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50895f0c-fc90-45ee-90a9-6be5d7a954ce_960x720.png 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><ul><li><p>20 dakika sonra: bilginin yakla&#351;&#305;k %42&#8217;si unutulur.</p></li><li><p>1 saat sonra: yakla&#351;&#305;k %56&#8217;s&#305;.</p></li><li><p>9 saat sonra: yakla&#351;&#305;k %64&#8217;&#252;.</p></li><li><p>1 g&#252;n sonra: yakla&#351;&#305;k %66&#8217;s&#305;. Geriye %34 civar&#305; kal&#305;r.</p></li><li><p>6 g&#252;n sonra: yakla&#351;&#305;k %75&#8217;i.</p></li><li><p>31 g&#252;n sonra: yakla&#351;&#305;k %79&#8217;u.</p></li></ul><p><strong>Bir g&#252;n sonra &#246;&#287;rendi&#287;inin &#252;&#231;te ikisi gitmi&#351; oluyor yani. Yaz&#305;k de&#287;il mi?</strong></p><p>Grafikteki e&#287;imin dikli&#287;i neye g&#246;re de&#287;i&#351;ir dersen, asl&#305;nda &#231;o&#287;u &#351;eye g&#246;re de&#287;i&#351;ir. Hat&#305;rlamak istedi&#287;in isim sana tan&#305;d&#305;k bir isimse hat&#305;rlama olas&#305;l&#305;&#287;&#305;n y&#252;kselir, g&#246;rseli olan bir &#351;eyi yaz&#305;l&#305; bir &#351;eye g&#246;re daha iyi hat&#305;rlayabilirsin, ya da fikri al&#305;p bildi&#287;in ba&#351;ka bir fikirle bir ba&#287; kurarsan (an&#305;msat&#305;c&#305; ya da <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Mnemonic">mnemonic</a> deniyor buna) daha uzun s&#252;re hat&#305;rlayabilirsin, hatta belki hi&#231; unutmayabilirsin de.</p><h2><strong>IV. Hat&#305;rlamak i&#231;in zorlanman gerekiyor</strong></h2><blockquote><p><em>&#8220;Anki, haf&#305;zay&#305; <strong>rastlant&#305;sal</strong> bir olay olmaktan &#231;&#305;kar&#305;p bir <strong>se&#231;ime</strong> d&#246;n&#252;&#351;t&#252;r&#252;yor.&#8221;</em></p><p>&#8212; Michael Nielsen</p></blockquote><p>Yukar&#305;daki parti &#246;rne&#287;imize geri d&#246;nelim.</p><p>Tan&#305;&#351;t&#305;r&#305;ld&#305;&#287;&#305;n ismi 20 dakika boyunca d&#252;&#351;&#252;nmedi&#287;ini varsayal&#305;m. Bu ki&#351;iyi ba&#351;kas&#305;yla tan&#305;&#351;t&#305;rman gerekti&#287;i bir an gelsin. Bunun i&#231;in ismini akl&#305;na biraz <strong>zorlanarak</strong> getirdi&#287;inde, ilk duruma g&#246;re ismini <strong>sonradan hat&#305;rlama olas&#305;l&#305;&#287;&#305;n y&#252;kselir.</strong></p><p>Ebbinghaus&#8217;tan bu yana yap&#305;lan ara&#351;t&#305;rmalar, <strong>test ettikten sonra</strong> haf&#305;za zay&#305;flamas&#305;n&#305;n &#246;nceki duruma g&#246;re <strong>daha yava&#351; ger&#231;ekle&#351;ti&#287;ini</strong> s&#246;yler. Hatta birden &#231;ok testin unutmay&#305; gittik&#231;e yava&#351;lataca&#287;&#305; ve sonunda tamamen durduraca&#287;&#305; iddia edilir:</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!X9GC!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1843ce6-e05f-48b9-be6c-9b919939a8f2_960x720.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!X9GC!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1843ce6-e05f-48b9-be6c-9b919939a8f2_960x720.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!X9GC!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1843ce6-e05f-48b9-be6c-9b919939a8f2_960x720.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!X9GC!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1843ce6-e05f-48b9-be6c-9b919939a8f2_960x720.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!X9GC!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1843ce6-e05f-48b9-be6c-9b919939a8f2_960x720.png 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!X9GC!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1843ce6-e05f-48b9-be6c-9b919939a8f2_960x720.png" width="960" height="720" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e1843ce6-e05f-48b9-be6c-9b919939a8f2_960x720.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:720,&quot;width&quot;:960,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:35883,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/i/220528192?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1843ce6-e05f-48b9-be6c-9b919939a8f2_960x720.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!X9GC!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1843ce6-e05f-48b9-be6c-9b919939a8f2_960x720.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!X9GC!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1843ce6-e05f-48b9-be6c-9b919939a8f2_960x720.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!X9GC!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1843ce6-e05f-48b9-be6c-9b919939a8f2_960x720.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!X9GC!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1843ce6-e05f-48b9-be6c-9b919939a8f2_960x720.png 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Anki&#8217;nin metodolojisi, yani <strong>aral&#305;kl&#305; tekrar</strong> (<em>spaced repetition</em>), tam olarak bunun &#252;zerine kuruludur. Ve t&#252;m her &#351;ey olduk&#231;a basit i&#351;ler.</p><p>Anki ya da benzer bilgi kart&#305; uygulamalar&#305;, yazd&#305;&#287;&#305;n bilgi kartlar&#305;n&#305; sana <strong>belli aral&#305;klarla</strong> g&#246;sterir. Bu belli aral&#305;klar&#305;n bir mant&#305;&#287;&#305; vard&#305;r: e&#287;er bilgi kart&#305;n&#305; g&#246;rd&#252;&#287;&#252;nde do&#287;ru &#351;ekilde hat&#305;rlayabildiysen, onu sana tekrar g&#246;sterme aral&#305;&#287;&#305;n&#305; <strong>uzat&#305;r</strong>. Sen bidik&#231;e o kart bir g&#252;n, bir hafta ya da bir ay sonra kar&#351;&#305;na getirilir.</p><p>E&#287;er do&#287;ru hat&#305;rlayamad&#305;ysan, kart&#305;n aral&#305;&#287;&#305;n&#305; <strong>s&#305;f&#305;rlar</strong> ve en yak&#305;n zamanda o bilgi kart&#305;n&#305; sana tekrar sorar. Anki&#8217;nin algoritmas&#305;, <a href="https://super-memory.com/english/algsm11.htm">Piotr Wozniak&#8217;&#305;n SuperMemo i&#231;in geli&#351;tirdi&#287;i SM-2 algoritmas&#305;na</a> dayan&#305;r.</p><p>&#8220;Ee, bu ezber yapmak de&#287;il mi?!&#8221; diyebilirsin.</p><p><strong>De&#287;il, arkada&#351;&#305;m. Bu ezber de&#287;il. Bu bir anlama y&#246;ntemi.</strong></p><p>&#199;&#252;nk&#252; her kart, bilgi a&#287;&#305;n&#305;n bir d&#252;&#287;&#252;m&#252;n&#252; sen tam unutmak &#252;zereyken yerinde tutuyor. </p><h2><strong>V. Her soru, gelecekteki sana verdi&#287;in bir &#8220;g&#246;rev&#8221;</strong></h2><p>Kart yazmak i&#351;in kolay k&#305;sm&#305;. Zor olan &#8220;iyi soru yazabilmek&#8221;.</p><p>&#304;yi soru yazmak zor oldu&#287;u kadar da &#246;nemli. Sorular&#305; m&#252;mk&#252;n oldu&#287;unca <strong>dar kapsaml&#305; haz&#305;rlamak</strong> elzem.</p><div class="pullquote"><p><strong>Ben soru haz&#305;rlamay&#305;, kendime gelecekte tamamlamak i&#231;in verdi&#287;im bir &#8220;g&#246;rev&#8221; olarak g&#246;r&#252;yorum.</strong></p></div><p>Bu fikir <a href="https://andymatuschak.org/prompts/">Andy Matuschak&#8217;&#305;n &#8220;How to write good prompts&#8221;</a> muhte&#351;em yaz&#305;s&#305;ndan. Bu sebeple her <strong>sorunun uymas&#305; gereken belli ba&#351;l&#305; &#246;zellikler</strong> var. Matuschak&#8217;a g&#246;re sorular <strong>odakl&#305;, kesin, tutarl&#305;, ula&#351;&#305;labilir olmal&#305; ve efor gerektirmeli:</strong></p><ul><li><p><strong>Odakl&#305;</strong>: Soru tek bir ayr&#305;nt&#305;y&#305; hedeflemeli. &#199;ok &#351;ey birden sorulunca dikkat da&#287;&#305;l&#305;r ve hat&#305;rlama eksik kal&#305;r.</p></li><li><p><strong>Kesin</strong>: Soru ne istedi&#287;ini a&#231;&#305;k&#231;a s&#246;ylemeli ki tek bir do&#287;ru cevab&#305; olsun. Belirsiz soru belirsiz cevap &#252;retir.</p></li><li><p><strong>Tutarl&#305;</strong>: Soru her tekrarda ayn&#305; cevab&#305; &#231;a&#287;&#305;rmal&#305;. Cevap her seferinde de&#287;i&#351;irse, &#231;a&#287;&#305;rmad&#305;&#287;&#305;n cevaplar zamanla bast&#305;r&#305;l&#305;r.</p></li><li><p><strong>Ula&#351;&#305;labilir</strong>: Soruyu neredeyse her seferinde do&#287;ru cevaplayabilmelisin. Zorlan&#305;yorsan, soruyu b&#246;l ya da bir ipucu ekle.</p></li><li><p><strong>Efor gerektiren</strong>: Cevap haf&#305;zadan &#231;&#305;kar&#305;lmal&#305;, sorunun kendisinden tahmin edilememeli. &#214;&#287;renmeyi as&#305;l g&#252;&#231;lendiren &#351;ey bu zorlanma.</p></li></ul><p>&#214;rne&#287;in,</p><ul><li><p>&#8220;Ebbinghaus ne buldu?&#8221; sorusu k&#246;t&#252; bir soru. &#199;ok geni&#351;. Her seferinde ba&#351;ka bir cevap vermek &#231;ok m&#252;mk&#252;n.</p></li><li><p>&#8220;Ebbinghaus&#8217;a g&#246;re bir g&#252;n sonra &#246;&#287;renilen bilginin yakla&#351;&#305;k ne kadar&#305; unutulur?&#8221; sorusu olduk&#231;a iyi bir soru. &#220;&#231;te ikisini unuturuz.</p></li><li><p>Yine iyi bir soruya &#246;rnek; &#8220;Miller&#8217;a g&#246;re bellek yakla&#351;&#305;k ka&#231; &#246;bek tutar?&#8221; Cevap: 7 (art&#305; eksi 2).</p></li></ul><p>Bu yaz&#305; olduk&#231;a uzuyor. Toparl&#305;yorum art&#305;k. En sevdi&#287;im k&#305;sma ge&#231;iyorum, Anki&#8217;yi benim nas&#305;l kulland&#305;&#287;&#305;ma.</p><h2><strong>VI. Benim ak&#305;&#351;&#305;m</strong></h2><p>Anki&#8217;nin muhte&#351;em bir aray&#252;ze sahip oldu&#287;unu s&#246;yleyemem. O y&#252;zden ben <a href="https://mochi.cards/">Mochi</a> isimli bir uygulama kullan&#305;yorum. Mant&#305;k ayn&#305; (algoritmas&#305; birebir Anki&#8217;ninki olmasa da), ancak uygulaman&#305;n <strong>tasar&#305;m&#305;</strong> biraz daha g&#252;zel. </p><p>Mochi&#8217;nin &#252;cretli versiyonu da var, ben &#252;cretsiz versiyonday&#305;m &#351;u anda. Taray&#305;c&#305;m &#252;zerinden a&#231;&#305;p, &#231;al&#305;&#351;t&#305;&#287;&#305;m herhangi bir &#351;eyin sorular&#305;n&#305; masa&#252;st&#252;nde ekliyorum. Daha sonra bunlar&#305; indirip, iPhone&#8217;umdaki Mochi uygulamas&#305;na ekliyorum. Sen bu ameleli&#287;i yapmak istemezsen, masa&#252;st&#252; ve mobil cihazlar&#305;n&#305;n senkronize olmas&#305; i&#231;in &#252;cretli versiyona ge&#231;ebilirsin.</p><p>Bir makalede ya da ders kitab&#305;nda yazan&#305; anlamak i&#231;in &#351;&#246;yle bir ak&#305;&#351;&#305;m var:</p><ol><li><p>Makalenin ya da ilgili sayfan&#305;n her paragraf&#305;n&#305; <strong>h&#305;zl&#305;ca</strong> okuyorum. H&#305;zl&#305; olmas&#305;n&#305;n bir sebebi var: t&#252;m yaz&#305; boyunca i&#351;ime yarayacak temel <strong>notasyonlar&#305;</strong>, temel <strong>fikri</strong> ve <strong>tan&#305;mlar&#305;</strong> &#231;&#305;kartmaya &#231;al&#305;&#351;&#305;yorum. Detaya girmiyorum.</p></li><li><p>Her bir paragraf i&#231;in <strong>3-5 soru yazmaya</strong> gayret ediyorum.</p></li><li><p>E&#287;er hi&#231; anlamad&#305;&#287;&#305;m bir &#351;eye denk gelirsem mutlaka yapay zekadan yard&#305;m al&#305;yorum. ChatGPT, Claude, Grok, Gemini&#8230; Hangisini tercih ediyorsan, senin tercihin; ben detayl&#305; olarak anlayabilmek i&#231;in yard&#305;m&#305;m&#305; al&#305;yorum.</p></li><li><p>T&#252;m paragraflar bitince, <strong>ikinci</strong> bir okuma daha yap&#305;yorum. Bu kez eklemek istedi&#287;im ba&#351;ka sorular varsa, ekliyorum.</p></li><li><p>Her g&#252;n &#246;n&#252;me kart geldik&#231;e hat&#305;rlad&#305;&#287;&#305;m kadar&#305;yla yan&#305;t veriyorum.</p></li><li><p>Tekrar s&#305;ras&#305;nda e&#287;er bu kartlardan birini anlams&#305;z bulduysam, <strong>siliyorum</strong>.</p></li></ol><p>Derin &#231;al&#305;&#351;man&#305;n d&#305;&#351;&#305;nda da ayn&#305;s&#305;n&#305; yap&#305;yorum. Bir s&#246;yle&#351;i, g&#252;zel bir konu&#351;ma ya da iyi bir dost meclisinde edindi&#287;im fikirleri not olarak telefonuma yaz&#305;yorum &#246;nce. Eve geldi&#287;imde Mochi&#8217;yi a&#231;&#305;p soru haline getiriyorum.</p><h2><strong>Tehlike!</strong></h2><p>Her ak&#305;l modelinde oldu&#287;u gibi tehlikeli k&#305;s&#305;mlardan bahsetmem laz&#305;m.</p><p>Aral&#305;kl&#305; tekrar modeli olduk&#231;a i&#351;e yar&#305;yor ve en b&#252;y&#252;k tehlikesi de &#231;ok i&#351;e yarad&#305;&#287;&#305;n&#305; g&#246;rd&#252;k&#231;e her makale i&#231;in, her kitap b&#246;l&#252;m&#252; i&#231;in, her bir video sekans&#305; i&#231;in <strong>delilerce soru yazma iste&#287;i</strong> oluyor.</p><p>&#304;nsan evlad&#305; durmuyor &#231;&#252;nk&#252;, bilgiye a&#231; bir halde onlarca soru haz&#305;rlamak istiyor.</p><p>Bu hem okudu&#287;un ya da izledi&#287;in &#351;ey i&#231;in a&#351;&#305;r&#305; bir <strong>zaman kayb&#305;na yol a&#231;&#305;yor</strong>, hem de onca soruyu yan&#305;tlama g&#246;revini gelecekteki sana bah&#351;etmek kocaman bir <strong>ac&#305;mas&#305;zl&#305;k</strong> oluyor.</p><p>Bu sebeple <strong>kendini tutman&#305;</strong> ve ger&#231;ekten <strong>gelecekte hat&#305;rlaman&#305;n &#246;nemli oldu&#287;unu d&#252;&#351;&#252;nd&#252;&#287;&#252;n &#351;eyler i&#231;in soru haz&#305;rlama modelini</strong> kullanman&#305; &#246;neririm.</p><p><strong>Uzun vadede i&#351;ine yarayacak</strong> &#351;eyler i&#231;in Anki ya da Mochi kullanmal&#305;s&#305;n. Belli bir &#246;l&#231;&#252;de, ne hat&#305;rlarsak oyuz; o y&#252;zden <strong>neyi hat&#305;rlayaca&#287;&#305;m&#305;za dikkat etmemiz</strong> laz&#305;m.</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p><strong>En b&#252;y&#252;k tehlike &#231;ok fazla soru haz&#305;rlamak ve bunlarla kendini gelecekte bo&#287;mak olacakt&#305;r. Yapma.</strong></p></div><p>Hayat&#305;ndaki insanlar i&#231;in de soru haz&#305;rlamak isteyebilirsin. Arkada&#351;&#305;n&#305;n do&#287;um g&#252;n&#252;, &#231;ocuklar&#305;n&#305;n isimleri, hangi okullarda okuduklar&#305;, m&#252;zik zevkleri vs&#8230; Yap&#305;labilir tabii ki. Ama ben hen&#252;z bu kadar ki&#351;iselle&#351;tirmedim Mochi&#8217;mi.</p><p>Sadece haz&#305;rlad&#305;&#287;&#305;n sorular&#305; ba&#351;kalar&#305;yla payla&#351;&#305;rken dikkatli ol diyebilirim. Birine kar&#351;&#305; neden mesafeli oldu&#287;unu anlatan ve gelecekte de bu insan&#305; neden sevmedi&#287;ini hat&#305;rlamak i&#231;in kulland&#305;&#287;&#305;n kartlar&#305;n varsa, payla&#351;mak riskli olacakt&#305;r :)</p><div><hr></div><p>Sana bu yaz&#305;n&#305;n ba&#351;&#305;nda IQ&#8217;nu art&#305;raca&#287;&#305;m&#305; s&#246;ylemi&#351;tim. Satran&#231; ustalar&#305; daha zeki olduklar&#305; i&#231;in de&#287;il, <strong>daha &#231;ok &#246;bek bildikleri</strong> i&#231;in usta. Matematik&#231;iler de &#246;yle.</p><p>&#214;nemsedi&#287;in alanda her g&#252;n birka&#231; soru kart&#305;yla &#246;bek biriktirirsen, o alanda daha karma&#351;&#305;k durumlar &#252;zerine ak&#305;l y&#252;r&#252;tebilirsin. Bu, o alanda IQ&#8217;nu art&#305;rmak demektir.</p><p>Buraya kadar okuduysan, bu yaz&#305;y&#305; <strong>unutmamak</strong> i&#231;in h&#226;l&#226; bir &#351;ans&#305;n var. Bu yaz&#305;dan kendine kartlar haz&#305;rlayarak hayat&#305;na entegre etmeye ba&#351;la!</p><p>Ben bu yaz&#305; i&#231;in Matuschak&#8217;&#305;n ilkeleriyle <strong>39 kart haz&#305;rlad&#305;m</strong>; Anki&#8217;ye ya da Mochi&#8217;ye tek t&#305;kla indirebilirsin. K&#305;sasa k&#305;sastan Ockham&#8217;&#305;n usturas&#305;na kadar &#246;nceki yaz&#305;lar&#305;n desteleri i&#231;in de ayn&#305;s&#305;n&#305; yap&#305;p haz&#305;rlad&#305;m: <a href="https://kartlar.akilmodelleri.com/">Ak&#305;l Modelleri Kart K&#252;t&#252;phanesi </a>sekmesinden bu kartlara ula&#351;abilirsin.</p><p>Vee en muhte&#351;em habere geldi s&#305;ra! Ak&#305;l Modelleri Kul&#252;b&#252; a&#231;&#305;ld&#305;!</p><p>Bir modeli bilmek ba&#351;ka, onu bir karar an&#305;nda hat&#305;rlay&#305;p kullanmak paha bi&#231;ilemez. Sonunda Ak&#305;l Modelleri Kul&#252;b&#252;&#8217;n&#252; bu ikisi aras&#305;ndaki mesafeyi birlikte kapatmak i&#231;in kurdum:</p><ul><li><p><strong>Her ay online bir bulu&#351;ma yap&#305;yoruz!</strong> Bir ak&#305;l modelini se&#231;ip kendi hayatlar&#305;m&#305;zdaki ger&#231;ek bir karara uyguluyoruz.</p></li><li><p><strong>Her ay sadece &#252;yelere &#246;zel bir vaka analizi ger&#231;ekle&#351;tiriyoruz!</strong> Ger&#231;ek bir karar&#305; ak&#305;l modelleriyle ad&#305;m ad&#305;m &#231;&#246;z&#252;ml&#252;yoruz.</p></li><li><p><strong>Ar&#351;iv.</strong> Kat&#305;lamad&#305;&#287;&#305;n bulu&#351;malar&#305;n kay&#305;tlar&#305; ve notlar&#305;n&#305; g&#246;rebiliyorsun.</p></li></ul><p>Bu kul&#252;b&#252;n ilk &#252;yelerinden biri olman&#305; &#231;ok isterim &#128420;. &#304;lk bulu&#351;mam&#305;z&#305;n tarihini &#231;ok yak&#305;nda &#252;yelerle payla&#351;aca&#287;&#305;m.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Kul&#252;be Hemen Kat&#305;l &#129293;&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/subscribe?"><span>Kul&#252;be Hemen Kat&#305;l &#129293;</span></a></p><p>Yaz&#305;lar her zaman oldu&#287;u gibi herkese a&#231;&#305;k kalacak. Kul&#252;p, bunun b&#246;yle kalmas&#305;n&#305; da m&#252;mk&#252;n k&#305;lacak.</p><p>Hande</p><p> </p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[#34 - Her “evet”in görünmeyen faturası]]></title><description><![CDATA[Ak&#305;l Modelleri&#8217;nin ilk video b&#246;l&#252;m&#252;nde f&#305;rsat maliyetini konu&#351;uyoruz: Eisenhower&#8217;&#305;n k&#252;rs&#252;s&#252;nden Bezos&#8217;un garaj&#305;na, bir toplant&#305; odas&#305;ndan bekleyen bir k&#246;pe&#287;e kadar...]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/her-evetin-gorunmeyen-faturas</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/her-evetin-gorunmeyen-faturas</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Sun, 11 Oct 2026 05:01:32 GMT</pubDate><enclosure url="https://api.substack.com/feed/podcast/219723125/469becf0d173c853b9b20fc5ae63c600.mp3" length="0" type="audio/mpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Ak&#305;l Modelleri&#8217;nin ilk video podcast b&#246;l&#252;m&#252; taze taze geldi!</p><p>Bir &#351;ey dinlerken ya da izlerken, konu&#351;an &#351;ahs&#305;n g&#252;l cemalini g&#246;rmeyi hep daha &#231;ok sevdim, san&#305;r&#305;m hepimiz de &#246;yleli seviyoruz. O y&#252;zden bu b&#246;l&#252;m&#252; kameraya &#231;ektim. Her yaz&#305;n&#305;n ayn&#305; &#351;ekilde bir videosu olacak gibi bir plan&#305;m var &#351;u an i&#231;in. Yolda giderken de&#287;i&#351;enleri hep birlikte konu&#351;uruz yine. </p><p>Bu b&#246;l&#252;mde son yaz&#305;m &#8220;&#304;yi karar verenler fiyata de&#287;il, vazge&#231;tiklerine bakar&#8221; &#252;zerine konu&#351;tum.</p><p>Bir &#351;eyin fiyat&#305;n&#305; etiketinde g&#246;r&#252;r&#252;z ama bedelini orada g&#246;remeyiz. <strong>Bedel, &#8220;evet&#8221; dedi&#287;imiz anda vazge&#231;ti&#287;imiz en iyi ihtimalin de&#287;eridir.</strong> Bu b&#246;l&#252;mde o g&#246;r&#252;nmeyen faturay&#305; g&#246;r&#252;n&#252;r k&#305;lmaya &#231;al&#305;&#351;&#305;yoruz.</p><p>B&#246;l&#252;mde neler var:</p><ul><li><p>1953&#8217;te Eisenhower&#8217;&#305;n bir bombard&#305;man u&#231;a&#287;&#305;n&#305;n fiyat&#305;n&#305; neden okulla anlatt&#305;&#287;&#305;</p></li><li><p>Takvimimde 10 dakika s&#252;ren ama kafamda saatlerce s&#252;ren bir toplant&#305;</p></li><li><p>Her karar&#305;n ayn&#305; titizli&#287;i hak etmedi&#287;i 4 kutulu bir karar haritas&#305;</p></li><li><p>Bezos&#8217;un 80 ya&#351; sorusu</p></li><li><p>Bir toplant&#305;n&#305;n ortas&#305;nda telefonu a&#231;an direkt&#246;r&#252;m ve bana fark ettirdi&#287;i &#351;ey</p></li><li><p>K&#246;peklerin neden bat&#305;k maliyet tuza&#287;&#305;na d&#252;&#351;medi&#287;i</p></li></ul><p>Bir de kay&#305;t s&#305;ras&#305;nda cama bir karga kondu. Baya baya korktum. Surat ifademi ve nerede oldu&#287;unu videoda g&#246;receksin.</p><p>Yaz&#305;n&#305;n tamam&#305;n&#305; ve sonundaki be&#351; soruyu burada bulabilirsin: <a href="https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-karar-verenler-fiyata-degil-vazgectiklerine">&#304;yi karar verenler fiyata de&#287;il, vazge&#231;tiklerine bakar</a></p><p><strong>B&#246;l&#252;mler</strong>:</p><p>0:00 Giri&#351;<br>1:15 Bir u&#231;a&#287;&#305;n ger&#231;ek fiyat&#305;<br>3:39 F&#305;rsat maliyeti nedir?<br>6:43 Bedel nerede saklan&#305;r?<br>10:19 Neden g&#246;rm&#252;yoruz?<br>13:42 G&#246;r&#252;nmeyeni g&#246;r&#252;n&#252;r k&#305;lmak<br>14:42 Her karar ayn&#305; de&#287;il<br>15:46 80 ya&#351; sorusu<br>18:54 Nas&#305;l uygulan&#305;r?<br>24:51 Modelin tehlikeli yanlar&#305;<br>28:57 Akl&#305;nda kals&#305;n</p><p>Yorumlar&#305;n&#305; duymay&#305; ayr&#305;ca &#231;ok isterim!</p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[İyi karar verenler fiyata değil, vazgeçtiklerine bakar]]></title><description><![CDATA[F&#305;rsat maliyeti: Her "evet"in i&#231;inde ad&#305;n&#305; koymad&#305;&#287;&#305;n bir "hay&#305;r" var.]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-karar-verenler-fiyata-degil-vazgectiklerine</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-karar-verenler-fiyata-degil-vazgectiklerine</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Thu, 08 Oct 2026 04:01:44 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6a26b1e6-222c-4371-a9ef-4cccc22a3a02_1912x1076.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p></p><blockquote><p>&#220;retilen her <strong>silah</strong>, denize indirilen her <strong>sava&#351; gemisi</strong>, ate&#351;lenen her <strong>roket</strong> en nihayetinde a&#231; olup da doyurulamayanlardan, &#252;&#351;&#252;y&#252;p de giydirilemeyenlerden &#231;al&#305;nan bir <strong>h&#305;rs&#305;zl&#305;kt&#305;r</strong>.</p></blockquote><p>16 Nisan 1953'te, Stalin'in &#246;l&#252;m&#252;nden sonra, Amerika'n&#305;n ba&#351;kan&#305; Dwight D. Eisenhower bir konu&#351;ma yapar. B&#252;t&#252;n d&#252;nya ondan yeni Sovyet y&#246;netimine kar&#351;&#305; sert bir uyar&#305; mesaj&#305; bekler. O ise k&#252;rs&#252;de bamba&#351;ka &#351;eyler s&#246;yler:</p><blockquote><p>Bir <strong>a&#287;&#305;r bombard&#305;man u&#231;a&#287;&#305;n&#305;n maliyeti</strong>; <strong>otuzdan</strong> fazla &#351;ehirde birer modern <strong>okuldur</strong>. Tek bir <strong>avc&#305; u&#231;a&#287;&#305;n&#305;n bedelini</strong> <strong>yar&#305;m milyon kile bu&#287;dayla</strong> &#246;d&#252;yoruz. Tek bir <em><strong>destroyer</strong></em><strong>in</strong> bedeli, <strong>sekiz binden fazla insan&#305;</strong> bar&#305;nd&#305;rabilecek yeni <strong>evlerdir</strong>.</p></blockquote><p>Eisenhower o g&#252;n silahlardan, sava&#351;lardan, kandan, y&#305;k&#305;mdan bahsetmez, ama So&#287;uk Sava&#351; tarihinin en etkili konu&#351;malar&#305;ndan birini yapar. Asker k&#246;kenli bir lider olmas&#305;na ra&#287;men, orduya, silaha ve savunma sanayisine harcanan paralar&#305; ele&#351;tirerek tarihe ge&#231;er. Hem de bunu halk&#305;n anlayaca&#287;&#305; dilden yapar. Yap&#305;lamayan okullardan, al&#305;namayan bu&#287;daydan, ya&#351;anamayan evlerden bahseder. </p><p>Yani, bir &#351;ey se&#231;erek nelerden vazge&#231;ildi&#287;ini anlat&#305;r. </p><p>Konumuz i&#351;te bu <strong>g&#246;r&#252;nmez</strong> <strong>bedeller</strong> olacak bug&#252;n.</p><div class="pullquote"><p><strong>F&#305;rsat maliyeti, bir se&#231;ene&#287;i se&#231;ti&#287;inde vazge&#231;ti&#287;in en de&#287;erli alternatifin de&#287;eridir.</strong></p></div><p>Bir &#351;eyin <strong>fiyat&#305;n&#305;</strong> etiketinde g&#246;r&#252;r&#252;z, ama <strong>bedelini</strong> orada g&#246;remeyiz. </p><p><strong>Bedel</strong>, bir &#351;eye "evet" dedi&#287;inde <strong>se&#231;medi&#287;in en iyi di&#287;er se&#231;ene&#287;in de&#287;eridir.</strong> </p><p>Birimi para olmak zorunda de&#287;ildir. Zaman, dikkat, bir ak&#351;am&#252;st&#252;, bir ili&#351;ki olabilir. Kaynaklar s&#305;n&#305;rl&#305; oldu&#287;undan, her se&#231;im bir vazge&#231;i&#351; olur.</p><p>Biz bir &#351;eyin maliyetini hep cebimizden &#231;&#305;kan parayla &#246;l&#231;meye meyilliyiz. 2000 liraya bir mont ald&#305;&#287;&#305;m&#305;zda maliyeti 2000 lira san&#305;r&#305;z. <strong>Oysa o 2000 lira ile yapabilece&#287;imiz en iyi ikinci &#351;ey neyse, belki bir u&#231;ak bileti, belki bir kurs, belki sadece kenarda duran bir g&#252;vence, montun ger&#231;ek maliyeti odur.</strong> Montun pahal&#305; ya da ucuz oldu&#287;unu g&#246;steren &#351;ey vazge&#231;tiklerinde olur.</p><p>Ayn&#305; durum <strong>zaman</strong> i&#231;in de ge&#231;erlidir. Hatta en &#231;ok orada ge&#231;erlidir. "Bir b&#246;l&#252;m daha dizi izleyece&#287;im," dedi&#287;inde, &#246;dedi&#287;in bedel bir b&#246;l&#252;ml&#252;k zaman de&#287;ildir. O saatte uyuyabilece&#287;in uykunun, okuyabilece&#287;in bir kitab&#305;n, bitirebilece&#287;in bir i&#351;in bedelidir. </p><p>Netflix'e bir miktar parayla birlikte her ak&#351;am ba&#351;ka bir hayat ihtimalini daha &#246;dersin ve bunu fark etmezsin, &#231;&#252;nk&#252; kimse sana o ba&#351;ka hayat&#305;n faturas&#305;n&#305; kesmez.</p><h2>F&#305;rsat maliyeti nedir?</h2><p>F&#305;rsat maliyetini, bir karar&#305;n fiyat etiketinde yazmayan bedeli olarak tan&#305;mlar&#305;z. &#350;uralarda gizlenir:</p><ul><li><p><strong>Parada: </strong>harcad&#305;&#287;&#305;n tutar&#305;n ba&#351;ka <strong>nerede</strong> kullan&#305;labilece&#287;inde,</p></li><li><p><strong>Zamanda</strong>: o saatin, ay&#305;n, y&#305;l&#305;n en iyi <strong>ikinci</strong> kullan&#305;m&#305;nda,</p></li><li><p><strong>Dikkat ve enerjide</strong>: ayn&#305; anda tek bir yere koyabilece&#287;in s&#305;n&#305;rl&#305; dikkat ve enerji kapasitende.</p></li></ul><p>F&#305;rsat maliyeti g&#246;r&#252;nmezdir. G&#246;r&#252;nmezli&#287;i de tesad&#252;f de&#287;ildir. 2009'da Journal of Consumer Research'te yay&#305;mlanan "<a href="https://academic.oup.com/jcr/article-abstract/36/4/553/1787808">Opportunity Cost Neglect</a>" ba&#351;l&#305;kl&#305; &#231;al&#305;&#351;mada Shane Frederick ve ekibi &#351;unu g&#246;sterir: </p><blockquote><p><strong>&#304;nsanlar, kendilerine hat&#305;rlat&#305;lmad&#305;&#287;&#305;nda, f&#305;rsat maliyetini yok sayar.</strong> <strong>&#304;nsan o parayla alabilece&#287;i di&#287;er alternatifleri ya da yapabileceklerini d&#252;&#351;&#252;nmez ya da akl&#305;na getirmez.</strong> </p></blockquote><p>Ara&#351;t&#305;rma ekibi, deneylerine al&#305;&#351;veri&#351; an&#305;nda f&#305;rsat maliyetini fark ettiren ipu&#231;lar&#305; ekler. &#214;rne&#287;in, "Bu paray&#305; ba&#351;ka bir al&#305;&#351;veri&#351; i&#231;in sakla" c&#252;mlesi eklendi&#287;inde sat&#305;n alma oran&#305;n&#305;n<strong> d&#252;&#351;t&#252;&#287;&#252;</strong> g&#246;zlemlenir. </p><p>Bu y&#252;zden f&#305;rsat maliyeti bir form&#252;l de&#287;ildir. Bir &#8220;fark edebilme yetene&#287;i&#8221;dir. Bu modelin yapt&#305;&#287;&#305; en iyi &#351;ey, g&#246;r&#252;nmez olan&#305; g&#246;r&#252;n&#252;r k&#305;lmakt&#305;r. &#350;u soruyla karanl&#305;klar&#305; ayd&#305;nl&#305;&#287;a &#231;&#305;kar&#305;r: &#8220;Bu kararla birlikte nelerden vazge&#231;iyorum?&#8221;</p><h3>F&#305;rsat maliyeti neden g&#246;r&#252;nmez?</h3><p>F&#305;rsat maliyeti gizli de&#287;ildir asl&#305;nda. Sadece bak&#305;lan yerde olmad&#305;&#287;&#305;ndan g&#246;zden ka&#231;ar. Ger&#231;ekle&#351;memi&#351;tir &#231;&#252;nk&#252;, ba&#351;ka bir evrendeki alternatif bir kanald&#305;r sadece. Asl&#305;nda yoktur yani. </p><p>G&#246;r&#252;nmemesinin nedenlerini &#351;&#246;yle listeleyebiliriz:</p><ol><li><p><strong>&#8220;Evet&#8221; g&#246;r&#252;n&#252;r, &#8220;hay&#305;r&#8221; g&#246;r&#252;nmez: </strong></p></li></ol><p>Ald&#305;klar&#305;na isim vermek kolayd&#305;r, ancak verdiklerini ya da vazge&#231;tiklerini adland&#305;rmak zordur. Her <strong>evet</strong> g&#246;r&#252;nmez bir <strong>hay&#305;r</strong> bar&#305;nd&#305;r&#305;r. Ve bu evetle birlikte takas ettiklerin sen g&#246;rsen de g&#246;rmesen de oradad&#305;r.</p><ol start="2"><li><p><strong>Me&#351;gulken fark edemezsin:</strong></p></li></ol><p>T&#252;m g&#252;n bir tarla faresi pe&#351;inde ko&#351;an bir aslan&#305; d&#252;&#351;&#252;n. Gece oldu&#287;unda yorgunluktan ba&#351;ka bir &#351;ey d&#252;&#351;&#252;nemez ve uyur. Sen de &#231;o&#287;u zaman &#246;ylesin. Bir fare i&#231;in onca emek harcad&#305;&#287;&#305;n&#305; g&#246;remezsin, &#231;&#252;nk&#252; me&#351;guls&#252;n, hareket halindesin. Bir fare kovalayarak ge&#231;irdi&#287;in g&#252;n&#252;n, harcad&#305;&#287;&#305;n enerji ve eme&#287;in nelere m&#226;l oldu&#287;unu fark edemezsin.</p><ol start="3"><li><p><strong>Bedel ba&#351;ka bir para biriminde &#246;denir:</strong></p></li></ol><p>&#304;ncir &#231;ekirde&#287;ini doldurmayan, hi&#231; de &#246;nemli olmayan ve ger&#231;ek de olmayan basit bir al&#305;nganl&#305;&#287;&#305; y&#252;z&#252;nden ekibimdeki biriyle tart&#305;&#351;t&#305;&#287;&#305;m&#305; hat&#305;rl&#305;yorum. Tart&#305;&#351;ma belki 5 dakika s&#252;rd&#252; s&#252;rmedi, ama ben alt&#305; saat boyunca bu tart&#305;&#351;may&#305; tek ba&#351;&#305;ma s&#252;rd&#252;rd&#252;m. </p><p>Baz&#305; insanlar takvimdeki zaman&#305;ndan almaz, ama akl&#305;nda &#231;ok yer kaplar. As&#305;l fatura takvimde yazd&#305;&#287;&#305; gibi 5 dakikal&#305;k &#231;ok kelepir bir fiyat olmaz bazen yani, ger&#231;ekte &#231;ok daha kaz&#305;k olur.</p><h3>Nas&#305;l g&#246;r&#252;n&#252;r k&#305;lar&#305;z?</h3><p>F&#305;rsat maliyetini &#351;u sorular&#305; sorarak a&#231;&#305;&#287;a &#231;&#305;kar&#305;rs&#305;n:</p><ul><li><p><strong>Neye k&#305;yasla?</strong> Se&#231;ti&#287;in &#351;eyi hi&#231;bir &#351;eyle de&#287;il, yerine yapaca&#287;&#305;n &#8220;di&#287;er &#351;eyle&#8221; kar&#351;&#305;la&#351;t&#305;rmal&#305;s&#305;n.</p></li><li><p><strong>Peki sonra?</strong> Bu se&#231;imin bir sonraki ad&#305;mda hangi kap&#305;lar&#305; a&#231;t&#305;&#287;&#305;n&#305;, hangilerini kapatt&#305;&#287;&#305;n&#305; d&#252;&#351;&#252;n&#252;rs&#252;n.</p></li><li><p><strong>Neyin pahas&#305;na?</strong> Se&#231;ti&#287;in &#351;eyle birlikte kaybedeceklerini yazars&#305;n.</p></li></ul><p>Ancak her karar i&#231;in de bu kadar titizlenmeni istemem, her karar o derece bir anksiyeteyi hak etmez &#231;&#252;nk&#252;. </p><p>Bir grafik hayal edelim. Yatay eksen karar&#305;n geri d&#246;nd&#252;r&#252;lebilirli&#287;i olsun, soldan sa&#287;a, kolaydan zora gitsin. Dikey eksene de karar&#305;n b&#252;y&#252;kl&#252;&#287;&#252; diyelim, yukar&#305;da hayat de&#287;i&#351;tiren, a&#351;a&#287;&#305;da ise g&#252;n&#252;birlikler yer als&#305;n.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!O-NF!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a4b11ec-9fed-4cd4-a509-540c46e9585a_2400x1500.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!O-NF!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a4b11ec-9fed-4cd4-a509-540c46e9585a_2400x1500.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!O-NF!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a4b11ec-9fed-4cd4-a509-540c46e9585a_2400x1500.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!O-NF!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a4b11ec-9fed-4cd4-a509-540c46e9585a_2400x1500.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!O-NF!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a4b11ec-9fed-4cd4-a509-540c46e9585a_2400x1500.png 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!O-NF!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a4b11ec-9fed-4cd4-a509-540c46e9585a_2400x1500.png" width="1456" height="910" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4a4b11ec-9fed-4cd4-a509-540c46e9585a_2400x1500.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:910,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:198231,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/i/219052351?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a4b11ec-9fed-4cd4-a509-540c46e9585a_2400x1500.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!O-NF!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a4b11ec-9fed-4cd4-a509-540c46e9585a_2400x1500.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!O-NF!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a4b11ec-9fed-4cd4-a509-540c46e9585a_2400x1500.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!O-NF!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a4b11ec-9fed-4cd4-a509-540c46e9585a_2400x1500.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!O-NF!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a4b11ec-9fed-4cd4-a509-540c46e9585a_2400x1500.png 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><ul><li><p><strong>Deneme</strong>: B&#252;y&#252;k ama geri d&#246;n&#252;lebilir kararlard&#305;r bunlar. Yeni bir hobi olabilir, yeni bir i&#351; modeli ya da yeni bir al&#305;&#351;kanl&#305;k&#8230; Burada f&#305;rsat maliyetine bakmal&#305;s&#305;n ama korkudan da donup kalmamal&#305;s&#305;n, karar veremez h&#226;le gelmemelisin. &#8220;Ya yanl&#305;&#351; se&#231;ersem, ya di&#287;er se&#231;enek daha iyiyse&#8221; diye hesap yapmaya dal&#305;p hi&#231; ba&#351;layamamak da m&#252;mk&#252;n olur &#231;&#252;nk&#252;. E&#351;e&#287;in su ve saman ikilemini hat&#305;rla. Su mu i&#231;sem, yemek mi yesem karar&#305;n&#305; bir t&#252;rl&#252; veremez ve &#246;l&#252;r&#8230;</p></li><li><p><strong>Terazi</strong>: B&#252;y&#252;k ve geri d&#246;n&#252;&#351;&#252; zor kararlar&#305;n alan&#305;d&#305;r. &#304;&#351; de&#287;i&#351;tirmek, &#351;ehir de&#287;i&#351;tirmek, evlenmek&#8230; Hepsi b&#252;y&#252;k birer yat&#305;r&#305;md&#305;r. Modelin as&#305;l kullan&#305;ld&#305;&#287;&#305; yer de tam olarak buras&#305;d&#305;r. Vazge&#231;ti&#287;in alternatiflerin adlar&#305;n&#305; tek tek yazmadan, iyice d&#252;&#351;&#252;n&#252;p ta&#351;&#305;nmadan karar vermemelisin.</p></li><li><p><strong>Ge&#231;</strong>: K&#252;&#231;&#252;k ve geri d&#246;n&#252;lebilir kararlar&#305;n alan&#305;d&#305;r. &#214;&#287;le yeme&#287;ini nerede yiyece&#287;in, hangi ti&#351;&#246;rt&#252; giyece&#287;in, Instagram&#8217;da <em>post</em>&#8217;u hangi saatte g&#246;nderece&#287;in... Bunlara f&#305;rsat maliyeti uygulamaya kalkarsan, eziyet olur&#8230;</p></li><li><p><strong>Birikim</strong>: K&#252;&#231;&#252;k ama geri d&#246;n&#252;&#351;&#252; zor kararlard&#305;r. Tek ba&#351;&#305;na &#246;nemsiz g&#246;r&#252;nen ama her g&#252;n tekrarland&#305;&#287;&#305; i&#231;in geri al&#305;namayan se&#231;imler&#8230; Her ak&#351;am iki saat izlenen televizyon, her hafta sonu ertelenen aile ziyareti, yo&#287;unluktan birlikte gidilemeyen &#231;ocuk oyun parklar&#305;&#8230; En &#231;ok bu kararlarda kand&#305;r&#305;l&#305;r&#305;z. Bedel o anda k&#252;&#231;&#252;k gibi g&#246;r&#252;n&#252;r ama o k&#252;&#231;&#252;k bedellerin toplam&#305; bir hayat eder, fark etmeyiz...</p></li></ul><p>Jeff Bezos&#8217;un f&#305;rsat maliyetini g&#246;rmek i&#231;in kulland&#305;&#287;&#305; <strong>filtresini</strong> eminim ki duymu&#351;sundur. 1994&#8217;te Jeff Bezos, New York&#8217;ta bir yat&#305;r&#305;m &#351;irketinde kariyerinin en cafcafl&#305; d&#246;nemindedir. Bir g&#252;n internet kullan&#305;m&#305;n&#305;n y&#305;lda %2300 b&#252;y&#252;d&#252;&#287;&#252;n&#252; g&#246;steren bir istatistik g&#246;r&#252;r. Ve internette kitap satma fikri akl&#305;na d&#252;&#351;er. Kendisine sordu&#287;u en &#246;nemli soru &#351;u olur: gelecek vadeden i&#351;ini b&#305;rak&#305;p bilinmeyen bir &#351;eye girmeye, g&#246;r&#252;n&#252;rde her &#351;eyi riske atmaya de&#287;er midir?</p><p>Bezos&#8217;un yan&#305;t&#305; <strong>&#8220;pi&#351;manl&#305;&#287;&#305; en aza indirme &#231;er&#231;evesi&#8221;</strong> diye bildi&#287;imiz bir d&#252;&#351;&#252;nce deneyi olur. <strong>Kendisini 80 ya&#351;&#305;nda hayal eder ve sorar; &#8220;Hangi karar&#305; vermemi&#351; olmaktan pi&#351;man olurum?&#8221;</strong> Cevab&#305; kolay bulur. Denemi&#351; ve batm&#305;&#351; olmay&#305; 80 ya&#351;&#305;ndaki Bezos affeder; ama internetin o ilk dalgas&#305;n&#305; sadece kenardan izlemi&#351; olmay&#305; affetmez. &#304;&#351;ten ayr&#305;l&#305;r, arabas&#305;yla Seattle&#8217;a gider. Yolda giderken &#351;irket kurma evraklar&#305;n&#305; ve i&#351; plan&#305;n&#305; e&#351;iyle birlikte haz&#305;rlar. Amazon&#8217;u garaj&#305;nda kurar.</p><p>Bu &#231;er&#231;evenin g&#252;c&#252; f&#305;rsat maliyetini <strong>gelecekten bug&#252;ne</strong> ta&#351;&#305;mas&#305;ndad&#305;r. Normalde bedel g&#246;r&#252;nmez, &#231;&#252;nk&#252; alternatifi hen&#252;z ya&#351;anmam&#305;&#351;t&#305;r. <strong>80 ya&#351; sorusu o ya&#351;anmam&#305;&#351; alternatife k&#305;r&#305;&#351;m&#305;&#351; bir y&#252;z, &#231;atalla&#351;m&#305;&#351; bir ses verir.</strong> Ayr&#305;ca genelde biz &#8220;yapt&#305;klar&#305;m&#305;z&#305;n" bedelini hesaplarken, Bezos burada &#8220;yapmad&#305;klar&#305;n&#305;n&#8221; bedelini hesaplam&#305;&#351;t&#305;r. </p><p>Bir&#231;ok insan&#305;n en b&#252;y&#252;k f&#305;rsat maliyeti bat&#305;r&#305;lm&#305;&#351; faturalar&#305; olmaz. Pi&#351;manl&#305;klar&#305; ve &#8220;ke&#351;ke&#8221;leri olur.</p><p><a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Charlie_Munger">Charlie Munger</a> der ki;</p><blockquote><p>&#8220;Bir <strong>f&#305;rsat&#305;</strong> asla kendi ba&#351;&#305;na de&#287;erlendirme, elindeki en iyi alternatifle kar&#351;&#305;la&#351;t&#305;r.&#8221; &#8220;Sence bu iyi bir fikir mi?&#8221; sorusunun cevab&#305; her zaman &#8220;<strong>neye g&#246;re?</strong>&#8221; olmal&#305;d&#305;r. </p></blockquote><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-karar-verenler-fiyata-degil-vazgectiklerine?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Ak&#305;l Modelleri&#8217;ni okudu&#287;un i&#231;in te&#351;ekk&#252;rler! Yaz&#305;y&#305; be&#287;endiysen, sevdiklerinle payla&#351;man ve be&#287;endi&#287;in bir k&#305;sm&#305; se&#231;erek &#8220;<em>Restack</em>&#8220; se&#231;ene&#287;ini kullanman b&#252;ltenin b&#252;y&#252;mesini sa&#287;lar &#10084;&#65039;</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-karar-verenler-fiyata-degil-vazgectiklerine?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-karar-verenler-fiyata-degil-vazgectiklerine?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Payla&#351;</span></a></p></div><h2>Peki nas&#305;l uygulan&#305;r?</h2><p>Vazge&#231;ti&#287;in &#351;eyin <strong>ad&#305;n&#305; koyarak</strong> ba&#351;la. Ama her modelde oldu&#287;u gibi, bunu hat&#305;rlamak ve kullanmak, pratik yapmay&#305; ister;</p><ul><li><p>B&#252;y&#252;k bir karar&#305;n e&#351;i&#287;indeyken vazge&#231;ti&#287;in en iyi alternatifin <strong>ad&#305;n&#305; yaz.</strong> "Birtak&#305;m ba&#351;ka &#351;eyler" diye bir alternatif olmaz. Yazmazsan, ad&#305;n&#305; koymazsan, yok sayars&#305;n.</p></li><li><p><strong>Para, zaman ve dikkati</strong> <strong>ayn&#305;</strong> teraziye koy. "Bu toplant&#305; bedava" diye d&#252;&#351;&#252;nme. Toplant&#305;ya para vermiyorsun ama zaman&#305;n&#305; veriyorsun. Toplant&#305;ya harcayaca&#287;&#305;n iki saati ve o iki saatin <strong>en iyi ikinci kullan&#305;m&#305;n&#305;</strong> kar&#351;&#305;la&#351;t&#305;r. </p><p>Ben i&#351; saatleri i&#231;inde, &#231;o&#287;unlukla toplant&#305;da ya da Slack&#8217;te birisine bir &#351;ey anlat&#305;rken ya da toplant&#305;y&#305; dinlerken zaman ge&#231;irdi&#287;im i&#231;in, ailem, beni aramamas&#305; gerekti&#287;i sonucuna ula&#351;m&#305;&#351;t&#305;. Arad&#305;klar&#305;nda a&#231;m&#305;yordum &#231;&#252;nk&#252;, fark etmiyordum bile. Bir g&#252;n &#351;irkette kalabal&#305;k bir toplant&#305; esnas&#305;nda direkt&#246;r&#252;m di&#287;er direkt&#246;rlere ve patronlara sunum yaparken telefonu &#231;ald&#305;. An&#305;nda durdu. &#8220;Bunu a&#231;mam laz&#305;m,&#8221; dedi. &#8220;Prensibim gere&#287;i ailem ararsa, nerede ne yap&#305;yor olursam olay&#305;m telefonu a&#231;ar&#305;m,&#8221; diye devam etti. M&#252;thi&#351; bir ac&#305;yla muazzam bir fark&#305;ndal&#305;k ya&#351;ad&#305;m o an. O telefonu a&#231;t&#305;&#287;&#305;m ve konu&#351;tu&#287;um o be&#351; dakika, toplant&#305;da ge&#231;irdi&#287;im be&#351; dakikadan &#231;ok ama &#231;ok daha de&#287;erli bir be&#351; dakika&#8230; Prensipleri ve fark&#305;ndal&#305;&#287;&#305; olmal&#305; insan&#305;n&#8230;</p></li><li><p>Bezos'un sorusunu hat&#305;rla: <strong>80 ya&#351;&#305;nda neyi se&#231;memi&#351; olmaktan pi&#351;manl&#305;k duyars&#305;n?</strong></p></li><li><p>K&#252;&#231;&#252;k kararlar&#305; <strong>y&#305;ll&#305;k etkileriyle</strong> g&#246;r. G&#252;nde iki saat, y&#305;lda otuz g&#252;n eder. Dizi izlemek yerine, otuz g&#252;nde neler yapabilece&#287;ini d&#252;&#351;&#252;n.</p></li><li><p>Karar vermen gereken d&#252;&#351;&#252;nceyi dile getirirken kurdu&#287;un c&#252;mlede <strong>&#8220;ya da&#8221;</strong> <strong>ba&#287;lac&#305;n&#305;</strong> kullan. &#8220;Kariyerimde daha iyi yerlere gelmek i&#231;in istifa edip kendime bir i&#351; kuraca&#287;&#305;m ya da yeni bir i&#351; arayaca&#287;&#305;m.&#8221; &#8220;Bu tatl&#305;y&#305; sabah kahvesiyle birlikte yiyece&#287;im ya da ak&#351;am evde yemekten sonra dondurma yiyece&#287;im.&#8221; &#8220;Ya da&#8221; ba&#287;lac&#305; opsiyonlar&#305; d&#252;&#351;&#252;nmeni, onlar&#305; g&#246;r&#252;n&#252;r h&#226;le getirmeni sa&#287;layacakt&#305;r.</p></li></ul><p>Ve &#351;u prensibi kendine yol g&#246;sterici olarak al:</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p><strong>&#214;nemli bir karar&#305;n bedelini fiyat&#305;na bakarak de&#287;il, vazge&#231;ti&#287;im en iyi ihtimalin ad&#305;n&#305; koyarak &#246;l&#231;ece&#287;im.</strong></p></div><h2>Dikkat dikkat!</h2><p>Her ak&#305;l modelinde oldu&#287;u gibi, burada da modelin k&#246;t&#252;ye kullan&#305;m&#305;na kar&#351;&#305; &#252;&#231; &#246;nemli dikkat noktas&#305;na ihtiyac&#305;m&#305;z var.</p><h3>1. &#8220;Bat&#305;k maliyet yan&#305;lg&#305;s&#305;&#8221;na dikkat et (<em>Sunk cost fallacy</em>)</h3><p>Bat&#305;k maliyet, ge&#231;mi&#351;te bir i&#351;e, ili&#351;kiye veya hedefe harcanan ve art&#305;k geri kazan&#305;lamayan zaman, para veya emek miktar&#305;n&#305; ifade eder. Bunun bir de <strong>yan&#305;lg&#305;s&#305;</strong> vard&#305;r.</p><p>Ohio State &#220;niversitesi Psikoloji Profes&#246;r&#252; Hal Arkes, insan&#305;n &#8220;ziyan etmeme&#8221; i&#231;g&#252;d&#252;s&#252;yle hareket ederek y&#252;r&#252;meyen &#351;eylerdeki <strong>&#305;srar&#305;n&#305;</strong> <strong><a href="https://www.semanticscholar.org/paper/The-Psychology-of-Sunk-Cost-Arkes-Blumer/e4564b88ca2349962a707b76be4c75076ad6bd43">Bat&#305;k Maliyet Yan&#305;lg&#305;s&#305;</a></strong> olarak tan&#305;mlar.</p><p>Profes&#246;r Arkes, Amerika&#8217;n&#305;n <em>&#8220;&#350;imdiye kadar &#231;ok fazla kay&#305;p verdik ve yat&#305;r&#305;m yapt&#305;k, bu y&#252;zden art&#305;k geri &#231;ekilemeyiz&#8221;</em> mant&#305;&#287;&#305;n&#305; i&#351;leterek Vietnam Sava&#351;&#305;&#8217;n&#305; kaybettiren bir stratejiyi s&#252;rd&#252;rd&#252;&#287;&#252;n&#252; belirtir.</p><p>Arkes ve ekibi, &#231;al&#305;&#351;malar&#305;nda, <strong>&#231;ocuklar&#305;n ve hayvanlar&#305;n</strong> (&#246;rne&#287;in k&#246;peklerin) bat&#305;k maliyet tuza&#287;&#305;na d&#252;&#351;medi&#287;ini fark eder. Bir k&#246;pek, ge&#231;mi&#351;te saatlerce bekledi&#287;i bir yerden art&#305;k yiyecek gelmiyorsa, beklemeye devam etmez. </p><p>Yeti&#351;kinler, daha &#246;nce yat&#305;r&#305;m yapt&#305;klar&#305; (bilet ald&#305;klar&#305; veya zaman harcad&#305;klar&#305;) ancak art&#305;k &#231;ok da keyif almad&#305;klar&#305; bir aktiviteyi s&#252;rd&#252;rme e&#287;ilimindedirler. &#199;ocuklar ise s&#305;k&#305;ld&#305;klar&#305; an, ge&#231;mi&#351;teki kay&#305;plar&#305;n&#305; umursamadan o oyunu b&#305;rak&#305;p kendilerine daha &#231;ok keyif veren yeni bir &#351;eye y&#246;nelirler. </p><p>Yani biz yeti&#351;kinler &#231;ocukluktan itibaren &#246;&#287;rendi&#287;imiz &#8220;israf etmeme&#8221; prensibini olduk&#231;a s&#305;k uygulayarak kendimize zarar veren kararlarda &#305;srarc&#305; oluruz. </p><p>&#8220;Bu kadar emek verdim, b&#305;rakamam&#8221; c&#252;mlesi tehlikeli bir bat&#305;k maliyet c&#252;mlesidir. </p><p><strong>Bat&#305;k maliyet ge&#231;mi&#351;e bakar ve geri al&#305;namaz</strong>. Harcad&#305;&#287;&#305;n o emek, yakt&#305;&#287;&#305;n o para, bo&#351;a ge&#231;mi&#351; o y&#305;llar art&#305;k geri d&#246;nd&#252;r&#252;lemez. Ya&#351;anm&#305;&#351;lard&#305;r ve bitmi&#351;lerdir.</p><p><strong>F&#305;rsat maliyeti ise gelece&#287;e bakar.</strong> T&#252;m ya&#351;ananlardan ba&#287;&#305;ms&#305;z olarak &#8220;bu andan sonras&#305;n&#305;&#8221; merkeze al&#305;r. Bundan sonra ne olmal&#305;d&#305;r, kalmak m&#305; mant&#305;kl&#305;d&#305;r, gitmek mi do&#287;ru oland&#305;r&#8230;</p><p>&#304;kisini kar&#305;&#351;t&#305;rmak, k&#246;t&#252; i&#351;lerde, k&#246;t&#252; ili&#351;kilerde, yanl&#305;&#351; b&#246;l&#252;mlerde daha &#231;ok zaman kaybetmene yol a&#231;ar. </p><h3>2. Geriye bakarak noktalar&#305; birle&#351;tiren kahinlerden olma</h3><p>Kimin s&#246;yledi&#287;inden emin olamad&#305;&#287;&#305;m bir s&#246;z var: &#8220;Hayat ileriye do&#287;ru ya&#351;an&#305;r, geriye do&#287;ru anlam kazan&#305;r. </p><p>Olaylar ya&#351;an&#305;p bittikten &#231;ok sonra anlamland&#305;rmak kolayd&#305;r, ama bunu ya&#351;arken &#231;ok kolay yapamazs&#305;n. </p><p>2000&#8217;de Netflix&#8217;in iki kurucusu, Marc Randolph ve Reed Hastings, d&#246;nemin en b&#252;y&#252;k DVD kiralama &#351;irketi olan rakipleri Blockbuster&#8217;&#305;n Dallas&#8217;taki merkezine, reddedilemeyece&#287;ini d&#252;&#351;&#252;nd&#252;kleri bir teklifle giderler. Teklifleri &#351;udur; &#8220;Hen&#252;z zarar eden, ama &#231;ok da gelecek vadeden Netflix&#8217;i 50 milyon dolara sat&#305;n al&#305;n.&#8221; Randolph&#8217;un hat&#305;rlad&#305;&#287;&#305;na g&#246;re Blockbuster y&#246;neticileri teklifi ciddiye bile almaz, neredeyse g&#252;lerler.</p><p>Blockbuster 2010&#8217;da iflas eder. Netflix ise bug&#252;n y&#252;z milyonlarca abonesi olan bir e&#287;lence platformu haline gelir. O g&#252;nk&#252; &#8220;hay&#305;r&#8221;&#305;n bir bedeli yoktu, ama vazge&#231;ilen alternatif gelmi&#351; ge&#231;mi&#351; en b&#252;y&#252;k medya &#351;irketlerinden biri oldu. </p><p>Blockbuster hik&#226;yesine bug&#252;n &#351;a&#351;&#305;r&#305;yoruz ama 2000'de o "hay&#305;r" hi&#231; de &#246;yle sa&#231;ma g&#246;r&#252;nm&#252;yordu. Netflix para yakan k&#252;&#231;&#252;k bir DVD kiralama giri&#351;imiydi ve Blockbuster'&#305;n kendisine para kazand&#305;raca&#287;&#305;n&#305; d&#252;&#351;&#252;nd&#252;&#287;&#252; ba&#351;ka planlar&#305; vard&#305;. </p><p><strong>F&#305;rsat maliyeti karar an&#305;nda bilinenlerle hesaplan&#305;r</strong>. Sonucu g&#246;r&#252;p ge&#231;mi&#351;teki kararlar&#305; yarg&#305;lamak analiz olmaz. Ancak bir yan&#305;lg&#305;d&#305;r.</p><p>Ayn&#305; &#351;ekilde, "ke&#351;ke 2010'da Bitcoin alsayd&#305;m" c&#252;mlesinde de f&#305;rsat maliyeti d&#252;&#351;&#252;ncesi olmaz. &#199;&#252;nk&#252; model sadece o anda ula&#351;abilece&#287;in <strong>ger&#231;ek&#231;i</strong> <strong>alternatifleri</strong> sayar. Bitcoin hakk&#305;nda yeterli bilgin yoktu, belki o anda gelece&#287;i belirsiz bir kumar olarak g&#246;rd&#252;&#287;&#252;n bu yat&#305;r&#305;ma ay&#305;racak paran yoktu&#8230; </p><p>Ula&#351;&#305;lamaz alternatifler i&#231;in duyulan pi&#351;manl&#305;k sadece bir s&#305;zlanma olur. Mant&#305;kl&#305; olmaz.</p><h3>3. Her &#351;eyi paraya &#231;evirme tuza&#287;&#305;ndan ka&#231;&#305;n</h3><p>Modeli her kararda uygularsan, hayat bir muhasebe defterine d&#246;ner. Saatlik &#252;cretini hesaplay&#305;p arkada&#351;&#305;nla i&#231;ti&#287;in kahvenin "maliyetini" &#231;&#305;karmaya ba&#351;larsan, model sana hizmet etmez. Sen modele hizmet etmeye ba&#351;lars&#305;n&#8230; </p><p>Dinlenmenin, sohbetin, bo&#351; durman&#305;n f&#305;rsat maliyeti yok diyemeyiz, ama o bedeli &#246;demeye de&#287;ecek zamanlar da olmal&#305;d&#305;r. &#199;&#252;nk&#252; kar&#351;&#305;l&#305;&#287;&#305;nda ald&#305;&#287;&#305;n &#351;eye &#8220;hayat&#8221; deriz&#8230; </p><h2>Akl&#305;nda kalmas&#305;n&#305; istedi&#287;im en &#246;nemli iki &#351;ey;</h2><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Herkes maliyetin etikette yazd&#305;&#287;&#305;n&#305; san&#305;r; asl&#305;nda <strong>bedel</strong>, <strong>vazge&#231;ti&#287;in en iyi ihtimalin de&#287;eridir.</strong></p><p>Herkes &#8220;evet&#8221;i bedava san&#305;r; <strong>asl&#305;nda her &#8220;evet&#8221;, ad&#305; konmam&#305;&#351; bir hay&#305;rla birlikte gelir. (Ayn&#305; durum &#8220;hay&#305;r&#8221; i&#231;in de ge&#231;erlidir.)</strong></p></div><p>Vazge&#231;tiklerini g&#246;rmen ve bedeli <strong>bilerek, fark&#305;nda olarak</strong> se&#231;men i&#231;in kullanaca&#287;&#305;n be&#351; soru b&#305;rak&#305;yorum buraya;</p><ol><li><p>&#350;u anda senin i&#231;in b&#252;y&#252;k ve geri d&#246;n&#252;&#351;&#252; zor olan o karar ne? "Evet" ya da &#8220;hay&#305;r&#8221; dedi&#287;inde kap&#305;s&#305;n&#305; kapatt&#305;&#287;&#305;n en iyi ihtimalin ad&#305; ne?</p></li><li><p>Son bir ayda "hay&#305;r" dedi&#287;in &#351;eylerin listesini &#231;&#305;kar. Karar&#305; almadan &#246;nce hangisinin f&#305;rsat maliyetini d&#252;&#351;&#252;nmemi&#351; olabilirsin?</p></li><li><p>Ge&#231;en hafta en &#231;ok saati neye harcad&#305;n? O saatlerin en iyi ikinci kullan&#305;m&#305; ne olurdu?</p></li><li><p>Neye "bu kadar emek verdim" diyerek s&#252;rd&#252;rmeye devam ediyorsun? O emek geri gelmeyecek ama bundan sonra devam etmenin bedeli ne olacak?</p></li><li><p>80 ya&#351;&#305;nda bug&#252;ne d&#246;n&#252;p bakt&#305;&#287;&#305;nda, neyi denememi&#351; olmaktan pi&#351;man olursun?</p></li></ol><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-karar-verenler-fiyata-degil-vazgectiklerine?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Ak&#305;l Modelleri&#8217;ni okudu&#287;un i&#231;in te&#351;ekk&#252;rler! Yaz&#305;y&#305; be&#287;endiysen, sevdiklerinle payla&#351;man ve be&#287;endi&#287;in bir k&#305;sm&#305; se&#231;erek &#8220;<em>Restack</em>&#8220; se&#231;ene&#287;ini kullanman b&#252;ltenin b&#252;y&#252;mesini sa&#287;lar &#10084;&#65039;</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-karar-verenler-fiyata-degil-vazgectiklerine?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-karar-verenler-fiyata-degil-vazgectiklerine?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Payla&#351;</span></a></p></div><p></p><p></p><p></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[İyi insanlar ilk kazığı atmaz, ikincisini de yemez]]></title><description><![CDATA[K&#305;sasa k&#305;sas ilkesi: Zor insanlarla i&#351; birli&#287;i yapman&#305;n 4 kural&#305;]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-insanlar-ilk-kazg-atmaz-ikincisini</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-insanlar-ilk-kazg-atmaz-ikincisini</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Thu, 01 Oct 2026 04:01:11 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/92e85e81-8ef0-453a-a68b-94510a3a57e7_1600x1200.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>1914'te Birinci D&#252;nya Sava&#351;&#305;&#8217;n&#305;n so&#287;u&#287;unda ve ac&#305;mas&#305;zl&#305;&#287;&#305;nda &#304;ngiliz ve Alman askerleri <strong>kendili&#287;inden bir anla&#351;maya</strong> var&#305;r. Sessiz bir anla&#351;mad&#305;r bu. </p><p>Sava&#351; ve y&#305;k&#305;m&#305;n ortas&#305;nda, &#246;l&#252;m&#252;n bir ad&#305;m &#246;tede bekledi&#287;i Kas&#305;m ay&#305;n&#305;n so&#287;uk g&#252;nlerinde bir sabah &#304;ngiliz askerleri kahvalt&#305; edebilmek i&#231;in ate&#351; etmeyi <strong>keser</strong>. Sadece 45-60 metre uzaktaki siperlerdeki Alman askerleri bunu fark eder ve onlar da ate&#351;i keser ki yemek yiyebilsinler. &#304;ki taraf da yemek s&#252;resi boyunca ate&#351; etmemeyi sessizce kabul eder. &#304;ki taraf da biri kural&#305; bozarsa, huzurla yemek yiyemeyece&#287;ini bilir.</p><p>Durum bununla kalmaz. &#304;nsan&#305;n evrimsel bir s&#252;re&#231;ten ileri geldi&#287;ini d&#252;&#351;&#252;nd&#252;&#287;&#252;m&#252;z ve birazdan detayland&#305;raca&#287;&#305;m&#305;z birlik olma ihtiyac&#305;ndan olsa gerek, 24 Aral&#305;k gecesi hava dondurucu so&#287;u&#287;a eri&#351;ti&#287;inde Alman askerleri kendilerine Noel kutlamas&#305; i&#231;in g&#246;nderilen minik a&#287;a&#231;lar&#305; siperlerine dizer ve Noel ilahileri s&#246;ylemeye ba&#351;lar. Ne oldu&#287;unu anlamaya &#231;al&#305;&#351;an &#304;ngiliz askerleri s&#252;r&#252;nerek sahipsiz b&#246;lgeye gelir ve Noel ilahilerini duyar. Bir Alman askeri &#304;ngilizlere seslenir. &#8220;Size ate&#351; etmek istemiyoruz,&#8221; der.</p><p>&#304;ki taraf da ertesi sabah Noel kutlamas&#305; i&#231;in ate&#351;kes yapmay&#305; kabul eder.</p><p>Sabah kahvalt&#305;dan sonra silahlar&#305;n&#305; b&#305;rak&#305;p sahipsiz b&#246;lgeye gelirler. Ate&#351; yakarlar, birlikte Noel yeme&#287;i pi&#351;irirler ve Almanlar&#305;n getirdi&#287;i biralar&#305; a&#231;arlar. Sigara, puro ve k&#252;&#231;&#252;k hat&#305;ra e&#351;yalar&#305; takas ederler aralar&#305;nda. Sahipsiz b&#246;lgede kalm&#305;&#351; &#246;l&#252; arkada&#351;lar&#305;n&#305; yan yana ve birlikte topra&#287;a verirler. &#304;ngiliz askerleri ailelerine yazd&#305;klar&#305; mektuplarda Almanlar&#305;n <em>"ola&#287;an&#252;st&#252; derecede iyi insanlar"</em> oldu&#287;unu ifade ederler.</p><p>Bu bar&#305;&#351; ortam&#305; baz&#305; b&#246;lgelerde bir hafta s&#252;rer. Ancak durumdan haberdar olan generaller &#231;&#305;lg&#305;na d&#246;ner ve askerlerini dost de&#287;il, d&#252;&#351;man olmaya zorlamak i&#231;in sert tepki g&#246;sterirler.</p><p>Askerler emre uyuyor gibi yap&#305;p ate&#351; ettiklerinde bilerek hedefi &#305;skalay&#305;nca, generaller d&#252;&#351;mandan esir veya ceset getirmeyi zorunlu tutan emirler verir. Bu zorunlu sald&#305;r&#305;lar g&#252;veni y&#305;kar ve taraflar&#305; tekrar kar&#351;&#305;l&#305;kl&#305; misilleme ve &#351;iddet d&#246;ng&#252;s&#252;n&#252;n i&#231;ine s&#252;r&#252;kler&#8230;</p><p>Kar&#351;&#305;l&#305;kl&#305; g&#252;vensizli&#287;in ve d&#252;&#351;manca hislerin egemen oldu&#287;u en sert ortamlarda bile, do&#287;ru stratejik parametreler uyguland&#305;&#287;&#305;nda <strong>i&#351; birli&#287;i kendili&#287;inden organize oluyor</strong> ve insan&#305;n evriminin bir par&#231;as&#305; olarak bu i&#351; birli&#287;i <strong>bask&#305;n</strong> hale geliyor.</p><div><hr></div><p>&#304;&#351; hayat&#305; bana hi&#231; zor gelmedi. Ger&#231;ekten. Veri, kullan&#305;c&#305;n&#305;n &#246;deme sayfas&#305;ndan &#231;&#305;k&#305;p gitti&#287;ini mi s&#246;yl&#252;yor, &#246;deme sayfas&#305;n&#305;n A, B, C, D versiyonlar&#305;n&#305; haz&#305;rlay&#305;p testlere g&#246;nderirim. Kazanan&#305; bulup, canl&#305;ya al&#305;p, an&#305;nda sat&#305;&#351;lar&#305; y&#252;kseltirim. G&#246;klerden gelen bir emir, en k&#305;sa zamanda eklenmesi &#231;ok kritik bir &#246;zellik mi buyurdu? Ba&#351;&#351;&#305;mla beraber. Hemen &#231;al&#305;&#351;malara ba&#351;lar&#305;m, en k&#305;sa zamanda canl&#305;ya almak i&#231;in herkesi organize ederim. Yapamayaca&#287;&#305;m, &#231;&#246;zemeyece&#287;im, sorun olmaz; <strong>Seyit Onba&#351;&#305; misali,</strong> verin omzuma y&#252;kleri, ben s&#305;rtlan&#305;r&#305;m hepsini, derim. Ama tek bir &#351;eyde hep zorland&#305;m. &#304;nsanlarla u&#287;ra&#351;maktan&#8230; U&#287;ra&#351;mak demeyelim de, kimse incinmesin, insanlar&#305; y&#246;netebilmek <strong>apayr&#305; bir beceri</strong> diyelim, en nazik &#351;ekliyle. </p><p>&#304;nsan ili&#351;kilerindeki <strong>&#231;at&#305;&#351;ma ve i&#351; birli&#287;i dinamiklerini &#246;&#287;renmeni</strong> ve benim &#231;ekti&#287;im &#231;ileleri &#231;ekmemeni &#231;ok istiyorum. Bunu en iyi &#351;ekilde anlatacak, zor insanlar&#305;, zor diyaloglar&#305; y&#246;netebilmeni sa&#287;layacak ve b&#305;rak insan&#305;, bu durumu matematiksel, tarihsel ve biyolojik temelleriyle ortaya koyacak bir ak&#305;l modelini konu&#351;uyoruz bug&#252;n. </p><p><strong>Kar&#351;&#305;l&#305;kl&#305;l&#305;k ilkesi</strong> ya da bilinen di&#287;er ad&#305;yla <strong>k&#305;sasa k&#305;sas ilkesinden</strong> (<em>tit for tat</em>) bahsedece&#287;iz. </p><p><strong>Bireysel &#231;&#305;kar maksimizasyonu</strong> ile <strong>kolektif refah aras&#305;ndaki &#231;eli&#351;kiyi </strong>inceleyen bu model asl&#305;nda oyun teorisinin bir par&#231;as&#305;. Ayr&#305;ca, merkezi bir otoritenin bulunmad&#305;&#287;&#305; durumlarda bile insan&#305;n tekrarlanan etkile&#351;imler yoluyla nas&#305;l kal&#305;c&#305; bir i&#351; birli&#287;i zemini olu&#351;turabilece&#287;ini <strong>matematiksel olarak</strong> do&#287;ruluyor.</p><div><hr></div><p>Her &#351;ey, Michigan &#220;niversitesi'nde kamu politikas&#305; ve siyaset bilimi profes&#246;r&#252; olan <strong><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Axelrod_(political_scientist)">Robert Axelrod</a></strong><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Axelrod_(political_scientist)">&#8217;</a>un lise y&#305;llar&#305;nda (1959-1960) hipotetik ya&#351;am formlar&#305; sim&#252;lasyonlar&#305; yapan bir bilgisayar merakl&#305;s&#305; olmas&#305;yla ba&#351;lar. </p><p><strong>Hipotetik ya&#351;am formu sim&#252;lasyonu merakl&#305;s&#305;</strong> olmak ne demek dersen, muhte&#351;em bir Ek&#351;i S&#246;zl&#252;k rumuzu olabilecek olmas&#305;n&#305;n yan&#305; s&#305;ra, d&#252;nyada bilinen biyolojinin &#246;tesinde, tamamen teorik veya kurgusal ya&#351;am bi&#231;imlerinin bilgisayar ortam&#305;nda nas&#305;l var olabilece&#287;ini, evrimle&#351;ebilece&#287;ini ve hayatta kalabilece&#287;ini incelemekten heyecan duyan ki&#351;idir, diyebilirim sana. </p><p><strong>K&#252;ba F&#252;ze Krizi</strong> s&#305;ras&#305;nda Axelrod, ABD ve Sovyetler Birli&#287;i gibi s&#252;per g&#252;&#231;lerin d&#252;&#351;t&#252;&#287;&#252; ikilemi d&#252;&#351;&#252;n&#252;r. Her iki taraf da silahlara daha fazla para harcamak ister. &#304;ki taraf&#305;n da durmas&#305; en iyi sonu&#231; olsa da, bir taraf durup di&#287;eri durmazsa, duran taraf b&#252;y&#252;k zarar g&#246;recektir. Axelrod, bu kilitlenmeden &#231;&#305;k&#305;&#351; yolunu ve en iyi stratejiyi bulmak i&#231;in <strong>Mahkum &#304;kilemi (</strong><em><strong>Prisoner's Dilemma</strong></em><strong>)</strong> oyununu sim&#252;le etmeye karar verir.</p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-insanlar-ilk-kazg-atmaz-ikincisini?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Ak&#305;l Modelleri&#8217;ni okudu&#287;un i&#231;in te&#351;ekk&#252;rler! Yaz&#305;y&#305; be&#287;endiysen, sevdiklerinle payla&#351;man ve be&#287;endi&#287;in bir k&#305;sm&#305; se&#231;erek &#8220;<em>Restack</em>&#8220; se&#231;ene&#287;ini kullanman b&#252;ltenin b&#252;y&#252;mesini sa&#287;lar &#10084;&#65039;</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-insanlar-ilk-kazg-atmaz-ikincisini?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-insanlar-ilk-kazg-atmaz-ikincisini?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Payla&#351;</span></a></p></div><h3>Mahkum ikilemi (<em>prisoner's dilemma</em>) d&#252;&#351;&#252;nce deneyi</h3><p>Mahkum ikilemi, oyun teorisinin s&#305;nand&#305;&#287;&#305; bir senaryodur. Banka soygunu &#351;&#252;phesiyle yakalanan iki su&#231; orta&#287;&#305;n&#305;n ("Lucky" ve "Joe") birbirleriyle ileti&#351;im kuramayacaklar&#305; ayr&#305; odalarda sorgulanmas&#305;na dayan&#305;r. Emniyet g&#252;&#231;lerinin su&#231;lulara sundu&#287;u teklif &#351;u &#351;ekildedir:</p><ul><li><p>Birisi arkada&#351;&#305;n&#305; satar, di&#287;eri susarsa, satan ki&#351;i serbest kal&#305;r, arkada&#351;&#305; 10 y&#305;l hapse mahkum olur.</p></li><li><p>&#304;kisi birden birbirini satarsa ikisi de 5&#8217;er y&#305;l hapis cezas&#305; al&#305;r.</p></li><li><p>&#304;kisi birden susarsa sadece 6 ay hapse mahkum olurlar.</p></li></ul><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tZW!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc0bf5d90-442e-4bfa-a60c-105d8012a079_2400x1338.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tZW!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc0bf5d90-442e-4bfa-a60c-105d8012a079_2400x1338.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tZW!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc0bf5d90-442e-4bfa-a60c-105d8012a079_2400x1338.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tZW!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc0bf5d90-442e-4bfa-a60c-105d8012a079_2400x1338.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tZW!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc0bf5d90-442e-4bfa-a60c-105d8012a079_2400x1338.png 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tZW!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc0bf5d90-442e-4bfa-a60c-105d8012a079_2400x1338.png" width="1456" height="812" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c0bf5d90-442e-4bfa-a60c-105d8012a079_2400x1338.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:812,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:83321,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://akilmodelleri.substack.com/i/217986189?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc0bf5d90-442e-4bfa-a60c-105d8012a079_2400x1338.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tZW!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc0bf5d90-442e-4bfa-a60c-105d8012a079_2400x1338.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tZW!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc0bf5d90-442e-4bfa-a60c-105d8012a079_2400x1338.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tZW!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc0bf5d90-442e-4bfa-a60c-105d8012a079_2400x1338.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tZW!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc0bf5d90-442e-4bfa-a60c-105d8012a079_2400x1338.png 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>&#304;&#351;te bu matris, oyun teorisinde, etkile&#351;imin zamana ba&#287;l&#305; boyutuna g&#246;re iki farkl&#305; sonu&#231; &#252;retir;</p><ul><li><p><strong>Tek seferlik etkile&#351;imler:</strong> Akt&#246;rlerin gelecekte tekrar kar&#351;&#305;la&#351;mayacaklar&#305; tek turluk durumlarda, di&#287;er taraf&#305;n karar&#305; ne olursa olsun &#8220;satmak, ihanet etmek&#8221; bireysel a&#231;&#305;dan bask&#305;n olan stratejidir. E&#287;er Joe susarsa, <strong>Lucky</strong> <strong>onu satt&#305;&#287;&#305;</strong> <strong>takdirde</strong> 6 ay hapis yerine <strong>serbest kal&#305;r</strong>; Joe satarsa, Lucky <strong>10 y&#305;l yerine 5 y&#305;l ceza al&#305;r</strong>. Dolay&#305;s&#305;yla her iki akt&#246;r i&#231;in de rasyonel tercih &#8220;satmak&#8221; olur. </p><p> </p></li><li><p><strong>Tekrarlanan etkile&#351;imler:</strong> Oyuncular&#305;n ayn&#305; rakiple belirsiz say&#305;da tekrar kar&#351;&#305;la&#351;mas&#305; durumu &#8220;<strong>gelece&#287;in g&#246;lgesini</strong>&#8221; oyuna dahil eder. Ge&#231;mi&#351; hamlelerin haf&#305;zada tutulmas&#305;, ilk turda yap&#305;lan bir ihanetin sonraki turlarda misilleme ihtimalini do&#287;urur. Bu zamana ba&#287;l&#305; geni&#351;leme, <strong>insan&#305;n g&#252;ven in&#351;a etmesine ve i&#351; birli&#287;ini s&#252;rd&#252;r&#252;lebilir bir stratejiye d&#246;n&#252;&#351;t&#252;rmesine olanak sa&#287;lar.</strong></p></li></ul><p>Teorik olarak &#231;&#305;kart&#305;lan bu sonucun karma&#351;&#305;k stratejiler kar&#351;&#305;s&#305;nda nas&#305;l sonu&#231; verece&#287;ini g&#246;rmek isteyen Axelrod, disiplinler aras&#305; bir bilgisayar turnuvas&#305; kurgular.</p><h3>Axelrod&#8217;un bilgisayar turnuvas&#305; ve k&#305;sasa k&#305;sas (<em>tit for tat</em>) algoritmas&#305;</h3><p>Robert Axelrod, tekrarlanan mahkum ikileminde <strong>en y&#252;ksek puan&#305; alacak optimal stratejiyi tespit etmek amac&#305;yla</strong> siyaset bilimi, ekonomi, psikoloji, matematik ve bilgisayar bilimleri uzmanlar&#305;n&#305; davet etti&#287;i bir yar&#305;&#351;ma d&#252;zenler. </p><p>Kat&#305;l&#305;mc&#305;lar algoritmik kodlar&#305;n&#305; posta yoluyla Axelrod&#8217;a iletir. Turnuvada her program di&#287;er t&#252;m programlarla 200 turluk kar&#351;&#305;la&#351;malar yapar, ama&#231; uzun vadede en y&#252;ksek puan&#305; toplamakt&#305;r.</p><p>Puanlama sistemi mahkum ikileminde oldu&#287;u gibidir;</p><p>Her turda iki program ayn&#305; anda iki karardan birini verir:</p><ul><li><p><strong>&#304;&#351; birli&#287;i yapmak </strong></p></li><li><p><strong>Satmak / kaz&#305;k atmak </strong></p></li></ul><p>Verilen kararlar&#305;n birle&#351;imine g&#246;re o turdaki puanlar da&#287;&#305;t&#305;l&#305;r:</p><ul><li><p><strong>&#304;ki taraf da i&#351; birli&#287;i yaparsa:</strong> &#304;ki program da <strong>y&#252;ksek bir &#8220;ortak kazan&#231;&#8221; puan&#305;</strong> al&#305;r <em>(&#246;rne&#287;in, ikisi de 3&#8217;er puan kazan&#305;r)</em>.</p></li><li><p><strong>Biri sat&#305;p di&#287;eri i&#351; birli&#287;i yaparsa:</strong> Kaz&#305;k atan taraf <strong>en y&#252;ksek puan&#305;</strong> al&#305;r <em>(&#246;rne&#287;in 5 puan)</em>; kaz&#305;k yiyen taraf ise <strong>0 puan</strong> al&#305;r.</p></li><li><p><strong>&#304;ki taraf da birbirini satarsa:</strong> &#304;ki program da <strong>k&#246;t&#252; bir puan</strong> alarak cezaland&#305;r&#305;l&#305;r <em>(&#246;rne&#287;in, ikisi de sadece 1&#8217;er puan al&#305;r)</em>.</p></li></ul><p>Algoritmalar&#305;n stratejileri &#351;&#246;yledir:</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_JID!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc7062e8-98cb-4227-9cd7-7698341859be_4000x3284.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_JID!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc7062e8-98cb-4227-9cd7-7698341859be_4000x3284.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_JID!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc7062e8-98cb-4227-9cd7-7698341859be_4000x3284.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_JID!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc7062e8-98cb-4227-9cd7-7698341859be_4000x3284.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_JID!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc7062e8-98cb-4227-9cd7-7698341859be_4000x3284.png 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_JID!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc7062e8-98cb-4227-9cd7-7698341859be_4000x3284.png" width="1456" height="1195" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/bc7062e8-98cb-4227-9cd7-7698341859be_4000x3284.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1195,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:620288,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://akilmodelleri.substack.com/i/217986189?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc7062e8-98cb-4227-9cd7-7698341859be_4000x3284.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_JID!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc7062e8-98cb-4227-9cd7-7698341859be_4000x3284.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_JID!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc7062e8-98cb-4227-9cd7-7698341859be_4000x3284.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_JID!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc7062e8-98cb-4227-9cd7-7698341859be_4000x3284.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_JID!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc7062e8-98cb-4227-9cd7-7698341859be_4000x3284.png 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>S&#252;rekli kar&#351;&#305; taraf&#305; satmaya &#231;al&#305;&#351;an <strong>Lucifer</strong> gibi cibiliyetsiz algoritmalar, bir kere kaz&#305;k yedikten sonra d&#252;nyalar&#305; verseler yine de deve inad&#305;ndan vazge&#231;meyip d&#252;&#351;man olan <strong>Topyek&#252;n Misilleme</strong> algoritmalar&#305; ve &#8220;bir kaz&#305;k at&#305;p duruma bakal&#305;m&#8221; diyen <strong>Tester</strong> gibi sinsi algoritmalar, bir iki tur y&#252;ksek puan alsa da rakiplerini kendilerine hemen d&#252;&#351;man ettikleri i&#231;in kalan turlarda kar&#351;&#305;l&#305;kl&#305; ihanete ge&#231;ip&nbsp;<strong>1-1-1&#8230;</strong>&nbsp;gibi &#231;ok d&#252;&#351;&#252;k puanlarla oyunu bitirirler. Bu d&#252;nya i&#231;in fazla iyi olan <strong>Jesus</strong> (&#304;sa) algoritmas&#305; ise s&#252;rekli kaz&#305;k yedi&#287;inden en d&#252;&#351;&#252;k puanda kal&#305;r.</p><p>Sadece 4 sat&#305;rdan olu&#351;an turnuvan&#305;n en k&#305;sa algoritmas&#305; olan k&#305;sasa k&#305;sas algoritmas&#305;n&#305; turnuvaya <a href="https://en-wikipedia-org.translate.goog/wiki/Anatol_Rapoport?_x_tr_sl=en&amp;_x_tr_tl=tr&amp;_x_tr_hl=tr&amp;_x_tr_pto=tc">Anatol Rapoport </a>g&#246;nderir. Hi&#231;bir rakibini tek ma&#231;ta yenemez, ancak uzun vadede t&#252;m puanlar&#305; toplayarak birinci olur. </p><p><strong>K&#305;sasa k&#305;sas stratejisinin (</strong><em><strong>tit for tat</strong></em><strong>) kazanan strateji olmas&#305;n&#305;n nedenleri</strong> &#351;&#246;yledir:</p><ol><li><p><strong>Nazik olmak:</strong> Oyuna her zaman i&#351; birli&#287;iyle ba&#351;lar; ilk ihanet eden taraf asla kendisi olmaz.</p></li><li><p><strong>Misilleme yapmak:</strong> Kar&#351;&#305; taraf ihanet etti&#287;i anda, bir sonraki turda an&#305;nda misilleme yapar. &#304;stismara izin vermeyece&#287;ini kesin olarak g&#246;sterir.</p></li><li><p><strong>Ba&#287;&#305;&#351;lay&#305;c&#305; olmak:</strong> Misilleme hamlesinin ard&#305;ndan rakip tekrar i&#351; birli&#287;ine d&#246;nerse, ge&#231;mi&#351; ihlalleri tamamen siler ve derhal i&#351; birli&#287;ine geri d&#246;ner (<em>&#8220;Ge&#231;mi&#351; ge&#231;mi&#351;te kalm&#305;&#351;t&#305;r&#8221;</em>).</p></li><li><p><strong>A&#231;&#305;k ve anla&#351;&#305;l&#305;r olmak</strong>: Kar&#351;&#305; taraf oyunu nas&#305;l oynad&#305;&#287;&#305;n&#305; kolayca anlar ve buna g&#246;re i&#351; birli&#287;i kurar.</p></li></ol><p>Axelrod, bu muhte&#351;em turnuvan&#305;n ard&#305;ndan sim&#252;lasyonu evrimsel bir boyuta ta&#351;&#305;r. Bu kez, ekolojik bir sim&#252;lasyon olu&#351;turur. Her turun sonunda ba&#351;ar&#305;l&#305; algoritmalar ald&#305;klar&#305; puan oran&#305;nda <strong>&#231;o&#287;alma hakk&#305; kazan&#305;r</strong> ve pop&#252;lasyondaki paylar&#305;n&#305; art&#305;r&#305;r. Tamamen d&#252;&#351;manca <em>Lucifer</em> yap&#305;lar&#305;yla dolu k&#252;resel bir pop&#252;lasyonda, <strong>&#231;ok k&#252;&#231;&#252;k bir </strong><em><strong>tit for tat</strong></em><strong> yani k&#305;sasa k&#305;sas grubu sisteme dahil edildi&#287;inde bu k&#252;me kendi aras&#305;nda i&#351; birli&#287;i yaparak y&#252;ksek puanlar toplar, h&#305;zla &#231;o&#287;al&#305;r ve evrimsel s&#252;re&#231;te d&#252;&#351;manca stratejileri eleyerek sim&#252;lasyona egemen olur. </strong>(Bu k&#252;&#231;&#252;k gruptaki akt&#246;rlerin birbirleriyle daha s&#305;k kar&#351;&#305;la&#351;mas&#305; &#246;nemli olmu&#351;tur.)</p><p>&#304;nsan&#305;n, <strong>ahlak ve iyilik kavramlar&#305;n&#305;n</strong>, biyolojik evriminde bir <strong>&#246;rg&#252;tlenme haline</strong> <strong>d&#246;n&#252;&#351;erek</strong> hayatta kalmas&#305;na katk&#305; sa&#287;lad&#305;&#287;&#305; d&#252;&#351;&#252;n&#252;l&#252;r. Bu hayatta kal&#305;&#351;a katk&#305; sa&#287;layan i&#351; birli&#287;inin olmas&#305; i&#231;in merkezi bir otoriteye ya da &#231;ok kutsal bir niyete ihtiya&#231; bulunmaz. Kendili&#287;inden ortaya &#231;&#305;kar. Bunun en g&#252;zel &#246;rne&#287;ini de Birinci D&#252;nya Sava&#351;&#305;&#8217;nda &#304;ngiliz ve Alman askerleri ortaya koyar. Bir Noel arifesinde&#8230;</p><h2>K&#305;sasa k&#305;sas&#305;n karanl&#305;k y&#246;n&#252; ve &#8220;c&#246;mert&#8221; k&#305;sasa k&#305;sas&#305;n sahneye giri&#351;i</h2><p>Her modelde oldu&#287;u gibi, k&#305;sasa k&#305;sas (<em>tit for tat) </em>stratejisinin de tehlikesi bulunur. En k&#305;r&#305;lgan taraf&#305; <strong>kesintisiz ve esneksiz misilleme kural&#305;d&#305;r</strong>. Yanl&#305;&#351; anla&#351;&#305;lmalar ya&#351;and&#305;&#287;&#305;nda veya d&#305;&#351; g&#252;&#231;ler bast&#305;rd&#305;&#287;&#305;nda, algoritma durdurulamaz bir &#8220;&#351;iddet yank&#305;s&#305;na&#8221; ve kar&#351;&#305;l&#305;kl&#305; y&#305;k&#305;m sarmal&#305;na d&#246;n&#252;&#351;&#252;r.</p><p>Birinci D&#252;nya Sava&#351;&#305;&#8217;nda siperlerdeki bu gayriresmi i&#351; birli&#287;ini tespit eden generaller sistemi bozmak ad&#305;na emirler vermi&#351;lerdi. Bu emirlerin uygulanmas&#305;, i&#351; birli&#287;i zincirini kanl&#305; bir bi&#231;imde koparm&#305;&#351;t&#305;. </p><p>Axelrod, g&#252;r&#252;lt&#252;ye ve ileti&#351;im hatas&#305;na a&#231;&#305;k ortamlarda k&#305;sasa k&#305;sas&#305;n (<em>tit for tat</em>) yol a&#231;t&#305;&#287;&#305; bu kilitlenmeyi &#231;&#246;zmek i&#231;in modele kritik bir kural ekler ve yeni bir model ortaya &#231;&#305;kar; <strong>c&#246;mert k&#305;sasa k&#305;sas.</strong></p><ul><li><p><strong>%10 ba&#287;&#305;&#351;lay&#305;c&#305;l&#305;k pay&#305;:</strong> Kar&#351;&#305; taraf ihanet etti&#287;inde, %90 ihtimalle misilleme yap&#305;l&#305;rken, %10 ihtimalle bu ihlal g&#252;r&#252;lt&#252; ya da hata olarak kabul edilerek affedilir ve &#8220;di&#287;er yanak &#231;evrilir&#8221;.</p></li><li><p><strong>Sarmal&#305;n k&#305;r&#305;lmas&#305;:</strong> Matematiksel sim&#252;lasyonlar, bu %10&#8217;luk c&#246;mertlik pay&#305;n&#305;n kazayla ba&#351;layan kilitlenmeleri ve &#8220;&#351;iddet yank&#305;lar&#305;n&#305;&#8221; sonland&#305;rd&#305;&#287;&#305;n&#305;, taraflar&#305; yeniden i&#351; birli&#287;ine &#231;ekti&#287;ini g&#246;sterir.</p></li></ul><p>Bu yap&#305;y&#305; felsefi olarak form&#252;le edersek, s&#252;rd&#252;r&#252;lebilir bir sistem i&#231;in&nbsp;<strong>9 &#246;l&#231;ek Musa</strong>&nbsp;(di&#351;e di&#351;, g&#246;ze g&#246;z, yani adil bir misilleme) ile&nbsp;<strong>1 &#246;l&#231;ek &#304;sa</strong>&nbsp;(c&#246;mertlik ve kar&#351;&#305;l&#305;ks&#305;z ba&#287;&#305;&#351;lama) dengesi matematiksel olarak &#246;nemlidir diyebiliriz.</p><pre><code><code>Kar&#351;&#305; taraf ihanet etti&#287;inde
           &#9474;
           &#9500;&#9472;&#9472; %90 &#304;htimalle &#9472;&#9472;&gt; An&#305;nda misilleme yap (Musa &#304;lkesi: G&#246;ze G&#246;z)
           &#9474;
           &#9492;&#9472;&#9472; %10 &#304;htimalle &#9472;&#9472;&gt; Ba&#287;&#305;&#351;la ve i&#351; birli&#287;i yap (&#304;sa &#304;lkesi: C&#246;mertlik)
</code></code></pre><h2>Sonu&#231;</h2><p>Oyun teorisiyle anlad&#305;&#287;&#305;m&#305;z &#351;u olmal&#305;d&#305;r, mutlak ve ko&#351;ulsuz iyilik (&#304;sa &#8220;<em>Jesus&#8221; stratejisi</em>) istismara maruz kalarak t&#252;kenmeye a&#231;&#305;kt&#305;r. Mutlak k&#246;t&#252;l&#252;k ve g&#252;vensizlik (<em>Lucifer stratejisi</em>) ise sistemi bir &#231;&#246;k&#252;&#351;e ve kar&#351;&#305;l&#305;kl&#305; imhaya s&#252;r&#252;kler. </p><p>S&#252;rd&#252;r&#252;lebilir bir toplumsal d&#252;zen i&#231;in, bireysel ili&#351;ki modelimiz,<strong> i&#351; birli&#287;ine ba&#351;lamay&#305;</strong>,<strong> misilleme kapasitesiyle</strong> <strong>istismar&#305; engellemeyi</strong> ve <strong>%10'luk stratejik bir c&#246;mertlikle</strong> hataya a&#231;&#305;k ileti&#351;imden kaynaklanan &#231;at&#305;&#351;ma d&#246;ng&#252;lerini k&#305;rmay&#305; gerektirir. </p><p>Bu yaz&#305;y&#305; haz&#305;rlarken &#351;u ikilemde &#231;ok kald&#305;m; ahlak ve iyilik, otomatikle&#351;mi&#351; bir kodlamaya veya matematiksel bir denkleme <strong>indirgenebilir mi?</strong> &#350;iddet ve sald&#305;r&#305; alt&#305;ndayken, "y&#252;z&#252;ne yumruk yerken" misilleme yapmamay&#305; se&#231;ip kar&#351;&#305; tarafa nezaket g&#246;stermek; <strong>ki&#351;isel bir ahlaki cesaret, bilin&#231;li bir irade ve varolu&#351;sal bir tercih gerektirmez mi</strong>? Bence otomatik bir %10'luk olas&#305;l&#305;k c&#246;mertlik fonksiyonu, insan&#305;n ahlaki de&#287;erleri ve &#246;zverisi ile kar&#305;&#351;t&#305;r&#305;lmamal&#305;d&#305;r.</p><p>Ancak &#351;unu da biliyoruz, iyilik, i&#351; birli&#287;i ve ba&#287;&#305;&#351;lama; evrenin, matemati&#287;in ve biyolojik sistemlerin dokusuna i&#351;lenmi&#351; <strong>evrensel</strong> bir kurald&#305;r. Amiplerden, insan toplumlar&#305;na ve bilgisayar kodlar&#305;na kadar &#231;al&#305;&#351;an bu sistem, ahlak&#305;n ilahi veya rasyonel bir l&#252;tuf de&#287;il, evrimsel s&#252;re&#231;te hayatta kalmay&#305; sa&#287;layan <strong>en efektif algoritmik re&#231;ete</strong> oldu&#287;unu g&#246;sterir bize...</p><p>Bol ahlakl&#305;, i&#351; birlik&#231;i, sevgi ve sayg&#305; dolu g&#252;nlere&#8230;</p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-insanlar-ilk-kazg-atmaz-ikincisini?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Ak&#305;l Modelleri&#8217;ni okudu&#287;un i&#231;in te&#351;ekk&#252;rler! Yaz&#305;y&#305; be&#287;endiysen, sevdiklerinle payla&#351;man ve be&#287;endi&#287;in bir k&#305;sm&#305; se&#231;erek &#8220;<em>Restack</em>&#8220; se&#231;ene&#287;ini kullanman b&#252;ltenin b&#252;y&#252;mesini sa&#287;lar &#10084;&#65039;</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-insanlar-ilk-kazg-atmaz-ikincisini?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/p/iyi-insanlar-ilk-kazg-atmaz-ikincisini?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Payla&#351;</span></a></p></div><p></p><p></p><p></p><p></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[“Neden hep böyle oluyor?” yerine sorman gereken 3 soru]]></title><description><![CDATA[&#199;er&#231;eveleme modeli; ayn&#305; olaya problem, ba&#351;ar&#305;s&#305;zl&#305;k ve imk&#226;ns&#305;zl&#305;k yerine sonu&#231;, geri bildirim ve &#8216;-m&#305;&#351; gibi&#8217; penceresinden bakmak.]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/neden-hep-boyle-oluyor-yerine-sorman</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/neden-hep-boyle-oluyor-yerine-sorman</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Sun, 27 Sep 2026 04:01:15 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3f58dbed-595a-4959-b07a-74d451ea2d55_1912x1076.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<ul><li><p>Bir toplant&#305; odas&#305;ndas&#305;n. &#220;st y&#246;netime &#252;&#231; ayl&#305;k d&#246;nemde yapt&#305;&#287;&#305;n&#305;z kampanyalar&#305;n sonu&#231;lar&#305; hakk&#305;nda bilgi veriyorsun. &#8220;Yapt&#305;&#287;&#305;m&#305;z kampanyalar&#305;n sadece <strong>%10&#8217;u hedefin alt&#305;nda kald&#305;</strong>&#8221; dedi&#287;inde odada esen hafif serin bir r&#252;zgar oldu&#287;unu sezebilirsin. Ancak ayn&#305; c&#252;mleyi &#8220;Yapt&#305;&#287;&#305;m&#305;z kampanyalar&#305;n <strong>%90&#8217;&#305; hedefini a&#351;t&#305;</strong>&#8221; diyerek d&#252;zeltti&#287;inde herkesin y&#252;z&#252;ndeki rahatlamay&#305; birebir deneyimleyebilirsin.</p></li><li><p>&#8220;Projeyi <strong>%70 ihtimalle zaman&#305;nda bitiririz</strong>&#8221; ile &#8220;<strong>projeyi %30 ihtimalle geciktiririz</strong>&#8221; de iki ayn&#305; veri ama ilki y&#246;neticini rahatlat&#305;rken, ikincisi ek kaynak isteyebilmenin yolunu a&#231;ar.</p></li><li><p>Yeni bir &#252;r&#252;n denedi&#287;inde g&#246;rd&#252;&#287;&#252;n &#8220;<strong>Abone ol, raporlar&#305;n&#305; &#252;retmeye devam et</strong>&#8221; c&#252;mlesi mi seni abone olmak i&#231;in harekete ge&#231;irir, yoksa &#8220;<strong>Deneme s&#252;ren bitiyor, raporlar&#305;n&#305; kaybedeceksin</strong>&#8221; c&#252;mlesi mi? &#199;o&#287;umuz gibi ikinci c&#252;mle seni harekete ge&#231;irecektir.</p></li></ul><p><strong>&#199;er&#231;eveleme</strong> <strong>etkisi</strong>, &#8220;de&#287;i&#351;mezlik ilkesi&#8221;nin &#231;i&#287;nendi&#287;ini g&#246;sterir. &#199;&#252;nk&#252; insan&#305;n rasyonel oldu&#287;una ve rasyonel se&#231;im yapt&#305;&#287;&#305;na olan g&#252;venimizi yerle bir eder.  Rasyonel se&#231;im teorisine g&#246;re 600 ki&#351;i i&#231;inden <strong>&#8220;200 ki&#351;i kurtulur&#8221;</strong> ile &#8220;<strong>400 ki&#351;i &#246;l&#252;r&#8221;</strong> ayn&#305; veridir. Ama insana g&#246;re bu iki veri ayn&#305; &#351;eyi s&#246;ylemez. Bu iki verinin sunulu&#351; bi&#231;imi insanda farkl&#305; duygular uyand&#305;rd&#305;&#287;&#305;ndan kararlar&#305; oldu&#287;u gibi etkiler.</p><p><a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Daniel_Kahneman">Kahneman&#8217;a</a> g&#246;re <strong>&#231;er&#231;eveleme mekanizmas&#305;</strong> &#351;&#246;yle &#231;al&#305;&#351;&#305;yor: <strong>iyi &#231;er&#231;evelenmi&#351; bir sunum, akl&#305;m&#305;zda iyi ve k&#246;t&#252; olarak i&#351;aretledi&#287;imiz referans noktalar&#305;n&#305; de&#287;i&#351;tiriyor</strong>. Kazan&#231; &#231;er&#231;evesinde insanlar riskten ka&#231;&#305;p kesin olan&#305; se&#231;iyor. Kay&#305;p &#231;er&#231;evesinde ise riske giriyor, &#231;&#252;nk&#252; kaybetmek ayn&#305; b&#252;y&#252;kl&#252;kteki kazan&#231;tan daha &#231;ok ac&#305;t&#305;yor. Bunu iki &#246;rnekle biraz daha a&#231;mak istiyorum:</p><ul><li><p><strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">Kesin</span></strong> olarak 900 lira <strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">kazan</span></strong> ya da <strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">%90 ihtimalle 1.000 lira</span></strong> <strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">kazan</span></strong> diye iki se&#231;enek sunuldu&#287;unda<strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">, </span></strong>&#231;o&#287;u ki&#351;i kesin olan 900&#8217;&#252; al&#305;yor. Kazanma olas&#305;l&#305;&#287;&#305; &#231;ok y&#252;ksek ama insanlar kesin olan&#305; se&#231;iyor.</p></li><li><p><strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">Kesin</span></strong> olarak 900 lira <strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">kaybet</span></strong> ya da <strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">%90 ihtimalle 1.000 lira</span></strong> <strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">kaybet</span></strong> diye iki se&#231;enek sunuldu&#287;unda ise &#231;o&#287;u ki&#351;i bahsi se&#231;iyor. <strong>Kaybetme olas&#305;l&#305;&#287;&#305; &#231;ok y&#252;ksekken kaybetmeyi kesinle&#351;tiren ilk se&#231;ene&#287;i se&#231;miyor.</strong> &#304;nsan kesin kayb&#305; kabullenmek istemiyor, bahse giriyor, belki %10 ihtimalle hi&#231;bir &#351;ey kaybetmeyece&#287;ine inan&#305;yor.</p></li></ul><p><mark data-color="#ffff00" style="background-color: rgb(255, 255, 0); color: rgb(0, 0, 0);">&#304;nsan kazan&#305;yorken elindekini korumak ister, kaybediyorken kayb&#305; kesinle&#351;tirmemek i&#231;in bahse girer.</mark></p><ul><li><p>Borsada zarar eden hisseyi satmay&#305;p &#8220;belki geri d&#246;ner&#8221; diye beklemek sana tan&#305;d&#305;k geldi mi? &#199;&#252;nk&#252; satmak <strong>kayb&#305; kesinle&#351;tirmek demek</strong> olaca&#287;&#305;ndan satmazs&#305;n.</p></li><li><p>Gecikmi&#351; bir projede, kapsam&#305; k&#252;&#231;&#252;lt&#252;p yay&#305;na &#231;&#305;karak <strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">gecikmeyi kabul etmek yerine</span></strong> her &#351;eyi yeti&#351;tirmeye &#231;al&#305;&#351;&#305;p t&#252;m projenin ba&#351;ar&#305;s&#305;n&#305; riske atmak da tan&#305;d&#305;k geldi mi?</p></li><li><p>Ya da g&#252;n&#252; kay&#305;pla kapataca&#287;&#305; kesinle&#351;en kumarbaz&#305;n son elde belki her &#351;eyi geri kazan&#305;r&#305;m diye en &#231;&#305;lg&#305;n bahsi oynamas&#305;?</p></li></ul><p><strong>&#304;nsan rasyonel de&#287;ildir ve kararlar&#305;n&#305; &#231;er&#231;eveler etkiler</strong>. &#8220;<strong>Karar &#231;er&#231;evesi</strong>&#8221; terimini, insan&#305;n belirli bir se&#231;ime ait eylemleri, sonu&#231;lar&#305; ve olas&#305;l&#305;klar&#305; nas&#305;l kavrad&#305;&#287;&#305;n&#305; anlatmak i&#231;in kullan&#305;yoruz. <strong>&#304;nsan&#305;n benimsedi&#287;i &#231;er&#231;eveyi k&#305;smen problemin nas&#305;l ifade edildi&#287;i, k&#305;smen de insan&#305;n normlar&#305;, al&#305;&#351;kanl&#305;klar&#305; ve ki&#351;isel &#246;zellikleri belirler.</strong></p><p>&#199;er&#231;eveleme etkisini &#246;&#287;renmekteki as&#305;l meselemiz, &#231;er&#231;eveleme etkisini bilin&#231;li &#351;ekilde lehimize kullanmak olacak. &#199;&#252;nk&#252; &#231;er&#231;evelerin al&#305;nan kararlar&#305; etkiledi&#287;ini zaten biliyoruz, yapman gereken en &#246;nemli &#351;ey <strong>hangi &#231;er&#231;evede oldu&#287;unu bilerek</strong> kararlar&#305;n&#305; de&#287;i&#351;tirebilmen olacak.</p><p>Bu yaz&#305;n&#305;n en temel amac&#305; senin bak&#305;&#351; a&#231;&#305;n&#305;;</p><ul><li><p><strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">Problem</span></strong> &#231;er&#231;evesinden <strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">sonu&#231;</span></strong> &#231;er&#231;evesine,</p></li><li><p><strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">Ba&#351;ar&#305;s&#305;zl&#305;k</span></strong> &#231;er&#231;evesinden <strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">geri bildirim</span></strong> &#231;er&#231;evesine,</p></li><li><p><strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">&#304;mk&#226;ns&#305;zl&#305;k</span></strong> &#231;er&#231;evesinden <strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">-m&#305;&#351; gibi</span></strong> &#231;er&#231;evesine kayd&#305;rmana yard&#305;mc&#305; olmakt&#305;r.</p></li></ul><h2><strong>Problemden sonuca &#231;er&#231;eveleme</strong></h2><p>Problem &#231;er&#231;evesi <strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">neyin yanl&#305;&#351; oldu&#287;una</span></strong> ve <strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">neyin istenmedi&#287;ine </span></strong>odaklanmakt&#305;r. &#304;stenmeyen sonu&#231;lar&#305; ve onlar&#305;n sebeplerini merkeze al&#305;r. &#350;u c&#252;mlelerde kullan&#305;lan ifadeler oldu&#287;u gibi olumsuzlu&#287;a dikkat &#231;eker:</p><blockquote><p>Ne yanl&#305;&#351;?</p><p>Problem nedir?</p><p>Bu soruna ne sebep oldu?</p><p>Kimin su&#231;u?</p></blockquote><p>Bu &#231;er&#231;evede durmak ise gayet do&#287;al bir tepkidir. &#199;&#252;nk&#252; bize bu &#246;&#287;retilmi&#351;tir. Bir makine bozuldu&#287;unda, bir hastan&#305;n durumu a&#287;&#305;rla&#351;t&#305;&#287;&#305;nda, bir kod par&#231;as&#305; &#231;al&#305;&#351;mad&#305;&#287;&#305;nda &#246;nce nedenini anlamaya u&#287;ra&#351;&#305;rs&#305;n. &#214;nce probleme odaklan&#305;rs&#305;n. M&#252;hendislikte ve t&#305;pta problemin ke&#351;fi &#231;ok &#246;nemlidir.</p><p>Ama insan&#305;n girdi&#287;i sistemlerde, insanla konu&#351;may&#305; gerektiren her sorunda problem &#231;er&#231;evesinde kalmak uzun vadede &#231;o&#287;u zaman i&#351;e yaramaz. &#199;&#252;nk&#252; insan her zaman rasyonel de&#287;ildir, duygular&#305;yla hareket eder. &#214;fkelenir, gizliden gizliye sinirlenir, i&#231;ine atar, biriktirir&#8230; Ben bunu &#231;ok kez deneyimledim. Problemde kalarak, problemin k&#246;k nedenini bulmaya &#231;al&#305;&#351;arak rasyonel oldu&#287;umu d&#252;&#351;&#252;nd&#252;&#287;&#252;m her ekip toplant&#305;s&#305;nda ekibimdeki insanlar&#305;n morallerinin nas&#305;l bozuldu&#287;unu, nas&#305;l d&#252;&#351;t&#252;klerini &#231;ok yak&#305;ndan deneyimledim. <strong>Sorunu &#231;ok iyi tarif edebilmenin, dikkati oldu&#287;u gibi istenmeyenin &#252;zerinde tutmak demek oldu&#287;unu &#246;&#287;rendim.</strong></p><p><mark data-color="#ffff00" style="background-color: rgb(255, 255, 0); color: rgb(0, 0, 0);">Peki ne yapmal&#305;y&#305;z? Problem &#231;er&#231;evesi yerine sonu&#231; &#231;er&#231;evesini kullanmal&#305;y&#305;z.</mark></p><p><strong>Sonu&#231; &#231;er&#231;evesi</strong>, <strong>amaca ya da istenen duruma odaklanmay&#305;</strong> sa&#287;lamak demektir. Bir sonu&#231; &#231;er&#231;evesi kurmak, her etkinli&#287;i ve her bilgiyi belirli bir hedefe ya da istenen duruma ula&#351;t&#305;r&#305;r.</p><p>Her problem istenen bir sonucu <strong>varsayar</strong>. Bir &#351;eyi problem olarak g&#246;rmen i&#231;in olmas&#305; gerekenlerle ilgili bir fikrin olmas&#305; laz&#305;m. O fikir zaten akl&#305;nda, sadece s&#246;ylemedin. Her problemin kendi i&#231;inde sakl&#305; bir hedef ta&#351;&#305;d&#305;&#287;&#305;n&#305; bilerek, yapmam&#305;z gereken tek &#351;ey <strong>problem c&#252;mlesini hedef c&#252;mlesine &#231;evirmek</strong> ve olumsuz kurulmu&#351; c&#252;mleleri <strong>olumlu</strong> hale &#231;evirmek.</p><p>&#199;o&#287;unlukla hedeflerini olumsuz kurdu&#287;unu biliyorum. &#8220;Mahcup olmak istemiyorum.&#8221; &#8220;Sigaray&#305; b&#305;rakmak istiyorum.&#8221; &#8220;Bu dikkat da&#287;&#305;n&#305;kl&#305;&#287;&#305;ndan kurtulmak istiyorum.&#8221; NLP (N&#246;ro Dilbilimsel Programlama) konusunda uzman <a href="https://anlp.org/people/robert-dilts">Robert Dilts</a>&#8217;in <strong>muhte&#351;em</strong> <strong>kitab&#305;</strong> <a href="https://www.amazon.com.tr/Sleight-Mouth-Conversational-Belief-Change/dp/0916990478">Sleight of Mouth&#8217;ta</a> belirtti&#287;ine g&#246;re, bu tarz olumsuz c&#252;mleler dikkati <strong>yeniden probleme &#231;ekiyor.</strong></p><p>Bakt&#305;&#287;&#305;n yere gidersin diye bir s&#246;z var ya. Hani araba kullan&#305;rken g&#246;z&#252;n bir yere tak&#305;ld&#305;&#287;&#305;nda o &#351;eye do&#287;ru s&#252;rd&#252;&#287;&#252;n&#252; fark edersin. Ayn&#305; &#351;ey s&#246;zlerin i&#231;in ge&#231;erli. Tekrarlamak istiyorum. S&#246;yledi&#287;in s&#246;ze do&#287;ru yol al&#305;rs&#305;n.</p><p>Sonu&#231; &#231;er&#231;evesinde kalmak i&#231;in kendine sorman gereken iki soru &#351;u:</p><ul><li><p>Bunu istemiyorsan, neyi istiyorsun? &#304;stedi&#287;in &#351;eyi s&#246;yle.</p></li><li><p>&#304;stemedi&#287;in o durumdan kurtulsayd&#305;n, bu sana ne kazand&#305;r&#305;rd&#305;? Kazand&#305;raca&#287;&#305; &#351;eye odaklan, onu c&#252;mle i&#231;inde kullan.</p></li></ul><p><strong>Oda&#287;&#305;n sonu&#231;ta, yani istenen durumda kald&#305;&#287;&#305;nda, problem tam olarak anla&#351;&#305;lmasa dahi &#231;o&#287;u zaman &#231;&#246;z&#252;m bulunur.</strong> Bunu diyerek &#8220;5 neden sorusu ile sorunun k&#246;kenine in&#8221; yakla&#351;&#305;m&#305;ndan tamamen farkl&#305; bir yakla&#351;&#305;mda bulunuyorum, fark&#305;nday&#305;m. Ve insan olan her yerde i&#351;e yarayacak yakla&#351;&#305;m&#305;n bu oldu&#287;unu biliyorum. Toplant&#305;da ya&#351;anm&#305;&#351; bir olay&#305;n ard&#305;ndan problemi &#231;&#246;zmeye &#231;al&#305;&#351;&#305;rken &#8220;5 kere neden&#8221; diye sordu&#287;unda, sen &#8220;rasyonel olarak sorun &#231;&#246;zd&#252;&#287;&#252;n&#252;&#8221; san&#305;yorken kar&#351;&#305;ndaki i&#231;ten i&#231;e k&#252;plere biniyor &#231;&#252;nk&#252; &#9786;&#65039; &#304;nsanlarla ili&#351;kiler i&#351; kitaplar&#305;ndaki verimlilik kurallar&#305;na uymuyor bazen&#8230; Ya da <em>Checkout</em> sayfas&#305;nda belirsiz bir sorun sebebiyle kullan&#305;c&#305; &#246;demeyi yapam&#305;yorsa, saatlerce o soruna neyin sebep oldu&#287;unu ara&#351;t&#305;ramazs&#305;n. Problemin &#231;&#246;z&#252;m&#252; i&#231;in problem ke&#351;fine uzun uzun zaman ay&#305;ramazs&#305;n. Sorunu bilmesen &#246;nce &#246;demenin al&#305;naca&#287;&#305; bir yol sa&#287;lars&#305;n, sonra sorunu detayland&#305;rmak istersen, zaman olursa bakars&#305;n &#128578;</p><p>Sonu&#231; &#231;er&#231;evesinde nas&#305;l kalmal&#305;y&#305;z? Uygulamaya ge&#231;elim:</p><ol><li><p>Problem c&#252;mlesini yaz. Akl&#305;ndaki haliyle, e&#287;ip b&#252;kmeden yaz.</p></li><li><p>&#304;&#231;indeki <strong>gizli ama s&#246;ylenmemi&#351; hedefi</strong> bul. Bu bir sorunsa, olmas&#305; gereken ne? Bunu istemiyorsan, ne istiyorsun? Bu sorulara yan&#305;t ver.</p></li><li><p>Hedefi <strong>olumlu ve somut</strong> olarak kur. Ka&#231;t&#305;&#287;&#305;n &#351;eyi de&#287;il de varaca&#287;&#305;n yeri tarif et. Biri seni izlese, hedefe vard&#305;&#287;&#305;n&#305; nas&#305;l anlard&#305;? </p></li><li><p>Kaynaklar&#305;n&#305; <strong>s&#305;rala</strong>. Bu hedef i&#231;in elinde ne var? &#304;nsan, zaman, para, daha &#246;nce i&#351;e yarayan bir bilgi?</p></li><li><p>&#304;lk ad&#305;m&#305; se&#231;. Bu hafta yap&#305;labilecek, at&#305;labilecek ilk ad&#305;m&#305; se&#231; ve onu uygula.</p></li></ol><div class="callout-block" data-callout="true"><p><strong>Problem &#231;er&#231;evesi</strong> <strong>&#8594;</strong> &#8220;Sunum berbat ge&#231;ti. Tak&#305;m lideri yine araya girdi. Slaytlar &#231;ok kalabal&#305;kt&#305;. Zaten bana hi&#231; s&#246;z hakk&#305; vermiyorlar.&#8221;</p><p><strong>Gizli hedef</strong> <strong>&#8594;</strong> Ekibin fikrimi anlamas&#305;n&#305; istiyorum.</p><p><strong>Olumlu ve somut hedef</strong> <strong>&#8594;</strong> Bir sonraki toplant&#305;da ekip, sunumumun ilk 3 dakikas&#305;nda ne &#246;nerdi&#287;imi ve neden &#246;nerdi&#287;imi anlayabilsin.</p><p><strong>Kaynaklar &#8594;</strong> Tak&#305;m liderimin araya girmesi asl&#305;nda bir veri. Nerede kayboldu&#287;umu s&#246;yleyebilir. Ay&#351;e&#8217;nin genel olarak sunumlar&#305; muhte&#351;em oluyor, bir de onun fikrini alay&#305;m.</p><p><strong>&#304;lk ad&#305;m &#8594;</strong> Ana fikri tek c&#252;mleye indirip ilk slayta koymakla i&#351;e ba&#351;l&#305;yorum.</p></div><h3>Tehlike, tehlike ve tehlike!</h3><p>Daha &#246;nceki modellerden de bildi&#287;imiz gibi, elimizde &#231;eki&#231; var diye her &#351;eyi &#231;ivi sanm&#305;yoruz. <strong>Problem yerine sonuca odaklanman&#305;n &#231;al&#305;&#351;mayaca&#287;&#305; yerler de var.</strong> E&#287;er ayn&#305; problem iki, &#252;&#231;, d&#246;rt kere oluyorsa, sebebi bilmeden &#231;&#246;zemezsin. Sonu&#231; &#231;er&#231;evesi g&#252;n&#252; kurtar&#305;r ama o &#231;ukur orada hep durur. <strong>Tekrarlayan problemler</strong> i&#231;in k&#246;k nedene inmen laz&#305;m. &#304;&#351;te o zaman be&#351; kere neden diye sorup kar&#351;&#305;ndakini darlaman &#351;art.</p><h2><strong>Ba&#351;ar&#305;s&#305;zl&#305;ktan geri bildirime &#231;er&#231;eveleme</strong></h2><p><strong>&#8220;Neyi beceremedim?&#8221; sorusundan &#8220;Bu bana ne g&#246;sterdi?&#8221; sorusuna y&#246;nlendiren bir &#231;er&#231;evedir.</strong></p><p>Ba&#351;ar&#305;s&#305;zl&#305;k h&#252;km&#252; ve geri bildirim ayn&#305; olay&#305; anlat&#305;r, farklar&#305; olay&#305;n neresinde durduklar&#305;d&#305;r.</p><p>Toplant&#305;da &#8220;bekledi&#287;im sonucu alamad&#305;m&#8221; diyen birinin hayal k&#305;r&#305;kl&#305;&#287;&#305;, &#231;o&#287;u zaman gizli bir ama&#231;tan ileri gelir; o da &#8220;kusursuz olmakt&#305;r&#8221;. O amaca g&#246;re ortada bir ba&#351;ar&#305;s&#305;zl&#305;k var. <strong>Ama&#231; &#8220;ke&#351;fetmek&#8221; ya da &#8220;&#246;&#287;renmek&#8221; oldu&#287;unda ise ayn&#305; deneyim ba&#351;ar&#305;ya d&#246;n&#252;&#351;&#252;r.</strong></p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Bu toplant&#305;n&#305;n <strong>amac&#305;</strong>, <strong>bir &#351;eyi kusursuz yapabildi&#287;imi g&#246;stermek de&#287;il, yeni bir &#351;ey &#246;&#287;renmek</strong>. Toplant&#305;daki etkile&#351;imlere d&#246;n&#252;p bakt&#305;&#287;&#305;mda, hangi yeni &#246;&#287;renmelerin fark&#305;nday&#305;m?</p></div><p>Geribildirim &#231;er&#231;evesinin uygulanabilir en g&#252;zel hali, &#351;u d&#246;rt soruyu sormakt&#305;r:</p><ol><li><p>Ne olmas&#305; gerekiyordu?</p></li><li><p>Ne oldu?</p></li><li><p>Fark niye olu&#351;tu?</p></li><li><p>Bir dahaki sefere neyi farkl&#305; yapaca&#287;&#305;m?</p></li></ol><h3>Tehlike, tehlike ve tehlike!</h3><p><strong>Geri bildirim &#231;er&#231;evesi ne zaman bir ka&#231;&#305;nma haline d&#246;n&#252;&#351;&#252;r?</strong> Birini k&#305;rd&#305;ysan, birine zarar verdiysen, &#8220;benim i&#231;in g&#252;zel bir &#246;&#287;renme oldu&#8221; demen kar&#351;&#305;ndaki i&#231;in ikinci bir haks&#305;zl&#305;k olur. <strong>Geri bildirim &#231;er&#231;evesi senin i&#231;indir, kar&#351;&#305;ndaki i&#231;in yapman gereken &#351;ey hatan&#305; kabul edip, i&#231;ten bir &#246;z&#252;r dilemendir.</strong></p><p><strong>Hatan&#305;n bedeli y&#252;ksekse</strong> de geri bildirim &#231;er&#231;evesinden bak&#305;p, olan oldu art&#305;k ne &#246;&#287;rendi&#287;ime bakar&#305;m demeyi de kabul etmiyoruz. <strong>Ameliyathanede, kokpitte, geri d&#246;n&#252;&#351;&#252; olmayan herhangi bir &#351;eyde geri bildirim &#231;er&#231;evesi hatadan sonra de&#287;il &#246;nce &#231;al&#305;&#351;mal&#305;d&#305;r.</strong> Kontrol listeleri, provalar, ikinci bir g&#246;zden onay beklemek &#231;ok &#246;nemlidir.</p><h2><strong>&#304;mk&#226;ns&#305;zl&#305;ktan &#8220;-m&#305;&#351; gibi&#8221;ye &#231;er&#231;eveleme</strong></h2><p><strong>&#8220;Olamaz&#8221; c&#252;mlesinden, &#8220;Olmu&#351; olsayd&#305; ne yap&#305;yor olurdum?&#8221; sorusuna y&#246;nlendiren bir &#231;er&#231;evedir.</strong></p><p>&#8220;-m&#305;&#351; gibi&#8221; &#231;er&#231;evesi, insan&#305;n istenen hedefe veya sonuca <strong>zaten ula&#351;m&#305;&#351; &#8220;gibi&#8221; davrand&#305;&#287;&#305;, ya da ba&#351;ka bir ki&#351;i veya varl&#305;km&#305;&#351; gibi yapt&#305;&#287;&#305;</strong> bir &#231;er&#231;evedir. &#304;nsan&#305;n d&#252;nyay&#305; ve istedi&#287;i gelecek durumlar&#305;n&#305; nas&#305;l alg&#305;lad&#305;&#287;&#305;n&#305; tan&#305;mlamas&#305;na ve zenginle&#351;tirmesine yard&#305;m eden g&#252;&#231;l&#252; bir y&#246;ntemdir. Ayn&#305; zamanda insan&#305;n, &#351;u anki d&#252;nya haritas&#305;n&#305;n i&#231;indeki <strong>diren&#231;leri</strong> ve <strong>s&#305;n&#305;rlar&#305;</strong> a&#351;mas&#305;na yard&#305;m etmenin de yararl&#305; bir yoludur.</p><p>Bu &#231;er&#231;eve i&#231;in iki ayr&#305; yol arkada&#351;&#305;m&#305;z var:</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p><strong>Hedefe zaten &#231;oktan ula&#351;m&#305;&#351; gibi yapmak &#8594;</strong> &#8220;&#350;u an yapam&#305;yorum&#8221; yerine &#8220;yapabildi&#287;im bir gelecekte&#8221; neler oluyor diye bakmak, yani zaman&#305; ileri sarmak.</p><p><strong>Ba&#351;ka biriymi&#351; gibi yapmak &#8594;</strong> Bir ak&#305;l hocas&#305;n&#305;n ya da bu i&#351;i zaten bilen birinin g&#246;z&#252;nden duruma bakmak. &#199;ok darald&#305;&#287;&#305;n&#305;z bir sabah <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Marcus_Aurelius">Marcus Aurelius </a>olsa ne d&#252;&#351;&#252;n&#252;rd&#252; gibi sormak mesela, ya da <a href="https://akilmodelleri.substack.com/p/bir-milletin-donum-noktas-30-agustos">Mustafa Kemal ne yapard&#305; </a>diye d&#252;&#351;&#252;nmek karanl&#305;klarda&#8230;</p></div><p>Daha &#246;nce <a href="https://akilmodelleri.substack.com/p/hakl-olan-insanlar-hakl-ckmaya-calsmyor">asla k&#305;r&#305;lamayan inan&#231;lara kar&#351;&#305; kullanabilece&#287;imiz </a>ak&#305;l modelinden bahsetmi&#351;tik. <strong>&#8220;-m&#305;&#351; gibi yapmak&#8221;</strong> da yerle&#351;mi&#351; ve s&#305;n&#305;rlay&#305;c&#305; inan&#231;lara kar&#351;&#305; en iyi sonu&#231; veren &#231;er&#231;evelerden biridir. </p><p><strong>&#8220;X&#8217;i yapamam&#8221; ya da &#8220;X&#8217;in olmas&#305; imkans&#305;z&#8221; dedi&#287;inde, bu inanc&#305; tart&#305;&#351;m&#305;yoruz, hay&#305;r, yapabilirsin demiyoruz. &#8220;X&#8217;i yapabilseydin ne olurdu?&#8221; diyoruz.</strong> &#8220;X&#8217;i zaten yap&#305;yor olsayd&#305;n, ne yapard&#305;n?&#8221; diyoruz. B&#246;ylece, kar&#351;&#305;m&#305;zdaki savunmaya ge&#231;meden engelin arkas&#305;n&#305; d&#252;&#351;&#252;nmeye ba&#351;l&#305;yor. </p><p>&#8220;Yapabilirsin&#8221; c&#252;mlesine itiraz edenler &#8220;yapabiliyor olsayd&#305;n ne yapard&#305;n?&#8221; sorusuna ise cevap verirler. <strong>Bunu kendin i&#231;in de uygulamal&#305;s&#305;n.</strong> Hatta en &#231;ok kendin i&#231;in uygulamal&#305;s&#305;n. &#304;nan&#231;lar&#305;n&#305; k&#305;rmaya &#231;al&#305;&#351;ma, etraf&#305;ndan d&#246;n. Asla yapamayaca&#287;&#305;n o &#351;eyi d&#252;&#351;&#252;n&#252;p, yapabiliyor oldu&#287;un zamana atla ve o zamanda ne yapt&#305;&#287;&#305;n&#305; hayal et.</p><p>&#214;zellikle <strong>hedef ve hayal kurarken</strong> &#246;nce onlar <strong>m&#252;mk&#252;nm&#252;&#351;</strong> gibi davran. Zihninde resimler &#231;iz, bu resimlere duygular yerle&#351;tir. O duygular&#305; ya&#351;amaya ba&#351;la ki hayata ge&#231;irebilesin yava&#351; yava&#351;.</p><p>Modern hipnoterapinin babas&#305; ve 20. y&#252;zy&#305;l&#305;n en etkili psikiyatristlerinden biri olarak kabul edilen Amerikal&#305; bir t&#305;p doktoru <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Milton_H._Erickson">Milton H. Erickson</a> der ki:</p><blockquote><p>&#8220;Her &#351;eyi -m&#305;&#351; gibi yapabilir ve ustala&#351;abilirsin.&#8221;</p></blockquote><p>&#8220;Pozitif d&#252;&#351;&#252;n&#8221;, &#8220;Olumla&#8221; kli&#351;esinden biraz s&#305;yr&#305;lmak i&#231;in -m&#305;&#351; gibi y&#246;nteminin &#231;al&#305;&#351;t&#305;&#287;&#305; ba&#351;ka bir &#231;al&#305;&#351;madan da bahsetmek istiyorum. <a href="https://www.gary-klein.com/premortem">Psikolog Gary Klein&#8217;&#305;n &#8220;</a><strong><a href="https://www.gary-klein.com/premortem">premortem</a></strong><a href="https://www.gary-klein.com/premortem">&#8221; ismini verdi&#287;i teknik</a>, ayn&#305; durumu negatif y&#246;ne &#231;eviriyor: bir projeye ba&#351;lamadan &#246;nce ekibe, &#8220;Bir y&#305;l sonras&#305;nday&#305;z ve proje ba&#351;ar&#305;s&#305;z oldu. Neden?&#8221; diye soruyor. </p><p><strong>Tamamlanm&#305;&#351; bir gelecek hayal etmek, hem ba&#351;ar&#305;n&#305;n hem ba&#351;ar&#305;s&#305;zl&#305;&#287;&#305;n yolunu daha kolay g&#246;r&#252;n&#252;r k&#305;l&#305;yor.</strong> Yani &#8220;-m&#305;&#351; gibi&#8221;nin g&#252;c&#252; olumlu d&#252;&#351;&#252;nceden de&#287;il, <strong><span data-color="rgba(20, 22, 24, 0.95)" style="color: rgba(20, 22, 24, 0.95);">gelece&#287;i bitmi&#351; bir &#351;ey gibi d&#252;&#351;&#252;nmekten</span></strong> geliyor.</p><h3>Tehlike, tehlike ve tehlike!</h3><p>Hayal etti&#287;in sahne &#231;ok g&#252;zelse, <strong>ancak bu hayal i&#231;in hemen atabilece&#287;in tek bir ad&#305;m bile yoksa,</strong> tehlike sinyalleri &#231;al&#305;yor ve sadece hayallere dal&#305;p gidiyor olabilirsin.</p><p>&#8220;Bu ay bu i&#351;i bitiremem&#8221; c&#252;mlesi bazen bir inan&#231; de&#287;il, ger&#231;e&#287;in ta kendisi olur. &#8220;<strong>-m&#305;&#351; gibi&#8221; y&#246;ntemi ger&#231;e&#287;i de&#287;i&#351;tirmek i&#231;in de&#287;il, inan&#231;lar&#305; a&#351;mak i&#231;in &#231;ok etkili.</strong> Hangisiyle kar&#351;&#305; kar&#351;&#305;ya oldu&#287;unu ay&#305;rmak i&#231;in &#351;u soruyu kullanabilirsin: </p><blockquote><p>&#8220;Bu s&#305;n&#305;r bende mi, yoksa d&#252;nyada m&#305;?&#8221;</p></blockquote><p></p><h2>Bu yaz&#305;dan akl&#305;nda kalmas&#305;n&#305; istedi&#287;im 3 &#351;ey:</h2><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!XNBG!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f610688-976a-4d5f-baec-5bfc4e2dbb17_2504x776.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!XNBG!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f610688-976a-4d5f-baec-5bfc4e2dbb17_2504x776.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!XNBG!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f610688-976a-4d5f-baec-5bfc4e2dbb17_2504x776.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!XNBG!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f610688-976a-4d5f-baec-5bfc4e2dbb17_2504x776.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!XNBG!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f610688-976a-4d5f-baec-5bfc4e2dbb17_2504x776.png 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!XNBG!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f610688-976a-4d5f-baec-5bfc4e2dbb17_2504x776.png" width="1456" height="451" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1f610688-976a-4d5f-baec-5bfc4e2dbb17_2504x776.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:451,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:108416,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://akilmodelleri.substack.com/i/217402039?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f610688-976a-4d5f-baec-5bfc4e2dbb17_2504x776.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!XNBG!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f610688-976a-4d5f-baec-5bfc4e2dbb17_2504x776.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!XNBG!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f610688-976a-4d5f-baec-5bfc4e2dbb17_2504x776.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!XNBG!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f610688-976a-4d5f-baec-5bfc4e2dbb17_2504x776.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!XNBG!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f610688-976a-4d5f-baec-5bfc4e2dbb17_2504x776.png 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p></p><h2>Kendi hayat&#305;nda deneyebilece&#287;in &#252;&#231; soru</h2><ol><li><p>Bu hafta akl&#305;nda d&#246;n&#252;p duran &#8220;neden hep b&#246;yle oluyor?&#8221; c&#252;mlesi ne? O c&#252;mlenin i&#231;indeki saklanm&#305;&#351; istenen hedefi g&#246;rebiliyor musun? O hedefi c&#252;mle haline getirebilir misin?</p></li><li><p>Kendine koydu&#287;un hedeflerden hangisi &#8220;x&#8217;i istemiyorum&#8221; gibi olumsuz bitiyor? Ayn&#305; hedefin &#8220;istiyorum&#8221;la biten versiyonu ne olur?</p></li><li><p>&#350;u an &#8220;yapamam&#8221; dedi&#287;in bir &#351;ey var m&#305;? Yapabiliyor olsayd&#305;n, yar&#305;n sabah ilk i&#351; ne yap&#305;yor olurdun? Bu soru i&#231;in akl&#305;na bir itiraz geldiyse, nedir o ve onu da halletmi&#351; oldu&#287;un bir gelecekte ne yap&#305;yor olurdun?</p></li></ol><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/neden-hep-boyle-oluyor-yerine-sorman?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Ak&#305;l Modelleri&#8217;ni okudu&#287;un i&#231;in te&#351;ekk&#252;rler! Yaz&#305;y&#305; faydal&#305; bulduysan, be&#287;enmen ve sevdiklerinle payla&#351;man beni &#231;ok mutlu eder!</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/neden-hep-boyle-oluyor-yerine-sorman?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/p/neden-hep-boyle-oluyor-yerine-sorman?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Payla&#351;</span></a></p></div><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Haklı olan insanlar haklı “çıkmaya” çalışmıyor (Doğrulama yanlılığı)]]></title><description><![CDATA[Bir fikri do&#287;rulamak i&#231;in kan&#305;t aramakla o fikri test etmek ayn&#305; &#351;ey de&#287;ildir.]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/hakl-olan-insanlar-hakl-ckmaya-calsmyor</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/hakl-olan-insanlar-hakl-ckmaya-calsmyor</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Sun, 20 Sep 2026 09:57:28 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/aeb6da2b-10e6-4657-85fc-7687a037bd1d_1912x1076.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Otuz iki ya&#351;&#305;nda bir m&#252;hendis evindeki elektrikli s&#252;p&#252;rgenin performans&#305;n&#305;n birka&#231; dakika i&#231;inde d&#252;&#351;mesine &#231;ok sinirlenir. S&#246;k&#252;p i&#231;indeki torbaya bakar. Torba hen&#252;z dolmam&#305;&#351;t&#305;r bile, sadece g&#246;zenekleri tozla t&#305;kanm&#305;&#351;t&#305;r. Yani s&#252;p&#252;rge daha ilk dakikada nefes alamaz hale gelmi&#351;tir ve bu andan sonra yapt&#305;&#287;&#305; tek &#351;ey, tozu bir yerden al&#305;p ba&#351;ka bir yere do&#287;ru &#252;flemekten ibarettir.</p><p>Adam fabrikas&#305;n&#305;n yan&#305;ndaki sanayi kulelerini hat&#305;rlar. O koni &#351;eklindeki kulelerde tozu havadan ay&#305;rmak i&#231;in hi&#231;bir filtre kullan&#305;lm&#305;yor, sadece hava konilerde d&#246;nd&#252;r&#252;l&#252;yor. Akl&#305;na tek bir soru gelir:</p><p>Bu koni &#351;ekli bir elektrikli s&#252;p&#252;rge boyutuna k&#252;&#231;&#252;lt&#252;lebilir mi?</p><p>James Dyson bu sorunun pe&#351;inde be&#351; y&#305;l ge&#231;irir. 5.127 prototip &#252;retir. E&#351;i resim &#246;&#287;retmenli&#287;i yaparken faturalar onun kazanc&#305;yla &#246;denir, bor&#231; b&#252;y&#252;r, Dyson yine de prototip &#252;retti&#287;i garaj&#305;ndan &#231;&#305;kmaz.</p><p>Sonunda &#231;al&#305;&#351;an bir model elde eder. Ve elindeki &#252;r&#252;nle d&#252;nyan&#305;n en b&#252;y&#252;k s&#252;p&#252;rge &#252;reticilerinin kap&#305;s&#305;n&#305; &#231;alar. Hepsi hay&#305;r der.</p><p>James Dyson t&#252;m aksi inan&#231;lara ra&#287;men elektrikli s&#252;p&#252;rgesini &#304;ngiltere&#8217;nin bir numaras&#305; yapmay&#305; yine de ba&#351;ar&#305;r. </p><p>Nas&#305;l ba&#351;ard&#305;&#287;&#305;na ge&#231;meden &#246;nce biraz daha derine inelim. </p><h2>Sen de bunu her g&#252;n ya&#351;&#305;yorsun</h2><p>Bir toplant&#305;ya bir fikirle girdi&#287;ini d&#252;&#351;&#252;n. Fikri savunmak i&#231;in &#252;&#231; veri haz&#305;rlam&#305;&#351;s&#305;nd&#305;r. &#220;&#231; veri de fikrini destekliyordur. Toplant&#305; iyi ge&#231;er, kimse itiraz edemez, sen de hakl&#305; oldu&#287;unu d&#252;&#351;&#252;nerek &#231;&#305;kars&#305;n oradan.</p><p>Peki o &#252;&#231; veriyi se&#231;erken ne yapt&#305;n? Verilerin i&#231;inden fikrini destekleyenleri mi buldun, yoksa fikrini &#231;&#246;kerebilecek olanlar&#305; da arad&#305;n m&#305;? &#199;ok b&#252;y&#252;k bir ihtimalle ilkinde kald&#305;n.</p><p><strong>Do&#287;rulama yanl&#305;l&#305;&#287;&#305; &#8220;hakl&#305; &#231;&#305;kma&#8221; u&#287;ra&#351;&#305;d&#305;r. Hatta hakl&#305; &#231;&#305;kmak i&#231;in, aksini g&#246;steren veriyi bile kendi lehine &#231;evirme m&#252;cadelesidir.</strong></p><p>Ancak bir fikri destekleyen kan&#305;t bulmakla o fikri test etmek ayn&#305; &#351;ey de&#287;ildir.</p><p>Fikrini do&#287;rulayan kan&#305;t ucuzdur, her yerdedir, bulmas&#305; kolayd&#305;r &#231;&#252;nk&#252; onu zaten <strong>sen</strong> ar&#305;yorsundur. Bilgi ta&#351;&#305;yan kan&#305;t ise inand&#305;&#287;&#305;n &#351;eyi <strong>yanl&#305;&#351;layabilecek</strong> oland&#305;r. Bu y&#252;zden g&#246;ze kolay g&#246;r&#252;nmez, kendili&#287;inden gelmez.</p><p><strong>Hangi kan&#305;t&#305; bulaca&#287;&#305;n&#305;, sordu&#287;un soru belirler</strong>. Bu y&#252;zden do&#287;rulama yanl&#305;l&#305;&#287;&#305; bir inan&#231; hatas&#305;ndan &#231;ok bir <strong>soru sorma</strong> hatas&#305;d&#305;r. &#199;&#246;z&#252;m de inan&#231;ta de&#287;il, sorulan soruda aran&#305;r.</p><h2>Peter Wason&#8217;&#305;n &#252;&#231; say&#305;s&#305;</h2><p>Do&#287;rulama yanl&#305;l&#305;&#287;&#305; terimini ilk tarif eden, psikolog Peter Wason&#8217;dur. 1960&#8217;ta yay&#305;mlad&#305;&#287;&#305; deney, altm&#305;&#351; y&#305;l sonra h&#226;l&#226; konuyu en iyi anlatan &#351;eydir.</p><p>Wason&#8217;&#305;n akl&#305;nda &#252;&#231;l&#252; say&#305; dizileri &#252;reten bir kural vard&#305;r. Kat&#305;l&#305;mc&#305;lara kurala uyan bir &#246;rnek verir; <strong>2, 4, 6</strong></p><p>Kat&#305;l&#305;mc&#305;lar&#305;n g&#246;revi kural&#305; bulmakt&#305;r. Kat&#305;l&#305;mc&#305; istedi&#287;i kadar kendi &#252;&#231;l&#252;s&#252;n&#252; sorabilir. Wason her seferinde yaln&#305;zca &#8220;uyuyor&#8221; ya da &#8220;uymuyor&#8221; yan&#305;t&#305;n&#305; verir. Kat&#305;l&#305;mc&#305; kural&#305; buldu&#287;undan emin oldu&#287;unda s&#246;yler.</p><p>Neredeyse herkesin akl&#305;na ayn&#305; kural gelir, &#8220;iki&#351;er artan say&#305;lar&#8221;.</p><p>Sonra test ederler:</p><ul><li><p>8, 10, 12; uyuyor</p></li><li><p>20, 22, 24; uyuyor</p></li><li><p>50, 52, 54; uyuyor</p></li></ul><p>&#220;&#231; soru i&#231;in &#252;&#231; &#8220;evet&#8221; al&#305;rlar. Bu noktada kural&#305;n &#8220;iki&#351;er artan say&#305;lar&#8221; olmama ihtimali neredeyse s&#305;f&#305;rd&#305;r.</p><p>Ancak cevap yanl&#305;&#351;t&#305;r.</p><p>Ger&#231;ek kural &#231;ok daha geni&#351;tir, <strong>artan herhangi &#252;&#231; say&#305;d&#305;r.</strong> 1, 2, 3 de uyar, 3, 17, 2000 de.</p><p>Kat&#305;l&#305;mc&#305;, yanl&#305;&#351; cevab&#305; vermeden &#246;nce bir kez bile &#8220;uymuyor&#8221; yan&#305;t&#305; almay&#305; d&#252;&#351;&#252;nmez. Uymayacak bir diziyi test etmez. </p><p>Toplad&#305;&#287;&#305; &#252;&#231; &#8220;evet&#8221; ise ona hi&#231;bir &#351;ey &#246;&#287;retmez. Sadece <strong>kendini do&#287;ru hissettirir.</strong></p><p>Kural&#305; bulman&#305;n tek yolu, <strong>&#8220;uymuyor&#8221; cevab&#305;n&#305; bekleyece&#287;i</strong> bir dizi soru sormakt&#305;r. 2, 5, 9 sorulabilirdi mesela: bu dizi &#8220;iki&#351;er artan&#8221; hipotezine uymaz, dolay&#305;s&#305;yla &#8220;uymuyor&#8221; yan&#305;t&#305; beklenir. &#8220;Uyuyor&#8221; cevab&#305;n&#305; ald&#305;&#287;&#305; anda hipotezinin yanl&#305;&#351; oldu&#287;unu &#246;&#287;renebilir. Ya da 6, 4, 2 dizisini sorabilir, &#8220;uymuyor&#8221; yan&#305;t&#305; al&#305;r ve artan s&#305;ran&#305;n &#246;nemli oldu&#287;unu &#246;&#287;renebilir...</p><p>Her iki durumda da bir &#351;ey &#246;&#287;renirsin. &#220;&#231; &#8220;evet&#8221;te &#246;&#287;renmedi&#287;in bir &#351;eyi&#8230;</p><p>Deneklerin &#231;o&#287;u bunu hi&#231; denemez. Yakla&#351;&#305;k otuz &#252;niversite &#246;&#287;rencisiyle yap&#305;lan ilk turda, kat&#305;l&#305;mc&#305;lar&#305;n yaln&#305;zca be&#351;te biri yanl&#305;&#351; bir kural sormadan do&#287;ruya ula&#351;&#305;r.</p><p>Deneyin en &#231;arp&#305;c&#305; yeri ise, &#246;nerdikleri kural&#305;n yanl&#305;&#351; oldu&#287;u s&#246;ylendi&#287;inde, &#231;o&#287;u hipotezini <strong>de&#287;i&#351;tirmek</strong> yerine <strong>daha karma&#351;&#305;k bir versiyonunu</strong> &#246;nerir. &#8220;&#304;ki&#351;er artan iki basamakl&#305; &#231;ift say&#305;lar&#8221; gibi&#8230;</p><p>Neredeyse hi&#231; kimse inanc&#305;ndan vazge&#231;mez. Yeni veri geldik&#231;e onu biraz daha karma&#351;&#305;k hale getirip etraf&#305;ndan d&#246;ner.</p><p>G&#252;ndelik hayatta bu durumu hepimiz &#231;ok kez ya&#351;ar&#305;z. Fikrimizi sorgulamay&#305;z; fikrimizin do&#287;rulu&#287;una malzeme toplar&#305;z. Ve malzeme her zaman ordad&#305;r.</p><h2>&#214;nce inan&#305;rs&#305;n</h2><p>Do&#287;rulama yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;n&#305;n as&#305;l kayna&#287;&#305; d&#252;&#351;&#252;nme ya da ara&#351;t&#305;rma tembelli&#287;i de&#287;ildir. Ara&#351;t&#305;r&#305;yoruz. Ama arad&#305;&#287;&#305;m&#305;z &#351;eyi bulacak &#351;ekilde ara&#351;t&#305;r&#305;yoruz.</p><p>As&#305;l sorun, kan&#305;tla inanc&#305;n <strong>s&#305;ras&#305;ndad&#305;r</strong>.</p><p><strong>Fikir, kan&#305;ttan &#246;nce yerle&#351;ir</strong>. <strong>Bir &#351;ey kula&#287;a makul geliyorsa, deneyimimize uyuyorsa ya da g&#252;vendi&#287;imiz birinden geliyorsa, sessizce d&#252;nya g&#246;r&#252;&#351;&#252;m&#252;z&#252;n bir par&#231;as&#305; olur. Fark&#305;na bile varmay&#305;z. Daha sonra gelen kan&#305;t, zaten kurulmu&#351; bir yap&#305;n&#305;n i&#231;inde kendine yer arar.</strong></p><p>&#304;nan&#231;lar&#305;n &#351;&#246;yle olu&#351;tu&#287;unu san&#305;r&#305;z:</p><ol><li><p>Bir &#351;ey duyar&#305;z.</p></li><li><p>&#220;zerinde d&#252;&#351;&#252;n&#252;r, de&#287;erlendirir, do&#287;ru ya da yanl&#305;&#351; oldu&#287;una karar veririz.</p></li><li><p>Sonra inan&#305;r&#305;z.</p></li></ol><p>Oysa ger&#231;ekte &#351;&#246;yle oluyor:</p><ol><li><p>Bir &#351;ey duyar&#305;z.</p></li><li><p>Do&#287;ru oldu&#287;una inan&#305;r&#305;z.</p></li><li><p>Bir s&#252;re sonra, zaman&#305;m&#305;z ya da merak&#305;m&#305;z varsa, &#252;zerinde d&#252;&#351;&#252;n&#252;r, de&#287;erlendirir, do&#287;ru ya da yanl&#305;&#351; oldu&#287;una karar veririz.</p></li></ol><p>&#220;&#231;&#252;nc&#252; ad&#305;m iste&#287;e ba&#287;l&#305;. &#199;o&#287;u zaman ona hi&#231; s&#305;ra gelmez bile.</p><p>Harvard profes&#246;r&#252; ve <em><a href="https://www.amazon.com.tr/Mutluluk-Beyinde-Ba%C5%9Flar-Daniel-Gilbert/dp/6056862429/ref=sr_1_3?dib=eyJ2IjoiMSJ9.-_99FVH8MI-c1AK0I8UN4akkj2-SovaZf79GuM_pLBXup2KnuoHohM1gkyk7QLPcDsRlcL4gp9ulHx6Mz42So-EBmYuaJ7HFPBLQg5713g9CImFN2kywzXFp2A0AuhRtRIf5-f3lysrSkTmZ2APZuQ5bZ65fhggv1UsUbKy0wr-WeTgbueUtVJAQatLlUfmkEu1uLqEbSPAQL0cK_pxfqL0AI7icQM4gf8du-awxlZE.tCeCzHfV4SEBYpF0W2yCB-HmC4kyjDfoTBWdXVjEkuE&amp;dib_tag=se&amp;qid=1789894419&amp;refinements=p_27%3ADaniel+Gilbert&amp;s=books&amp;sr=1-3">Stumbling on Happiness</a></em><a href="https://www.amazon.com.tr/Mutluluk-Beyinde-Ba%C5%9Flar-Daniel-Gilbert/dp/6056862429/ref=sr_1_3?dib=eyJ2IjoiMSJ9.-_99FVH8MI-c1AK0I8UN4akkj2-SovaZf79GuM_pLBXup2KnuoHohM1gkyk7QLPcDsRlcL4gp9ulHx6Mz42So-EBmYuaJ7HFPBLQg5713g9CImFN2kywzXFp2A0AuhRtRIf5-f3lysrSkTmZ2APZuQ5bZ65fhggv1UsUbKy0wr-WeTgbueUtVJAQatLlUfmkEu1uLqEbSPAQL0cK_pxfqL0AI7icQM4gf8du-awxlZE.tCeCzHfV4SEBYpF0W2yCB-HmC4kyjDfoTBWdXVjEkuE&amp;dib_tag=se&amp;qid=1789894419&amp;refinements=p_27%3ADaniel+Gilbert&amp;s=books&amp;sr=1-3"> (Mutluluk Beyinde Ba&#351;lar) </a>kitab&#305;n&#305;n yazar&#305; Daniel Gilbert, inan&#231; olu&#351;umu &#252;zerine &#246;nc&#252; ara&#351;t&#305;rmalar&#305; yapan bir isimdir. 1991&#8217;de <em>American Psychologist</em>&#8216;te yay&#305;mlad&#305;&#287;&#305; makalesinde &#351;&#246;yle der:</p><blockquote><p>&#8220;&#199;ok say&#305;da ara&#351;t&#305;rmadan elde edilen sonu&#231;lar birle&#351;iyor: insanlar kolayca inanan, kolay kolay ku&#351;kuya kap&#305;lmayan <strong>saf canl&#305;lard&#305;r.</strong> <strong>&#304;nanmak &#231;ok kolay, hatta ka&#231;&#305;n&#305;lmazd&#305;r.</strong> Bu a&#231;&#305;dan rasyonel bir davran&#305;&#351;tan &#231;ok, istemsiz bir kavray&#305;&#351; say&#305;labilir.&#8221;</p></blockquote><p>Bir&#231;ok irrasyonel davran&#305;&#351;&#305;m&#305;z gibi, inan&#231;lar&#305;m&#305;z&#305;n olu&#351;umu da <strong>do&#287;ruluktan &#231;ok verimlili&#287;e &#246;nem veren</strong> evrimsel bir s&#252;re&#231; taraf&#305;ndan &#351;ekillendirildi.</p><p>Dilin ortaya &#231;&#305;k&#305;&#351;&#305;ndan &#246;nceki atalar&#305;m&#305;z, yaln&#305;zca &#231;evrelerindeki fiziksel d&#252;nyada deneyimledikleri &#351;eylere inanabiliyordu. Do&#287;rudan duyusal deneyimden kaynaklanan inan&#231;lar&#305;m&#305;z s&#246;z konusu oldu&#287;unda, duyular&#305;m&#305;z&#305;n yalan s&#246;ylemedi&#287;ini varsaymak son derece mant&#305;kl&#305;d&#305;r. G&#246;rmek inanmakt&#305;r. <strong>&#214;n&#252;nde bir a&#287;a&#231; oldu&#287;unu g&#246;r&#252;yorsan, o a&#287;ac&#305;n ger&#231;ekten var olup olmad&#305;&#287;&#305;n&#305; sorgulamak bili&#351;sel enerjinin bo&#351;a harcanmas&#305;d&#305;r.</strong> Hatta g&#246;rd&#252;&#287;&#252;n ya da duydu&#287;un &#351;eyi sorgulamak, bir hayvana yem olmana neden olabilir. </p><p>Dilin geli&#351;mesiyle birlikte, bizzat deneyimlemedi&#287;imiz &#351;eylere de inanma becerisi kazand&#305;k. Ama mekanizma ayn&#305; kald&#305;. Gilbert&#8217;in deyi&#351;iyle, </p><blockquote><p>&#8220;Do&#287;a s&#305;f&#305;rdan ba&#351;lamaz; eski mekanizma geli&#351;tirilerek yeterince i&#351; g&#246;rd&#252;&#287;&#252; s&#252;rece yeni bir &#351;ey icat etmeyen deneyimli bir ustaya benzer.&#8221;</p></blockquote><p><strong>Yani kulaktan dolma bilgiyi sorgulamak i&#231;in nedenlerimiz olsa bile, &#246;nce inan&#305;yoruz.</strong> Ve inan&#231; kan&#305;ttan &#246;nce yerle&#351;ti&#287;i s&#252;rece, geri kalan her &#351;ey o inanc&#305; beslemeye yar&#305;yor.</p><p>Bunu fark etmek zor de&#287;il. TikTok&#8217;ta ya da Reels&#8217;te kar&#351;&#305;na &#231;&#305;kan astroloji yorumlar&#305;nda &#8220;ge&#231;mi&#351;inden birileri seni d&#252;&#351;&#252;n&#252;yor&#8221; ya da &#8220;a&#351;k geliyor, yolda&#8221; c&#252;mlelerini sonuna kadar dinlerken, &#8220;ge&#231;mi&#351;i b&#305;rakman, ilerlemen gerek&#8221; diyen videoyu ikinci saniyede ge&#231;iyorsan, se&#231;ici bir filtre mekanizmas&#305; &#231;al&#305;&#351;&#305;yor demektir. Takdir etti&#287;in siyaset&#231;iyi &#246;ven videolar&#305; izlemeye doyamazken rakibinin tek c&#252;mlesine tahamm&#252;l edemiyorsan, ayn&#305; filtre devrededir.</p><p>Bunun beyindeki kar&#351;&#305;l&#305;&#287;&#305;n&#305; g&#246;steren bir &#231;al&#305;&#351;ma da var. Tali Sharot ve ekibinin <em>Nature Neuroscience</em>&#8216;ta yay&#305;mlanan ara&#351;t&#305;rmas&#305;nda, birbiriyle etkile&#351;im halindeki iki ki&#351;inin beyin aktiviteleri taran&#305;yor. <strong>&#304;ki taraf bir konuda hemfikir oldu&#287;unda, beyin kar&#351;&#305; taraf&#305;n s&#246;ylediklerini ve sundu&#287;u detaylar&#305; aktif bi&#231;imde kodluyor. Taraflar anla&#351;mazl&#305;&#287;a d&#252;&#351;t&#252;&#287;&#252;nde ise beyin mecazi anlamda &#351;alteri indiriyor: di&#287;er ki&#351;inin aktard&#305;&#287;&#305; bilgi neredeyse hi&#231; kodlanm&#305;yor bile.</strong></p><p>Anla&#351;ma sa&#287;land&#305;&#287;&#305;nda ki&#351;ilerin kendi g&#246;r&#252;&#351;lerine olan g&#252;veni art&#305;yor; anla&#351;mazl&#305;k durumunda g&#252;venlerinde belirgin bir de&#287;i&#351;im ya&#351;anm&#305;yor. Yani kar&#351;&#305; arg&#252;man g&#252;veni sarsm&#305;yor bile. &#199;&#252;nk&#252; duvardan i&#231;eri girmiyor.</p><p>Zaman&#305;nda hen&#252;z k&#246;rpe bir &#252;niversite &#246;&#287;rencisiyken eni&#351;temle ya&#351;ad&#305;&#287;&#305;m siyasi parti tart&#305;&#351;mas&#305; gelir hep akl&#305;ma. O kadar &#246;l&#252;m&#252;ne savunucusuydu ki partinin, inand&#305;&#287;&#305; her &#351;eyi tek tek &#231;&#252;r&#252;tmekle harcad&#305;&#287;&#305;m zaman ba&#351;&#305;ma a&#287;r&#305;lar sokmu&#351;tu. Onca emek, onca zaman, sonu&#231; kocaman bir hezimet. Asla inanc&#305;ndan d&#246;nmemi&#351; ve bana &#8220;sen ne biliyorsun, sen kocaman bir s&#305;f&#305;rs&#305;n&#8221; demi&#351;ti hi&#231; unutmam&#8230; </p><p>O g&#252;n eni&#351;temle bir daha asla siyaset tart&#305;&#351;mamaya s&#246;z vermi&#351;tim kendime, ancak &#351;imdi y&#246;ntemimin &#231;ok yanl&#305;&#351; oldu&#287;unu g&#246;r&#252;yorum. &#304;nan&#231;lar k&#305;r&#305;lamaz. </p><p></p><h2>Ne yapmal&#305;? Hangi soruyu sormal&#305;?</h2><p>Do&#287;rulama yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;n&#305;n pratik &#231;&#246;z&#252;m&#252; &#8220;daha tarafs&#305;z olman laz&#305;m&#8221; de&#287;ildir, &#231;&#252;nk&#252; kimse buna uyamaz. &#304;&#351;e yarayacak &#351;ey, <strong>inanc&#305;n&#305;n bedelini g&#246;r&#252;n&#252;r k&#305;lan bir mekanizma kurmakt&#305;r.</strong> </p><p>En basiti &#351;u soru mesela:</p><p><strong>&#8220;Buna bahse girer miydin?&#8221;</strong></p><p>Bir inanc&#305;n do&#287;rulu&#287;undan emin oldu&#287;unu s&#246;ylemek bedavad&#305;r. Ayn&#305; inanca be&#351; bin lira koymak bedava de&#287;ildir. Ortaya somut bir &#351;ey kondu&#287;unda hat&#305;rlad&#305;&#287;&#305;na ve hissetti&#287;ine tam olarak g&#252;venemezsin; kan&#305;t&#305;n ger&#231;ekten ne dedi&#287;ine bakmak zorunda hissedersin.</p><p>Bahis &#351;art de&#287;ildir ama bedel &#351;art olmal&#305;d&#305;r. Fikrini yaz&#305;l&#305; olarak bir tarihle birlikte kaydetmek de bir bedeldir &#246;rne&#287;in, ya da seninle ayn&#305; fikirde olmayan birine anlatabilmek de bedeldir.</p><p>Kendi inanc&#305;n&#305; test etmek i&#231;in sorabilece&#287;in sorular:</p><ul><li><p>Bunu nereden biliyorum, bu bilgiyi nereden edindim?</p></li><li><p>Kimden &#246;&#287;rendim, kayna&#287;&#305;m ne kadar nitelikli, ona ne kadar g&#252;veniyorum?</p></li><li><p>Bilgim ne kadar g&#252;ncel?</p></li><li><p>Bu konuda ger&#231;ekte ne kadar bilgim var?</p></li><li><p>Olas&#305; alternatif a&#231;&#305;klamalar neler?</p></li><li><p>&#304;nanc&#305;ma meydan okuyan insan hakk&#305;nda ne biliyorum?</p></li><li><p>Neyi g&#246;zden ka&#231;&#305;r&#305;yorum? </p></li></ul><p>Hepsinin &#246;zeti ise &#351;u tek bir soru:</p><blockquote><p><strong>Fikrimi de&#287;i&#351;tirmem i&#231;in hangi kan&#305;t&#305; g&#246;rmem gerekirdi?</strong></p></blockquote><p><strong>Bu soruya cevab&#305;n yoksa, elinde bir fikir de&#287;il bir inan&#231; var demektir.</strong></p><p>Ve bu sorunun en g&#252;zel taraf&#305; ise cevab&#305; verdi&#287;in anda, aramaya ba&#351;layaca&#287;&#305;n &#351;eyin de&#287;i&#351;mesidir. Art&#305;k &#8220;evet&#8221; alaca&#287;&#305;n sorular&#305; de&#287;il, &#8220;hay&#305;r&#8221; alabilece&#287;in sorular&#305; sormaya ba&#351;lars&#305;n. </p><h3>Peki ya kar&#351;&#305;ndakinin inanc&#305;? Onu nas&#305;l ikna edersin?</h3><p>Buraya kadarki her &#351;ey senin kendi yanl&#305;l&#305;&#287;&#305;nla ilgiliydi. Ama bu yaz&#305;y&#305; okuyan herkesin akl&#305;na bir noktada ayn&#305; soru geliyor: peki ya kar&#351;&#305;mdaki? Peki benim eni&#351;tem? Ben onu nas&#305;l ikna ederim? Nas&#305;l inanc&#305;n&#305; k&#305;rar&#305;m?</p><p><strong>&#214;ncelikle k&#246;t&#252; haber &#351;u ki insanlara inan&#231;lar&#305;n&#305; hi&#231; hesaba katmadan veri y&#252;klemek tamamen ters tepiyor</strong>. Sharot&#8217;un ara&#351;t&#305;rmas&#305;nda g&#246;rd&#252;&#287;&#252;m&#252;z &#351;ey tam olarak budur, anla&#351;mazl&#305;k an&#305;nda &#351;alter iner, kar&#351;&#305; taraf&#305;n sundu&#287;u detay beyne hi&#231; girmez. </p><p><strong>&#304;yi haber ise &#351;u, bir insan&#305;n davran&#305;&#351;&#305;n&#305; de&#287;i&#351;tirmek i&#231;in her zaman onun kemikle&#351;mi&#351; inanc&#305;yla do&#287;rudan sava&#351;mak gerekmez.</strong></p><p>2015&#8217;te <em>PNAS</em>&#8216;ta yay&#305;mlanan bir &#231;al&#305;&#351;mada ara&#351;t&#305;rmac&#305;lar, ebeveynleri &#231;ocuklar&#305;n&#305; a&#351;&#305;latmaya ikna etmeyi denemi&#351;. Baz&#305; ebeveynler a&#351;&#305;lar&#305;n otizmle ba&#287;lant&#305;l&#305; oldu&#287;u korkusuyla a&#351;&#305;dan ka&#231;&#305;n&#305;yormu&#351;. &#304;ki farkl&#305; yakla&#351;&#305;m denenmi&#351;.</p><p>Birincisinde ebeveynlere <strong>otizm ile a&#351;&#305;lar aras&#305;nda hi&#231;bir ba&#287;lant&#305; olmad&#305;&#287;&#305;n&#305;</strong> g&#246;steren bilimsel veriler sunulmu&#351;. Y&#246;ntem beklenen sonucu vermemi&#351;.</p><p>&#304;kincisinde ise <strong>otizm tart&#305;&#351;mas&#305;na hi&#231; girilmemi&#351;</strong>. Otizmden bahsetmek yerine, <strong>a&#351;&#305;lar&#305;n &#231;ocuklar&#305; k&#305;zam&#305;k gibi hastal&#305;klardan korudu&#287;u anlat&#305;lm&#305;&#351; ve k&#305;zam&#305;&#287;&#305;n yol a&#231;t&#305;&#287;&#305; tablolar&#305; g&#246;steren foto&#287;raflar payla&#351;&#305;lm&#305;&#351;.</strong> Bu yakla&#351;&#305;m tutumlarda anlaml&#305; bir de&#287;i&#351;im yaratm&#305;&#351;.</p><p>Burada bir detay&#305; atlamamak laz&#305;m: ayn&#305; dergide bu &#231;al&#305;&#351;maya yaz&#305;lan ele&#351;tiriler, y&#246;ntemin esas olarak <strong>tart&#305;&#351;man&#305;n kenar&#305;nda duran, karars&#305;z</strong> insanlarda i&#351;e yarad&#305;&#287;&#305;na dikkat &#231;ekiyor. Kemikle&#351;mi&#351; bir kar&#351;&#305;t&#305; bu yolla d&#246;nd&#252;rd&#252;&#287;&#252;n&#252; iddia eden bir &#231;al&#305;&#351;ma maalesef olmam&#305;&#351;. Ama zaten insanlar&#305;n b&#252;y&#252;k bir &#231;o&#287;unlu&#287;unun kemikle&#351;mi&#351; inanca sahip olmad&#305;&#287;&#305;n&#305; s&#246;yleyebiliriz, karars&#305;zlar sadece bir fikre yaslanm&#305;&#351; durumda. </p><p><strong>&#199;al&#305;&#351;an modelin ad&#305; ikna de&#287;il,</strong> <strong>&#231;er&#231;eveyi de&#287;i&#351;tirmek olmu&#351;</strong>. Tart&#305;&#351;ma &#8220;a&#351;&#305; zararl&#305; m&#305;&#8221; ekseninden &#231;&#305;kar&#305;l&#305;p &#8220;&#231;ocu&#287;um k&#305;zam&#305;ktan korunsun&#8221; eksenine ge&#231;irilmi&#351;. Birinci eksende iki taraf kar&#351;&#305; kar&#351;&#305;yayken, ikinci eksende iki taraf da ayn&#305; &#351;eyi istiyor. &#350;alter de bu y&#252;zden inmiyor.</p><p>Yani inand&#305;&#287;&#305; partiyi &#246;l&#252;m&#252;ne savunan bir eni&#351;ten varsa benim gibi, bir sonraki g&#246;r&#252;&#351;mende, inanc&#305;n&#305; &#231;&#252;r&#252;tmeye &#231;al&#305;&#351;mak yerine ikinizin de ayn&#305; &#351;eyi istedi&#287;i bir zemin bulup oradan ilerlemek &#231;ok daha iyi bir strateji. <strong>Ama&#231; eni&#351;tenin inanc&#305;n&#305; &#231;&#252;r&#252;tmek de&#287;il; konu&#351;may&#305; iki taraf&#305;n da &#351;alteri indirmedi&#287;i bir eksene ta&#351;&#305;mak olmal&#305;.</strong></p><p>Burada d&#252;r&#252;st olmak gerekiyor. Ayn&#305; mekanizma hem ikna etmek hem manip&#252;le etmek i&#231;in kullan&#305;labilir ve mekanizman&#305;n kendisi bu ikisini ay&#305;ram&#305;yor. Ayr&#305;m &#351;uradad&#305;r, <strong>buldu&#287;un ortak zemin ger&#231;ek mi, yoksa kar&#351;&#305;ndaki inans&#305;n diye uydurdu&#287;un bir zemin mi?</strong> K&#305;zam&#305;&#287;&#305;n etkisinin foto&#287;raflar&#305; ger&#231;ektir. Ama kar&#351;&#305;ndakinin inanc&#305;n&#305;, ona a&#231;&#305;k&#231;a s&#246;yleyemeyece&#287;in bir sonu&#231; i&#231;in kullan&#305;yorsan, yapt&#305;&#287;&#305;n &#351;eyin ad&#305; ikna de&#287;il, manip&#252;lasyondur. </p><h2>Peki Dyson?</h2><p>Ba&#351;a d&#246;nelim. Elinde &#231;al&#305;&#351;an bir &#252;r&#252;n olan Dyson&#8217;a neden hay&#305;r dediler?</p><p>&#199;&#252;nk&#252; sekt&#246;r&#252;n tamam&#305;, &#252;reticiler, sat&#305;c&#305;lar, hatta kullan&#305;c&#305;lar &#8212; tozun ancak torbada tutulabilece&#287;ine inan&#305;yordu. Bu inanc&#305; destekleyen kan&#305;t her yerdeydi: piyasadaki her s&#252;p&#252;rgede torba vard&#305;, her torbal&#305; s&#252;p&#252;rge &#231;al&#305;&#351;&#305;yordu, on y&#305;llard&#305;r durum b&#246;yleydi. </p><p>&#220;stelik bu inanc&#305;n bir de bedeli vard&#305;, ama ters y&#246;nde, yani kullan&#305;c&#305;lar&#305;n yarar&#305;na de&#287;il, &#351;irketlerin yarar&#305;na &#231;al&#305;&#351;acak &#351;ekilde. Torba satmak k&#226;rl&#305;yd&#305;. Y&#305;ll&#305;k yar&#305;m milyar dolarl&#305;k bir yedek par&#231;a pazar&#305;, inanc&#305; sorgulamak i&#231;in de&#287;il korumak i&#231;in bedel &#246;d&#252;yordu.</p><p>Yani Dyson&#8217;a hay&#305;r diyenler k&#246;r de&#287;ildi. <strong>Sadece yanl&#305;&#351;layabilecek soruyu sormak i&#231;in hi&#231;bir sebepleri yoktu.</strong></p><p>1993&#8217;te DC01&#8217;i Dyson kendi markas&#305;yla &#304;ngiltere&#8217;de piyasaya s&#252;rd&#252;. K&#305;sa s&#252;rede &#252;lkenin en &#231;ok satan elektrikli s&#252;p&#252;rgesi oldu. </p><p>Dyson, &#252;r&#252;n&#252; piyasaya s&#252;rerken <strong>kimseyle inan&#231; tart&#305;&#351;mas&#305;na girmedi</strong>, &#8220;torba asl&#305;nda gereksiz&#8221; gibi bir s&#246;ylemle kimseyi ikna etmeye &#231;al&#305;&#351;mad&#305;. Sadece be&#351; kelime kulland&#305;:</p><p><em>&#8220;Say goodbye to the bag.&#8221;</em></p><p>&#304;nsanlar&#305;n torbadan zaten ho&#351;lanmad&#305;&#287;&#305;n&#305; biliyordu. Torba de&#287;i&#351;tirmek, torba sat&#305;n almak, torba doldu&#287;unda art&#305;k s&#252;p&#252;rememek herkesin ortak derdiydi. Dyson bu ortak zemine oynad&#305; ve &#252;r&#252;n&#252;n&#252;, <strong>insanlar&#305;n mevcut inanc&#305;n&#305; </strong><em><strong>do&#287;rulad&#305;&#287;&#305;</strong></em><strong> tarafa yerle&#351;tirdi.</strong></p><h2>Bu yaz&#305;dan akl&#305;nda kalmas&#305;n&#305; istedi&#287;im iki &#351;ey</h2><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Herkes <strong>inanc&#305;n</strong> ara&#351;t&#305;rmadan <strong>sonra</strong> yerle&#351;ti&#287;ini san&#305;yor; asl&#305;nda inan&#231; <strong>&#231;ok</strong> <strong>&#246;nce</strong> yerle&#351;iyor, ara&#351;t&#305;rma ancak <strong>istenirse</strong> <strong>sonra</strong> geliyor.</p></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Herkes <strong>yeterince kan&#305;t toplad&#305;&#287;&#305;nda hakl&#305; oldu&#287;unun</strong> anla&#351;&#305;laca&#287;&#305;n&#305; san&#305;yor; asl&#305;nda <strong>do&#287;rulayan kan&#305;t&#305;n</strong> sonu yoktur, o y&#252;zden hi&#231;bir &#351;ey kan&#305;tlamaz.</p><p></p></div><h2>Kendi hayat&#305;nda test edebilece&#287;in be&#351; soru</h2><ol><li><p>&#350;u an savundu&#287;un bir fikrini d&#252;&#351;&#252;n. Fikrini <strong>de&#287;i&#351;tirmen</strong> i&#231;in tam olarak <strong>neyi</strong> g&#246;rmen gerekirdi? Cevab&#305;n yoksa, neden yok?</p></li><li><p>Hangi konuda &#8220;ben ele&#351;tirel okurum&#8221; diyorsun ama s&#252;zgecin <strong>tek y&#246;nl&#252;</strong> &#231;al&#305;&#351;&#305;yor? Hangi kayna&#287;a daha s&#305;k&#305;, hangisine daha yumu&#351;ak davran&#305;yorsun?</p></li><li><p>Bu hafta birine sordu&#287;un bir soruyu d&#252;&#351;&#252;n, kendi inanc&#305;n&#305; <strong>do&#287;rulayacak</strong> bir <strong>onay</strong> sorusu muydu, yoksa aksini a&#231;&#305;&#287;a &#231;&#305;karabilecek bir test sorusu mu?</p></li><li><p>Her &#246;rnekte i&#351;e yarayan bir a&#231;&#305;klaman var m&#305;? O a&#231;&#305;klaman&#305;n yanl&#305;&#351; oldu&#287;unu hangi test g&#246;sterirdi? B&#246;yle bir test hayal edemiyorsan, elindeki &#351;ey a&#231;&#305;klama olmayabilir.</p></li><li><p>Ayn&#305; fikirde olmad&#305;&#287;&#305;n birini d&#252;&#351;&#252;n. <strong>&#304;kinizin de ayn&#305; &#351;eyi istedi&#287;i ortak bir zemin var m&#305;?</strong> Bir sonraki konu&#351;may&#305; onu &#231;&#252;r&#252;tmekle de&#287;il, o zeminden a&#231;may&#305; dene. </p></li></ol><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/hakl-olan-insanlar-hakl-ckmaya-calsmyor?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Ak&#305;l Modelleri&#8217;ni okudu&#287;un i&#231;in &#231;ok te&#351;ekk&#252;rler! Yaz&#305;y&#305; fayda sa&#287;layaca&#287;&#305;n&#305; d&#252;&#351;&#252;nd&#252;&#287;&#252;n biriyle payla&#351;&#305;rsan &#231;ok seviniriz!</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/hakl-olan-insanlar-hakl-ckmaya-calsmyor?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/p/hakl-olan-insanlar-hakl-ckmaya-calsmyor?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Payla&#351;</span></a></p></div><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Disiplinli insanlar senden daha az irade harcıyor (Aktivasyon enerjisi)]]></title><description><![CDATA[&#304;radeye ihtiya&#231; duymadan disiplinli olman&#305; sa&#287;layan o model]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/disiplinli-insanlarn-kullandg-tek</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/disiplinli-insanlarn-kullandg-tek</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Sun, 13 Sep 2026 03:00:15 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/acbaed89-dced-49ef-ac34-4f8d4b044ade_1600x1200.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>&#8220;<strong>Hayat&#305;m&#305;n her g&#252;n&#252;ne bir rit&#252;elle ba&#351;lar&#305;m</strong>&#8221; diye yazar &#231;ok satan <em><a href="https://www.amazon.com/Creative-Habit-Learn-Use-Life/dp/0743235274/ref=sr_1_1?crid=2DILYQUTP3Y68&amp;dib=eyJ2IjoiMSJ9.HsykPrvjPLAzo3u_RnAyEiuGyBjvnJ7xiZdsq0MY6-poVdbzKpj5jJ294TfyKE9wyGy1IgXxD6F5j14f-4RxdUFH8uuHh0hpDA2CUmJIUp0AXjEOBvl5uJsoeTC4f7dQMPPy9xIj_BBEEtzMMrRDQFNMH9FaG8TUH47vjgBEIE-Xw_4xYxIrfJ3TLSuztboWsRstWcKIIntIMpgYcuGyjkJb7fk4iml3j-GOJLiXrag.Aq-3Nrx2GL82w2v8MuaJO-rT7w0DzhO4JnQ_ZS_ciX8&amp;dib_tag=se&amp;keywords=twyla+tharp&amp;qid=1789126139&amp;s=books&amp;sprefix=twyla+tho%2Cstripbooks-intl-ship%2C458&amp;sr=1-1">The Creative Habit (Yarat&#305;c&#305; Al&#305;&#351;kanl&#305;k)</a></em> kitab&#305;nda Twyla Tharp. </p><p>Do&#287;du&#287;u d&#246;nemin hippi furyas&#305;ndan nasibini alarak, &#8220;e&#351;siz bir isme&#8221; sahip olmas&#305; istenen Twyla ad&#305;n&#305; <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Twyla_Tharp">Domuz Prensesi Twila</a>&#8217;dan alm&#305;&#351;. &#8220;Ne ho&#351; isim, ne demek?&#8221; sorular&#305;na verecek &#231;ok anlaml&#305; bir yan&#305;t&#305; olmam&#305;&#351; ama modern &#231;a&#287;&#305;n gelmi&#351; ge&#231;mi&#351; en iyi dans&#231;&#305;lar&#305;ndan ve koreograflar&#305;ndan biri olmay&#305; ba&#351;arm&#305;&#351; Twyla;</p><blockquote><p>&#8220;Sabah 05:30&#8217;da uyan&#305;r&#305;m, antrenman k&#305;yafetlerimi, tozluklar&#305;m&#305;, sweatshirt&#8217;mi ve &#351;apkam&#305; giyerim. Manhattan&#8217;daki evimden d&#305;&#351;ar&#305; &#231;&#305;kar&#305;m, bir taksi &#231;eviririm ve s&#252;r&#252;c&#252;ye beni 91. Cadde ile Birinci Cadde&#8217;nin k&#246;&#351;esindeki Pumping Iron spor salonuna g&#246;t&#252;rmesini s&#246;ylerim; orada iki saat antrenman yapar&#305;m.</p><p><strong>Rit&#252;el, her sabah spor salonunda bedenime yapt&#305;rd&#305;&#287;&#305;m esneme ve a&#287;&#305;rl&#305;k antrenman&#305; de&#287;ildir; rit&#252;el taksinin kendisidir.</strong> <strong>S&#252;r&#252;c&#252;ye nereye gidece&#287;ini s&#246;yledi&#287;im an rit&#252;eli tamamlam&#305;&#351; olurum</strong>.</p><p>Bu basit bir eylemdir; ancak her sabah ayn&#305; &#351;ekilde yapmak onu otomatikle&#351;tirir, tekrarlanabilir ve yap&#305;lmas&#305; kolay hale getirir. Atlatma veya farkl&#305; yapma ihtimalimi azalt&#305;r. Bu rutin cephaneli&#287;imdeki ara&#231; ile &#252;zerinde d&#252;&#351;&#252;n&#252;lmesi gereken bir &#351;eyi daha azalt&#305;yorum.&#8221;</p></blockquote><p>Twyla Tharp s&#305;cac&#305;k yata&#287;&#305;ndan buz gibi so&#287;u&#287;a, bir g&#252;n &#246;nceki antrenmandan kalma a&#287;r&#305;lar&#305; ile uyan&#305;p uyanmama karar&#305;n&#305; her sabah yeni ba&#351;tan alm&#305;yor. Twyla taksi &#231;a&#287;&#305;r&#305;yor. </p><p>Konumuz bu <strong>taksi</strong> olacak bug&#252;n. </p><div><hr></div><p><strong>Aktivasyon enerjisinin</strong> kimyadaki tan&#305;m&#305; &#351;&#246;yledir: </p><blockquote><p>Bir tepkimeyi ba&#351;latmak i&#231;in gerekli olan <strong>minimum</strong> <strong>enerji</strong> miktar&#305;. </p></blockquote><p>Kimyada bu e&#351;i&#287;i d&#252;&#351;&#252;ren &#351;eylere de <strong>kataliz&#246;r</strong> denir. Kataliz&#246;rler tepkimeyi kolayla&#351;t&#305;r&#305;r ama kendisi harcanmaz.</p><p>Biz &#8220;e&#351;ik&#8221; kavram&#305;n&#305; g&#252;ndelik hayattaki her &#351;ey i&#231;in kullan&#305;yoruz. Ve &#231;o&#287;u zaman e&#351;ik, standartlar&#305;m&#305;za g&#246;re &#231;ok y&#252;ksek kald&#305;&#287;&#305; i&#231;in, ya da &#8220;yeterince disiplinli olamad&#305;&#287;&#305;m&#305;z&#8221; i&#231;in o i&#351;e hi&#231; ba&#351;layam&#305;yoruz.</p><p><strong>Ancak disiplinli insanlar sadece &#231;ok irade sahibi olduklar&#305;, bir &#351;eyi &#231;ok istedikleri ya da &#246;zdenetime sahip olduklar&#305; i&#231;in kafaya koyduklar&#305;n&#305; yap&#305;yor de&#287;iller. Bu insanlar&#305;n bir &#351;eyler yapmaya devam edebilmesinin en &#246;nemli sebebi, kendilerini m&#252;mk&#252;n oldu&#287;unca zorlamak de&#287;il, aksiyona ge&#231;melerini engelleyen o</strong> &#8220;<strong>s&#252;rt&#252;nmeyi&#8221; azaltmalar&#305;</strong>.</p><p><a href="https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352250X24000952">Ara&#351;t&#305;rmalar</a>, <strong>kendisini s&#252;rekli zorlayan insanlar&#305;n performanslar&#305;nda g&#246;zle g&#246;r&#252;l&#252;r derece azalmalara</strong> dikkat &#231;ekiyor.</p><p>Kendini s&#252;rekli zorlayarak bir &#351;eyi s&#252;rekli hale getirmek <strong>t&#252;kenmenin</strong> tam kar&#351;&#305;l&#305;&#287;&#305; oluyor. Bunun yerine s&#252;rt&#252;nmeyi azaltmay&#305; hedeflemelisin. </p><p>S&#252;rt&#252;nme hemen fark edilen bir &#351;ey de&#287;il. Bu y&#252;zden ceza &#8220;yeterince istememeye&#8221;, &#8220;tembelli&#287;e&#8221; ya da &#8220;disiplinsizli&#287;e&#8221; kesiliyor. &#199;&#252;nk&#252; bunlar &#231;ok daha g&#246;r&#252;n&#252;r. Ama s&#252;rt&#252;nmeyi fark etmenin de &#252;stesinden gelmenin de y&#246;ntemleri var. </p><div><hr></div><p>&#220;niversite s&#305;navlar&#305;na haz&#305;rlan&#305;rken, iki yak&#305;n arkada&#351;&#305;m gibi ben de t&#305;p okumak istiyordum. Bunu ger&#231;ekten &#231;ok istiyordum. Doktor olmal&#305;yd&#305;m ben. Ama olmad&#305;; hep ya&#351;aman&#305;n hayalini kurdu&#287;um &#304;stanbul&#8217;da T&#305;p Fak&#252;ltesi kazanamad&#305;m.</p><p>Sonra kendime dedim ki  -her yeti&#351;kin, entelekt&#252;el olmaya aday her insan gibi durumu ahlaki a&#231;&#305;dan de&#287;erlendirip kendimle ilgili bir sonuca varmam gerekiyordu- demek ki <strong>yeterince</strong> <strong>istemiyormu&#351;um</strong> ki yap&#305;lmas&#305; gerekeni yap&#305;p kazanamad&#305;m.</p><p>Oysa &#231;ok istedim. &#199;ok istedim ama yapamad&#305;m. Disiplinsiz miydim, tembel miydim? Ha&#351;a. Askeri k&#246;kenli bir aileden geldi&#287;imiz i&#231;in &#231;ok disiplinli b&#252;y&#252;d&#252;k biz. &#199;al&#305;&#351;may&#305; da, &#246;&#287;renmeyi de &#231;ok severim &#129761;</p><p>Bug&#252;n yapamad&#305;&#287;&#305;m &#351;eyin istememek, disiplinsizlik ya da tembellikle ilgisi olmad&#305;&#287;&#305;n&#305; g&#246;r&#252;yorum. Ben yeterince &#231;ok istememe ra&#287;men etraf&#305;mdaki s&#252;rt&#252;nmeden kurtulamad&#305;m. &#199;&#252;nk&#252; bunu fark edemedim.</p><p>Benim zaman&#305;mda yar&#305;&#351;&#305;n ad&#305; &#214;SS&#8217;ydi. Her sabah uyan&#305;p s&#305;f&#305;rdan ba&#351;lamak ve hangi dersi &#231;al&#305;&#351;aca&#287;&#305;m&#305; bilememek &#231;ok b&#252;y&#252;k bir sorundu. &#199;ok fazla yap&#305;lacak &#351;ey vard&#305;: fizik, kimya, biyoloji&#8230; Hatta Matematik 1, matematik 2, fizik 1, fizik 2&#8230; S&#252;rekli &#231;ok fazla &#351;ey oldu&#287;u i&#231;in &#231;al&#305;&#351;mam ve yeti&#351;tirmem gerekenleri bir s&#305;raya, bir d&#252;zene koyam&#305;yordum. </p><p>&#304;lk aksiyonu al&#305;p sonras&#305;n&#305; getirecek &#351;ekilde i&#351;in i&#231;ine giremiyordum. </p><p><strong>Her sabah uyand&#305;&#287;&#305;mda, bir &#246;nceki g&#252;n&#252;n yap&#305;lmam&#305;&#351; i&#351;leri o g&#252;n&#252;n i&#351;lerinin &#252;st&#252;ne yap&#305;&#351;&#305;yordu.</strong> Bir &#246;nceki g&#252;n&#252;n yap&#305;lamayanlar&#305;, utan&#231; ve pi&#351;manl&#305;kla birlikte her g&#252;n biraz daha b&#252;y&#252;yordu.</p><p>Tan&#305;d&#305;k geldi mi? Hadi o zaman d&#252;&#351;man&#305;m&#305;z&#305; yak&#305;ndan tan&#305;yal&#305;m.</p><h2><strong>S&#252;rt&#252;nme nedir?</strong></h2><p>S&#252;rt&#252;nmeyi, <strong>niyet ile eylem aras&#305;ndaki toplam diren&#231;</strong> olarak tan&#305;mlayabiliriz. &#220;&#231; kaynaktan beslenir:</p><ul><li><p><strong>&#199;evre:</strong> masan&#305;n d&#252;zensizli&#287;i, telefonun nerede oldu&#287;u, arad&#305;&#287;&#305;n kitab&#305;n k&#252;t&#252;phanenin hangi derinliklerinde oldu&#287;u gibi i&#231;inde bulundu&#287;un ortamdan,</p></li><li><p><strong>Beceri ve rutin eksikli&#287;i:</strong> i&#351;in nas&#305;l yap&#305;laca&#287;&#305;n&#305; her seferinde s&#305;f&#305;rdan &#231;&#246;zmek zorunda kalmaktan yani Amerika&#8217;y&#305; her defas&#305;nda yeniden ke&#351;fetmekten,</p></li><li><p><strong>Ve ba&#351;lamak i&#231;in gereken aktivasyon enerjisinden</strong>.</p></li></ul><p>Benim &#214;SS sabahlar&#305;mda &#252;&#231;&#252; birden vard&#305;: hangi dersin &#231;al&#305;&#351;&#305;laca&#287;&#305; belirsizdi, bir d&#252;zen yoktu ve her sabah at&#305;lmas&#305; gereken o ilk ad&#305;m bir &#246;nceki g&#252;n&#252;n a&#287;&#305;rl&#305;&#287;&#305;yla birlikte geliyordu.</p><p>&#304;nsanlar yeterince &#231;abalamad&#305;klar&#305; i&#231;in de&#287;il, <strong>i&#231;inde &#231;al&#305;&#351;t&#305;klar&#305; sistem s&#252;rekli &#231;abay&#305; fazla pahal&#305; hale getirdi&#287;i i&#231;in ba&#351;ar&#305;s&#305;z oluyor.</strong> Kendini s&#252;rekli zorlayarak aksiyona ge&#231;mek zamanla performans&#305; olumsuz etkiliyor. &#214;zdenetim s&#252;rekli kullan&#305;ld&#305;&#287;&#305;nda yani s&#252;rekli kendini zorlamak zorunda kald&#305;&#287;&#305;nda performans d&#252;&#351;&#252;yor; ayr&#305;ca bu zorlanmayla birlikte strese ve yorgunlu&#287;a daha a&#231;&#305;k hale geliyorsun.</p><p><strong>Ama aksiyona ge&#231;meyi kolayla&#351;t&#305;ran, seni kendini s&#252;rekli zorlamak zorunda b&#305;rakmayan rutinler, al&#305;&#351;kanl&#305;klar ve rit&#252;eller sayesinde insan aktivasyon enerjisini bulup devam edebiliyor.</strong> </p><p>&#199;ok disiplinli insanlar daha fazla irade harcam&#305;yor. Al&#305;&#351;kanl&#305;klara, rutinlere ve rit&#252;ellere yaslan&#305;yor, &#231;evrelerini aktif kontrol ihtiyac&#305;n&#305; azaltacak &#351;ekilde tasarlayarak hepimizden daha az &#231;al&#305;&#351;&#305;yor&#8230;</p><p>Bir grafik hayal edelim. Yatay eksen <strong>s&#252;rt&#252;nme</strong> olsun, soldan sa&#287;a do&#287;ru d&#252;&#351;&#252;kten y&#252;kse&#287;e gitsin. Dikey eksen <strong>istek</strong>, yani davaya ba&#287;l&#305;l&#305;k olsun: yukar&#305;da y&#252;ksek, a&#351;a&#287;&#305;da d&#252;&#351;&#252;k.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!9net!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F69c6e8f5-fdfa-483e-9d86-4f438a73ab93_1440x1120.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!9net!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F69c6e8f5-fdfa-483e-9d86-4f438a73ab93_1440x1120.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!9net!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F69c6e8f5-fdfa-483e-9d86-4f438a73ab93_1440x1120.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!9net!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F69c6e8f5-fdfa-483e-9d86-4f438a73ab93_1440x1120.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!9net!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F69c6e8f5-fdfa-483e-9d86-4f438a73ab93_1440x1120.png 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!9net!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F69c6e8f5-fdfa-483e-9d86-4f438a73ab93_1440x1120.png" width="1440" height="1120" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/69c6e8f5-fdfa-483e-9d86-4f438a73ab93_1440x1120.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1120,&quot;width&quot;:1440,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:81998,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://akilmodelleri.substack.com/i/215201261?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F69c6e8f5-fdfa-483e-9d86-4f438a73ab93_1440x1120.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!9net!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F69c6e8f5-fdfa-483e-9d86-4f438a73ab93_1440x1120.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!9net!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F69c6e8f5-fdfa-483e-9d86-4f438a73ab93_1440x1120.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!9net!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F69c6e8f5-fdfa-483e-9d86-4f438a73ab93_1440x1120.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!9net!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F69c6e8f5-fdfa-483e-9d86-4f438a73ab93_1440x1120.png 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-tqxFUX" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><ul><li><p><strong>Sol &#252;st: Ak&#305;&#351;:</strong> &#304;stek y&#252;ksek, s&#252;rt&#252;nme d&#252;&#351;&#252;k. Bizim olmak istedi&#287;imiz yer tam olarak buras&#305;; <em>flow state</em> dedi&#287;imiz yer. Aksiyonlar&#305;m&#305;z burada do&#287;al, kendili&#287;inden olur. Zorlamay&#305;z. Ak&#305;&#351;ta oluruz.</p></li><li><p><strong>Sa&#287; &#252;st: Zorlanma:</strong> Buras&#305; tehlike b&#246;lgesi. &#304;stek h&#226;l&#226; y&#252;ksek ama s&#252;rt&#252;nme de y&#252;ksek. &#199;ok istiyoruz ama yapam&#305;yoruz, s&#252;rt&#252;nme &#231;ok fazla.</p></li><li><p><strong>Sol alt: S&#252;r&#252;klenme:</strong> Buras&#305; da &#231;ok tehlikeli. &#199;ok da istemiyoruz ama yapmak o kadar kolay ki kendimizi i&#231;inde buluyoruz. <em>Doom-scrolling</em> en g&#252;zel &#246;rne&#287;i, yava&#351; yava&#351; zaman&#305;m&#305;z&#305; ve enerjimizi t&#252;ketiyor. </p></li><li><p><strong>Sa&#287; alt: Ka&#231;&#305;nma:</strong> &#304;stek az, s&#252;rt&#252;nme &#231;ok. Ne bir &#246;d&#252;l hissi var ne de yapmas&#305; kolay. Tabii ki ka&#231;&#305;n&#305;yoruz.</p></li></ul><p>Olmak istedi&#287;imiz yer Ak&#305;&#351; alan&#305;. Ama en &#231;ok dikkat etmemiz gereken yer ise Zorlanma karesi, &#231;&#252;nk&#252; en &#231;ok <strong>yanl&#305;&#351; te&#351;hisi</strong> burada koyuyoruz. &#199;ok istememize ra&#287;men yapamad&#305;&#287;&#305;m&#305;z i&#231;in kendimizi disiplinsiz, tembel diye yaftal&#305;yoruz; &#231;&#252;nk&#252; istememize ra&#287;men yapm&#305;yoruz e tabii ki sorun bizde olmal&#305;. <strong>G&#246;r&#252;nmeyen &#351;ey ise oradaki s&#252;rt&#252;nme</strong>. <strong>S&#252;rt&#252;nmeyi fark etmek yerine sonuca odaklan&#305;p &#8220;demek ki &#246;d&#252;l&#252; yeterince istemiyorum, sorun bende&#8221; demek en yanl&#305;&#351; te&#351;his.</strong></p><h2><strong>E&#351;i&#287;i b&#246;lmek</strong></h2><p>S&#252;rt&#252;nmenin bir&#231;ok kayna&#287;&#305; olabilir dedik. Aktivasyon enerjisi k&#305;sm&#305;n&#305; biraz a&#231;al&#305;m.</p><p><strong>Ak&#305;&#351;a girmek i&#231;in gereken aktivasyon enerjisi eminim ki sana fazla geliyor. Neden ilk ad&#305;m&#305; atmak bu kadar b&#252;y&#252;k hissettiriyor? &#199;&#252;nk&#252; &#231;o&#287;u zaman sondaki o &#231;ok istedi&#287;in &#246;d&#252;l&#252; &#231;ok de&#287;erli buldu&#287;un i&#231;in, bu de&#287;er ilk aksiyona yap&#305;&#351;&#305;r, onda a&#287;&#305;rl&#305;k yapar ve bu a&#287;&#305;rl&#305;k bir t&#252;rl&#252; ba&#351;latmaz seni. Hele bir &#246;nceki g&#252;n de ba&#351;layamam&#305;&#351;san onun a&#287;&#305;rl&#305;&#287;&#305; da biner &#252;st&#252;ne, ve o ilk ad&#305;m i&#231;in gereken enerjiyi bir t&#252;rl&#252; bulamazs&#305;n.</strong></p><p>Yapman gereken en &#246;nemli &#351;ey, <strong>tan&#305;m&#305;</strong> <strong>de&#287;i&#351;tirmek</strong>. Sonundaki &#246;d&#252;le de&#287;il, ilk ataca&#287;&#305;n ad&#305;ma odaklanmak. Bu y&#252;zden hedeflerini k&#252;&#231;&#252;ltmek &#231;ok i&#351;e yarar:</p><ul><li><p>&#8220;Spor yapaca&#287;&#305;m&#8221; de&#287;il; sadece spor ayakkab&#305;lar&#305;n&#305; giymeyi hedeflemek...</p></li><li><p>&#8220;Yaz&#305; yazaca&#287;&#305;m&#8221; de&#287;il; &#246;nce tek bir t&#305;klamayla bo&#351; sayfay&#305; a&#231;may&#305; hedeflemek. </p></li><li><p>Sonra ilk kelimeyi yazmay&#305;&#8230; </p></li><li><p>Sonra ilk paragraf&#305; yazmay&#305;&#8230;</p></li></ul><p>Yani bitirmeye de&#287;il, her zaman ba&#351;lamaya ve bir sonraki ad&#305;ma odaklan.</p><p>Ali Abdaal bunu bir e-postas&#305;nda &#8220;<em>going through the motions</em>&#8221; yani hareketlerden ge&#231;mek diye anlatm&#305;&#351;t&#305;. Peter Attia&#8217;n&#305;n <em>Outlive</em> kitab&#305;n&#305; okuduktan sonra sabahlar&#305; Zone 2 ko&#351;usu yapmaya karar vermi&#351;. Ama sabah olunca tahmin edece&#287;iniz &#351;ey oluyor, yatak s&#305;cak, bacaklar d&#252;n&#252;n antrenman&#305; sebebiyle hafif a&#287;r&#305;l&#305;, d&#305;&#351;ar&#305; &#231;&#305;kmak g&#246;z&#252;nde b&#252;y&#252;yor.</p><p>O da ko&#351;uyu hedeflemeyi b&#305;rakm&#305;&#351;. &#214;nce ko&#351;u tayt&#305;n&#305; giyiyor, &#231;oraplar&#305;n&#305;, ayakkab&#305;lar&#305;n&#305;, &#252;st&#252;ne bir sweatshirt&#8217;&#252;n&#252; al&#305;yor. Bu ad&#305;mlar bitti&#287;inde en zor k&#305;s&#305;m, yani yataktan &#231;&#305;kmak, &#231;oktan geride kalm&#305;&#351; oluyor. &#8220;Madem giyindim, ko&#351;ay&#305;m bari&#8221; demesi de bedava.</p><p>Ayn&#305;s&#305;n&#305; video &#231;ekerken de yap&#305;yor. Sekiz y&#305;ld&#305;r video &#231;ekmesine ra&#287;men kayda basmadan &#246;nce h&#226;l&#226; oyaland&#305;&#287;&#305;n&#305; anlat&#305;yor: Bu video &#231;ekmeye de&#287;er mi, yeterince iyi mi, haz&#305;r m&#305;y&#305;m&#8230; Bu d&#252;&#351;&#252;ncelerin <strong>yer &#231;ekimi gibi hep orada olaca&#287;&#305;n&#305; kabul etmi&#351;</strong>; onlarla sava&#351;mak yerine s&#305;rayla sa&#231;&#305;n&#305; yap&#305;yor, sweatshirt&#8217;&#252;n&#252; giyiyor, kamera a&#231;&#305;s&#305;n&#305; ayarl&#305;yor, &#305;&#351;&#305;klar&#305; a&#231;&#305;yor. O noktada kayda basmamak i&#231;in bir sebep kalm&#305;yor. </p><p>Geceleri iyi bir uyku i&#231;in de ayn&#305; y&#246;ntemi izliyor; kendini uyumaya zorlam&#305;yor. &#214;nce di&#351;lerini f&#305;r&#231;al&#305;yor, pijamalar&#305;n&#305; giyiyor, &#305;&#351;&#305;klar&#305; k&#305;s&#305;yor ve Kindle&#8217;&#305;yla yata&#287;a giriyor.</p><p>Beynimiz ba&#351;laman&#305;n &#246;n&#252;ne diren&#231; koyuyor, d&#305;&#351;ar&#305;s&#305; so&#287;uk, bu video haz&#305;r de&#287;il, bu i&#351; s&#305;k&#305;c&#305;&#8230; <strong>B&#252;t&#252;n&#252; bitirme bask&#305;s&#305;n&#305; kald&#305;r&#305;p k&#252;&#231;&#252;k ba&#351;lad&#305;&#287;&#305;nda o direncin etraf&#305;ndan dola&#351;&#305;yorsun.</strong></p><h2><strong>Zincir kurmak denince de Andrew Huberman</strong></h2><p><a href="https://www.youtube.com/watch?v=STAffeSFBVk">Andrew Huberman</a>&#8217;&#305;n sabah&#305; da tam bir <strong>zincirleme aksiyon tamlamas&#305;</strong>. Genelde 6 ile 6.30 aras&#305;nda alarms&#305;z uyan&#305;yor, 7&#8217;yi ge&#231;meden mutlaka yataktan kalkm&#305;&#351; oluyor. Uyand&#305;&#287;&#305;nda telefon elinde de&#287;il, odada bile de&#287;il. &#304;lk istedi&#287;i &#351;ey g&#246;z&#252;ne g&#252;ne&#351; &#305;&#351;&#305;&#287;&#305; de&#287;mesi; bu y&#252;zden ikinci ad&#305;m d&#305;&#351;ar&#305;, g&#252;ne&#351;in oldu&#287;u yere &#231;&#305;kmak. I&#351;&#305;&#287;a ula&#351;man&#305;n yolu da y&#252;r&#252;mek. K&#246;pe&#287;iyle birlikte y&#252;r&#252;yor.</p><p>Y&#252;r&#252;rken g&#246;zlerinin &#246;n&#252;nden ak&#305;p giden hareketlili&#287;in -bir yerden bir yere ge&#231;erkenki o ge&#231;i&#351; h&#226;linin- beyinde, amigdala &#252;zerinde &#246;nemli bir etkisi oldu&#287;unu; bu hareketi g&#246;zle ve kulakla alman&#305;n uyanmaya b&#252;y&#252;k katk&#305; sa&#287;lad&#305;&#287;&#305;n&#305; d&#252;&#351;&#252;n&#252;yor. Y&#252;r&#252;y&#252;&#351; en az 2 dakika olmal&#305;, 30&#8211;40 dakika aras&#305; olursa muhte&#351;em, diyor. D&#246;nd&#252;&#287;&#252;nde k&#246;pe&#287;ine su veriyor, kendisi de i&#231;ine biraz deniz tuzu katt&#305;&#287;&#305; suyunu i&#231;iyor. Kahveyi uyand&#305;ktan 90&#8211;120 dakika sonraya b&#305;rak&#305;yor, &#231;&#252;nk&#252; &#231;ok erken i&#231;ilen kahve ile &#246;&#287;leden sonra kafein &#231;&#246;k&#252;&#351;&#252; ya&#351;amak istemiyor. Saat 11&#8211;12&#8217;ye kadar da bir &#351;ey yemiyor; bunun daha iyi odaklanmas&#305;na ve &#246;&#287;renmesine yard&#305;m etti&#287;ini d&#252;&#351;&#252;n&#252;yor.</p><p>Benim dikkatimi &#231;eken, bu rutinin muhte&#351;em sa&#287;l&#305;kl&#305; olmas&#305; de&#287;il, birbirine ba&#287;l&#305; olmas&#305;. Her ad&#305;m bir sonrakinin sebebi: &#305;&#351;&#305;k istiyor; d&#305;&#351;ar&#305; &#231;&#305;kmal&#305;; &#231;&#305;kmak i&#231;in y&#252;r&#252;yor; y&#252;r&#252;mek i&#231;in zaten bir sebebi var: k&#246;pe&#287;i. K&#246;pe&#287;in her sabah d&#305;&#351;ar&#305; &#231;&#305;kma ihtiyac&#305; y&#252;r&#252;y&#252;&#351;&#252; bir karar olmaktan &#231;&#305;kar&#305;yor. Huberman her sabah &#8220;y&#252;r&#252;sem mi?&#8221; diye kendisiyle pazarl&#305;k etmek zorunda kalm&#305;yor &#231;&#252;nk&#252; k&#246;pe&#287;i huzursuzca kap&#305;da bekliyor.</p><h2><strong>Rit&#252;eller, motivasyonun yerine ge&#231;en kataliz&#246;rlerdir</strong></h2><p>&#199;evreni i&#351;ini kolayla&#351;t&#305;racak &#351;ekilde tasarlamal&#305;s&#305;n. Kitab&#305;n&#305; yast&#305;&#287;&#305;n&#305;n &#252;st&#252;nde b&#305;rak mesela. Telefonunu ba&#351;ka odada &#351;arj ederek ona uzanman&#305;n s&#252;rt&#252;nmesini art&#305;r.</p><p><strong>Rit&#252;eller, motivasyonun yerine ge&#231;en kataliz&#246;rlerdir.</strong> Ad&#305;mlar seni i&#351;in i&#231;ine ta&#351;&#305;d&#305;&#287;&#305; i&#231;in i&#351;e ba&#351;lamaya karar vermen gerekmez; rit&#252;eller seni karar verme derdinden kurtar&#305;r. Ve t&#305;pk&#305; kimyadaki kataliz&#246;r gibi harcanmazlar, yok olmazlar: iraden her sabah biraz t&#252;kenebilir, ama Twyla&#8217;n&#305;n taksisi her sabah oradad&#305;r.</p><p>Her sabah alarm &#231;ald&#305;&#287;&#305;nda uyanmak zor geliyor olabilir. Herkese zor gelir; kim istemez yatmaya devam etmeyi? Ama &#351;u prensibi kendine yol g&#246;sterici se&#231;ti&#287;inde sorun ya&#351;amazs&#305;n: </p><blockquote><p><strong>Sabah alarm sesiyle uyanm&#305;&#351; beynimle asla pazarl&#305;&#287;a girmeyece&#287;im.</strong> </p></blockquote><p>Pazarl&#305;k yok, <em>snooze</em> butonuna basmak yasak, ayaklar&#305; yere basmak ilk &#351;art. Bu minik &#252;&#231; rit&#252;el, al&#305;&#351;kanl&#305;k, prensip  -ne dersen de- hayat&#305; o kadar kolayla&#351;t&#305;r&#305;yor ki. Aktivasyon enerjisini her birine ayr&#305; ayr&#305; uygulamaya &#231;al&#305;&#351;arak kendini her ad&#305;mda zorlayabilir, ya da s&#252;rt&#252;nmeyi tamamen ortadan kald&#305;rabilirsin.</p><p>Her sabah ko&#351;mak istiyorsan, ne giyece&#287;in yata&#287;&#305;n&#305;n hemen yan&#305;nda dursun. Uyan&#305;r uyanmaz ilk ve tek aksiyonun tayt&#305;n&#305; giymek oldu&#287;unda, gerisi &#231;ok kolay ilerler.</p><h2><strong>Dikkat dikkat!</strong></h2><p>Her ak&#305;l modelinde oldu&#287;u gibi burada da iki &#246;nemli dikkat noktas&#305;na ihtiyac&#305;m&#305;z var.</p><h3><strong>1. &#8220;S&#252;rt&#252;nme&#8221; her zaman d&#252;&#351;man&#305;n de&#287;il</strong></h3><p>Modelimiz tek y&#246;nl&#252; de&#287;il, iki y&#246;nl&#252; kullan&#305;labilen bir kadran. &#304;stedi&#287;imiz eylem i&#231;in s&#252;rt&#252;nmeyi azaltabildi&#287;imiz gibi, istemedi&#287;imiz eylemler i&#231;in art&#305;rmay&#305; da se&#231;ebiliyoruz. (&#214;rne&#287;in Victor Hugo, <em>Notre-Dame&#8217;&#305;n Kamburu</em>&#8217;nu bitirmek i&#231;in k&#305;yafetlerini kilitletip d&#305;&#351;ar&#305; &#231;&#305;kamayacak hale getirmi&#351;. &#199;&#305;plak yazm&#305;&#351; olmas&#305; daha sansasyonel olabilirdi ama bizim i&#231;in &#246;nemli olan d&#305;&#351;ar&#305; &#231;&#305;kma d&#252;rt&#252;s&#252;n&#252; engelleyecek mekanizma kurmas&#305;.)</p><p><strong>Ama bazen de ula&#351;mak istedi&#287;imiz sonu&#231; i&#231;in e&#351;i&#287;i d&#252;&#351;&#252;rmek de&#287;il, y&#252;kseltmek gerekir.</strong> Buna en iyi &#246;rne&#287;i, Suno&#8217;nun yeni yay&#305;nlad&#305;&#287;&#305; &#246;zelli&#287;iyle verebilirim. Suno iki sene boyunca &#8220;&#351;ark&#305;y&#305; senin yerine yapan yapay zek&#226;&#8221; olarak konumland&#305;rd&#305; kendisini; m&#252;zik yapman&#305;n aktivasyon enerjisini neredeyse s&#305;f&#305;rlayan bir &#252;r&#252;nd&#252; yani. A&#287;ustosta Studio 2.0&#8217;&#305; &#231;&#305;kard&#305;lar ve MIDI &#246;zelli&#287;ini canl&#305;ya ald&#305;lar. Kendi ifadeleriyle MIDI, Studio&#8217;ya en &#231;ok istenen &#246;zellikmi&#351; ve bu &#246;zellikle kullan&#305;c&#305;lar notalar&#305; sadece kendileri &#231;almak istemi&#351;. Yapay zekan&#305;n &#8220;m&#252;zik yapma tatminini&#8221; ellerinden tamamen almas&#305;n&#305; sevmemi&#351;ler.</p><p>E&#351;ik her zaman d&#252;&#351;man de&#287;il; e&#351;ik ayn&#305; zamanda bir <strong>kat&#305;l&#305;m bedeli.</strong> Baz&#305; i&#351;lerde e&#351;i&#287;i s&#305;f&#305;rlamak deneyimin kendisini de yok ediyor ve geriye yapm&#305;&#351; olma hissi vermeyen kuru bir sonu&#231; kal&#305;yor. Hangi tepkimede e&#351;i&#287;i d&#252;&#351;&#252;r&#252;p hangisinde koruman gerekti&#287;i bir verimlilik sorunu de&#287;il; senin neyi deneyimlemek istedi&#287;ine dair bir soru olarak yer al&#305;yor.</p><h3><strong>2. &#8220;Sahte&#8221; e&#351;ik d&#252;&#351;&#252;r&#252;c&#252;ler</strong></h3><p>Yapay zek&#226;n&#305;n e&#351;ikleri &#231;at&#305;r &#231;at&#305;r ala&#351;a&#287;&#305; etmesinin getirdi&#287;i bir tuzak daha var: <strong>yalanc&#305; bir e&#351;ik d&#252;&#351;&#252;rtmece hissi.</strong></p><p>Bir metin yazmak i&#231;in bilgisayar ba&#351;&#305;na oturdu&#287;unu d&#252;&#351;&#252;n. Ger&#231;ekten yazmak yerine yapay zek&#226;n&#305;n sana nas&#305;l yard&#305;m edebilece&#287;ine dair m&#252;kemmel bir <em>prompt</em> cilalamakla, <em>skill</em> yaratmakla vakit ge&#231;iriyorsun. Sonra ortaya bir sonu&#231; &#231;&#305;k&#305;yor, ama &#231;ok be&#287;enmedi&#287;in i&#231;in onu e&#287;ip b&#252;k&#252;p daha &#231;ok sen gibi g&#246;r&#252;ns&#252;n diye u&#287;ra&#351;&#305;yorsun. Yani s&#305;f&#305;rdan kendin yazsan harcayaca&#287;&#305;ndan &#231;ok daha uzun zaman harc&#305;yor ve sonunda bu i&#351;ten s&#305;k&#305;l&#305;yorsun. E&#351;i&#287;i baya&#287;&#305; d&#252;&#351;&#252;rd&#252;&#287;&#252;n hissiyle ba&#351;lay&#305;p yukar&#305;da anlatt&#305;&#287;&#305;m&#305;z <strong>Zorlanma</strong> karesine &#231;ok kolay d&#252;&#351;ebiliyorsun.</p><p>Aktivasyon enerjisini d&#252;&#351;&#252;rd&#252;&#287;&#252;n&#252; sanarak yapay zek&#226; kullan&#305;yorsun, ama d&#252;&#351;&#252;rd&#252;&#287;&#252;n e&#351;ik yapman gereken tepkimenin e&#351;i&#287;i de&#287;il. Yan&#305;nda duran, &#231;ok daha kolay a&#351;&#305;lan ba&#351;ka bir tepkimenin e&#351;i&#287;i. Kimyadaki kar&#351;&#305;l&#305;&#287;&#305;yla <strong>yan tepkime</strong>: ayn&#305; ba&#351;lang&#305;&#231; noktas&#305;ndan &#231;&#305;k&#305;yor, h&#305;zl&#305; ilerliyor ama istedi&#287;in sonucu vermiyor.</p><p><strong>Bir hamlenin ger&#231;ek bir kataliz&#246;r m&#252; yoksa sahte bir ba&#351;lang&#305;&#231; m&#305; oldu&#287;unu ay&#305;rman&#305;n pratik bir yolu var: o aksiyonun seni her ad&#305;mda nereye g&#246;t&#252;rd&#252;&#287;&#252;ne bakmak.</strong></p><p><strong>Ger&#231;ek e&#351;ik d&#252;&#351;&#252;r&#252;c&#252;ler seni i&#351;in i&#231;ine al&#305;r.</strong> Belge a&#231;&#305;k ve ilk c&#252;mle yaz&#305;lm&#305;&#351;sa, ayakkab&#305;lar aya&#287;&#305;nda ve kap&#305; arkandaysa, &#305;&#351;&#305;k a&#231;&#305;lm&#305;&#351; ve kamera kay&#305;ttaysa, i&#351;in i&#231;indesindir; yan&#305;nda de&#287;il. &#304;&#351;i bitirmek i&#231;in gereken ad&#305;mlardan birindesin. Twyla Tharp&#8217;&#305;n taksisi gibi: &#351;of&#246;re adresi s&#246;yledi&#287;inde salona do&#287;ru yolda oluyor. </p><p><strong>Sahte olanlar seni &#8220;i&#351;in etraf&#305;nda&#8221; me&#351;gul eder.</strong> <em>Prompt&#8217;u</em> iyile&#351;tirdikten sonra yazman gereken yaz&#305; h&#226;l&#226; bekliyorsa, klas&#246;rleri d&#252;zenledikten sonra as&#305;l i&#351; h&#226;l&#226; yerinde duruyorsa, yorulmu&#351;sundur ama &#231;al&#305;&#351;m&#305;&#351; say&#305;lmazs&#305;n...</p><p><strong>Bu yaz&#305;dan akl&#305;nda kalmas&#305;n&#305; istedi&#287;im en &#246;nemli iki &#351;ey;</strong></p><div class="callout-block" data-callout="true"><ul><li><p>Herkes ba&#351;lamay&#305; bir motivasyon meselesi san&#305;yor; asl&#305;nda sadece bir &#8220;<strong>e&#351;ikten atlama</strong>&#8221; meselesi.</p></li><li><p>Herkes disiplinli insanlar&#305;n daha &#231;ok iradeye sahip oldu&#287;unu san&#305;yor; asl&#305;nda <strong>daha az irade gerektiren sistemler</strong> kuruyorlar.</p></li></ul></div><p><strong>E&#351;i&#287;i fark etmen ve atlaman i&#231;in kullanaca&#287;&#305;n be&#351; soruyla ba&#351; ba&#351;a b&#305;rak&#305;yorum seni;</strong></p><ol><li><p>&#350;u an <strong>Zorlanma</strong> karesinde duran hangi i&#351;in var? &#199;ok ama &#231;ok &#246;nemsedi&#287;in ama her seferinde pahal&#305;ya mal olan o &#351;ey ne?</p></li><li><p>D&#252;zenli yapt&#305;&#287;&#305;n bir &#351;eyde e&#351;i&#287;i ne d&#252;&#351;&#252;r&#252;yor: motivasyonun mu, kurdu&#287;un bir d&#252;zenek mi? D&#252;zene&#287;i ad&#305;m ad&#305;m tarif edebiliyor musun?</p></li><li><p>Sabah masana oturdu&#287;unda, ilk i&#351;i yapman&#305;n &#246;n&#252;nde ka&#231; ad&#305;m var? Bunlardan hangisi d&#252;n ak&#351;amdan halledilebilirdi? (Hemingway yazmay&#305; c&#252;mlenin ortas&#305;nda b&#305;rak&#305;rm&#305;&#351; ki ertesi g&#252;n nereden devam edece&#287;i &#231;ok kolayla&#351;s&#305;n.)</p></li><li><p>Hangi i&#351;inde e&#351;i&#287;i bilerek y&#252;ksek tutmay&#305; se&#231;erdin, yani kolayla&#351;t&#305;rman&#305;n i&#351;i bozaca&#287;&#305; yer neresi?</p></li><li><p>Son bir ayda hangi &#8220;haz&#305;rl&#305;k&#8221; asl&#305;nda sahte bir ba&#351;lang&#305;&#231;t&#305;? Bitti&#287;inde as&#305;l i&#351;in i&#231;inde miydin, etraf&#305;nda m&#305;?</p></li></ol><div class="pullquote"><p>&#199;al&#305;&#351;mak istemedi&#287;in zamanlarda &#231;al&#305;&#351;mazsan, &#231;al&#305;&#351;mak istedi&#287;in zamanlarda da &#231;al&#305;&#351;amazs&#305;n. Konu bu kadar basit."</p><p>-Twyla Tharp</p></div><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/disiplinli-insanlarn-kullandg-tek?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Ak&#305;l Modelleri&#8217;ni okudu&#287;un i&#231;in &#231;ok te&#351;ekk&#252;rler! Payla&#351;arak &#231;ok daha fazla ki&#351;iye ula&#351;t&#305;rman her g&#252;n bir muhte&#351;em ak&#305;l modeli daha yazmam i&#231;in bana muazzam bir g&#252;&#231; veriyor! E&#351;i&#287;i atlamama yard&#305;mc&#305; olmak istersen;</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/disiplinli-insanlarn-kullandg-tek?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Payla&#351;&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/p/disiplinli-insanlarn-kullandg-tek?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Payla&#351;</span></a></p></div><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Ockham’ın usturasını nasıl kullanmalısın?]]></title><description><![CDATA[&#8220;Tanr&#305; her &#351;eyi 7 g&#252;nde yaratt&#305;" teorisi &#8220;B&#252;y&#252;k Patlama&#8221; teorisine g&#246;re &#231;ok daha basit oldu&#287;undan dolay&#305;...]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/ockhamn-usturasn-nasl-kullanmalsn</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/ockhamn-usturasn-nasl-kullanmalsn</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Thu, 03 Sep 2026 03:01:56 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/bb36c40f-bb8a-4f8a-b3f2-4b2134ab71a7_1912x1076.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Diyelim ki &#246;n&#252;nde iki se&#231;enek var: </p><ol><li><p>Partnerin seni aldatt&#305;. </p></li><li><p>Partnerin uzayl&#305;lar taraf&#305;ndan ka&#231;&#305;r&#305;l&#305;p, ge&#231;ici olarak zihin kontrol&#252;ne maruz b&#305;rak&#305;ld&#305;.</p></li></ol><p>&#304;lk se&#231;enek tek bir varsay&#305;ma dayan&#305;r. Partnerin tahmin etti&#287;inden daha k&#246;t&#252; bir insan... Bu son derece olas&#305;, d&#252;nyan&#305;n herhangi bir yerinde her g&#252;n ya&#351;anabilecek ac&#305; verecek bir varsay&#305;m. </p><p>Ancak ikinci se&#231;enekte varsay&#305;mlar zinciri mevcut. Uzayl&#305;lar var. D&#252;nya&#8217;dalar. Onlar&#305; tespit edemedik ya da tespit ettik ama Amerika hepimizden sakl&#305;yor yani dev bir komplo var. Zihin kontrol teknolojisi m&#252;mk&#252;n, uzayl&#305;lar bu teknolojiye sahip. Uzayl&#305;lar seninle veya partnerinle ilgileniyor ve bir sebepten &#246;t&#252;r&#252; sizi ay&#305;rmak istiyorlar.</p><p><strong>Ockham&#8217;&#305;n Usturas&#305;</strong> bize der ki: &#304;kinci senaryonun aksini g&#246;steren hi&#231;bir kan&#305;t olmasa bile, ilk senaryoyu do&#287;ru kabul ederek ba&#351;lamak zorundas&#305;n.</p><p>Bug&#252;n zihninin olduk&#231;a sevece&#287;ine inand&#305;&#287;&#305;m kestirme yollardan birinden bahsedece&#287;im. Do&#287;ru kullan&#305;ld&#305;&#287;&#305;nda seni saatlerce, bazen y&#305;llarca bo&#351;a emekten kurtaracak; yanl&#305;&#351; kullan&#305;ld&#305;&#287;&#305;nda ise - yanl&#305;&#351; kullan&#305;m&#305; &#231;ok yayg&#305;n aman dikkat- zihnini kesip yaralayabilecek bir ustura: <strong>Ockham&#8217;&#305;n Usturas&#305;.</strong></p><p></p><h2>Ockham&#8217;&#305;n Usturas&#305; ne der, ne demez</h2><p>&#214;nce do&#287;ru bilinen yanl&#305;&#351; tan&#305;mdan bi kurtulal&#305;m;</p><p>&#8220;En basit a&#231;&#305;klama genellikle do&#287;rudur.&#8221;</p><p><strong>Bu c&#252;mle olduk&#231;a yanl&#305;&#351;.</strong> Sadece yanl&#305;&#351; de&#287;il, tehlikeli de. &#199;&#252;nk&#252; <strong>basitli&#287;i</strong> direkt olarak <strong>do&#287;rulukla</strong> e&#351;de&#287;er k&#305;l&#305;yor. &#304;nsan beyni bir &#351;eyin do&#287;ru oldu&#287;unu hissetti&#287;i an, onu yanl&#305;&#351;laman&#305;n yollar&#305;n&#305; aramay&#305; b&#305;rak&#305;yor. Zihin bir kere &#8220;anlad&#305;m&#8221; mesaj&#305;n&#305; verirse, o kap&#305;lar kapan&#305;yor.</p><p>&#220;stelik &#8220;basit&#8221; dedi&#287;imiz &#351;eyin ne oldu&#287;u da d&#252;&#351;&#252;n&#252;ld&#252;&#287;&#252; kadar net de&#287;il. </p><p>&#8220;M&#305;s&#305;r tarlas&#305;ndaki &#231;emberleri uzayl&#305;lar yapt&#305;&#8221; c&#252;mlesi basit g&#246;r&#252;n&#252;r. Be&#351; kelimedir. Ama i&#231;inde uzayl&#305;lar&#305;n varl&#305;&#287;&#305;, d&#252;nyaya gelmeleri, m&#305;s&#305;r tarlas&#305;yla ilgilenmeleri gibi bir&#231;ok varsay&#305;m ta&#351;&#305;r. C&#252;mlenin k&#305;sal&#305;&#287;&#305; (ve anla&#351;&#305;labilirli&#287;i) ile iddian&#305;n sadeli&#287;i ayn&#305; &#351;ey de&#287;ildir.</p><p>Biraz a&#231;al&#305;m.</p><p><strong>Felsefede &#8220;ustura&#8221; (</strong><em><strong>razor</strong></em><strong>) kavram&#305;, olas&#305; olmayan se&#231;enekleri elemeye yarayan zihinsel bir filtre olarak kullan&#305;l&#305;r.</strong> </p><p>Ad&#305;n&#305;, on d&#246;rd&#252;nc&#252; y&#252;zy&#305;lda ya&#351;am&#305;&#351; &#304;ngiliz <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Fransiskenler">Fransisken</a> (&#304;sa&#8217;<span>n&#305;n iste&#287;ine g&#246;re yoksulluk hayat&#305; s&#252;rmeye ant i&#231;mi&#351; m&#252;ritler</span>) rahibi ve filozof <strong>William of Ockham</strong>&#8216;dan al&#305;r. Ama ona atfedilen o me&#351;hur Latince c&#252;mle <em>&#8220;Entia non sunt multiplicanda praeter necessitatem&#8221;</em>, yani &#8220;<strong>gereksinim yoksa varl&#305;klar &#231;o&#287;alt&#305;lmamal&#305;d&#305;r</strong>&#8221; Ockham&#8217;&#305;n kendi metinlerinde bu &#351;ekliyle ge&#231;mez. </p><p>Asl&#305;nda bu fikri ilk dile getiren <strong>Aristoteles</strong>&#8216;dir. </p><p>Aristoteles, &#8220;<strong>Do&#287;a ne kadar m&#252;kemmelse, i&#351;leyi&#351;i i&#231;in o kadar az araca ihtiya&#231; duyar</strong>&#8221; demi&#351;tir.</p><p>Newton da, <em>Principia</em>&#8216;da ayn&#305; fikri kendi diliyle yazar: <strong>do&#287;al &#351;eyleri a&#231;&#305;klamak i&#231;in hem do&#287;ru hem de yeterli olandan fazla neden kabul edilmemelidir.</strong></p><p>&#350;imdi do&#287;ru tan&#305;ma ge&#231;elim:</p><blockquote><p><strong>Ayn&#305; g&#246;zlemleri a&#231;&#305;klayan ve ayn&#305; tahmin g&#252;c&#252;ne sahip hipotezler aras&#305;nda en az varsay&#305;m&#305; olanla </strong><em><strong>ba&#351;lanmal&#305;d&#305;r</strong></em><strong>.</strong></p></blockquote><p>Vurgu &#8220;ba&#351;lama&#8221; kelimesinde.</p><p>Ustura asl&#305;nda hangi hipotezin do&#287;ru oldu&#287;unu s&#246;ylemez, hangi kap&#305;y&#305; <strong>&#246;nce</strong> &#231;alman gerekti&#287;ini s&#246;yler. Bir <strong>do&#287;ruluk yasas&#305; de&#287;il</strong>, bir <strong>s&#305;ralama kural&#305;d&#305;r</strong>.</p><p></p><h3>Olas&#305;l&#305;k vergisi</h3><p>Eve geliyorsun. Mutfakta tur&#351;u kavanozunun kapa&#287;&#305; a&#231;&#305;k duruyor.</p><p><strong>Birinci hipotez:</strong> E&#351;in tur&#351;u yemi&#351;, kapa&#287;&#305; kapatmay&#305; unutmu&#351;.</p><p><strong>&#304;kinci hipotez:</strong> Eve gizlice bir h&#305;rs&#305;z girmi&#351;. De&#287;erli hi&#231;bir &#351;eye dokunmam&#305;&#351;; can&#305; tur&#351;u istemi&#351;; kavanozu a&#231;m&#305;&#351;; tur&#351;uyu yemi&#351; ve seni k&#305;&#351;k&#305;rtmak i&#231;in kavanozu tezgah&#305;n &#252;st&#252;nde a&#231;&#305;k b&#305;rak&#305;p gitmi&#351;.</p><p>&#304;kinci hipoteze inanmak i&#231;in <strong>alt&#305; ayr&#305; &#351;eyin ayn&#305; anda do&#287;ru</strong> olmas&#305; gerekiyor. Her birinin kendi ba&#351;&#305;na olma olas&#305;l&#305;&#287;&#305;na olduk&#231;a c&#246;mert davran&#305;p y&#252;zde seksen ihtimal versen bile, hepsinin ayn&#305; anda olabilmesi i&#231;in ayr&#305; ayr&#305; olma olas&#305;l&#305;klar&#305;n&#305; birbiriyle &#231;arparak y&#252;zde <strong>yirmi alt&#305;ya d&#252;&#351;ersin</strong>. </p><p>Buna <strong>olas&#305;l&#305;k vergisi</strong> diyoruz. <strong>Hikayene ekledi&#287;in her varsay&#305;m, o hikayenin ger&#231;ekle&#351;me ihtimalinden kesilen bir vergi haline geliyor.</strong> Hikayen zenginle&#351;tik&#231;e ger&#231;ekle&#351;me olas&#305;l&#305;&#287;&#305; fakirle&#351;iyor yani.</p><p>Ve usturan&#305;n anlatt&#305;&#287;&#305; &#351;ey &#351;u: ikinci hipotezi &#231;&#252;r&#252;tmek zorunda de&#287;ilsin. Sadece <strong>en ucuz soruyu &#246;nce sormal&#305;s&#305;n.</strong></p><p>&#8220;Tur&#351;u kavanozunu sen mi a&#231;&#305;k b&#305;rakt&#305;n?&#8221;</p><p>Be&#351; saniye. Bedava. Ve b&#252;y&#252;k ihtimalle olay &#231;&#246;z&#252;lecek.</p><p></p><h3>Popper&#8217;&#305;n bilimselli&#287;i</h3><p>Bilim felsefecisi <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Karl_Popper">Karl Popper,</a> basit teorileri tercih etmemizin sebebini biraz daha bilimsel bir yerden a&#231;&#305;klar. Ona g&#246;re basit teoriyi se&#231;iyoruz &#231;&#252;nk&#252; <strong>daha &#231;abuk &#231;&#252;r&#252;t&#252;lebiliyor.</strong></p><p>Az varsay&#305;m&#305; olan bir hipotez, d&#252;nyan&#305;n nas&#305;l davranabilece&#287;ine dair daha &#231;ok k&#305;s&#305;tlama getirir. Daha &#231;ok &#351;ey iddia eder, dolay&#305;s&#305;yla daha h&#305;zl&#305; yanl&#305;&#351;lan&#305;r. </p><p><span>Fizik&#231;iler Hendrik Lorentz ve Albert Einstein, &#305;&#351;&#305;k h&#305;z&#305;na yakla&#351;&#305;ld&#305;&#287;&#305;nda uzay-zaman&#305;n b&#252;z&#252;lece&#287;ini ve zaman&#305;n yava&#351;layaca&#287;&#305;n&#305; matematiksel olarak ayn&#305; &#351;ekilde bulmu&#351;lard&#305;r. Ancak </span><strong>Lorentz</strong><span>, bu durumu a&#231;&#305;klamak i&#231;in evrende var oldu&#287;unu ampirik duyular&#305;m&#305;zla asla kan&#305;tlayamayaca&#287;&#305;m&#305;z gizemli bir </span><strong>"Eter" (The Ether)</strong><span> maddesi varsaym&#305;&#351;t&#305;r. </span><strong>Einstein</strong><span> ise b&#246;yle bir sihirli madde varsay&#305;m&#305;na giri&#351;meyerek denklemleri en yal&#305;n haliyle b&#305;rakm&#305;&#351;t&#305;r. Bilim d&#252;nyas&#305;, "&#231;o&#287;ulluk ilkesini" (</span><em><span>gereksinim olmad&#305;k&#231;a &#231;o&#287;ulluk varsay&#305;lmamal&#305;d&#305;r</span></em><span>) ihlal eden Lorentz'in "Eter" varsay&#305;m&#305;n&#305; dikkate almam&#305;&#351; ve Einstein'&#305;n rasyonel modelini kabul etmi&#351;tir.</span></p><p>Ustura seni salt do&#287;ruya g&#246;t&#252;ren bir pusula gibi de&#287;il, yanl&#305;&#351;lardan h&#305;zla kurtulman&#305; sa&#287;layan bir filtre olarak &#231;al&#305;&#351;mal&#305;d&#305;r.</p><p></p><h2>Usturan&#305;n k&#246;reldi&#287;i yer</h2><p>Ockham&#8217;&#305;n Usturas&#305;&#8217;n&#305;n as&#305;l tehlikesi, yanl&#305;&#351; olmas&#305; de&#287;il, kula&#287;a fazla mant&#305;kl&#305; gelmesidir. </p><p>Basitlik ve sadelik o kadar mant&#305;kl&#305; geliyor ki, insan sorgulanamaz bir yasa sanmaya meylediyor. Ancak ger&#231;ek hayat d&#252;zensiz, inat&#231;&#305; ve &#231;o&#287;u zaman sadele&#351;meye hi&#231; niyeti olmayan bir kaostur.</p><p>Usturan&#305;n <strong>k&#246;reldi&#287;i yerler</strong> &#351;uralard&#305;r;</p><h3>1. Hickam&#8217;&#305;n &#304;lkesi: &#8220;&#304;nsan can&#305; istedi&#287;i kadar hastal&#305;&#287;a sahip olabilir&#8221;</h3><p>T&#305;p d&#252;nyas&#305;nda Ockham&#8217;a kar&#351;&#305; geli&#351;tirilmi&#351; en me&#351;hur kar&#351;&#305;t g&#246;r&#252;&#351;, Dr. John Hickam&#8217;a aittir ve &#351;&#246;yle der:</p><blockquote><p>&#8220;Bir hasta, can&#305;n&#305;n istedi&#287;i kadar hastal&#305;&#287;a sahip olabilir.&#8221;</p></blockquote><p>Hastanede s&#305;k yap&#305;lan hata &#351;udur; hasta ate&#351;, eklem a&#287;r&#305;s&#305; ve d&#246;k&#252;nt&#252;yle gelir. Doktor bu &#252;&#231; semptomu birden a&#231;&#305;klayacak tek, zarif, nadir bir sendrom aramaya ba&#351;lar. <strong><a href="https://www.imdb.com/title/tt0412142/">House</a></strong> izleyenler buradad&#305;r belki, tek bir isim, tek bir te&#351;his, tek bir muhte&#351;em hikayeye odaklan&#305;p, bunu do&#287;rulamaya &#231;al&#305;&#351;&#305;rlar.</p><p>Oysa ger&#231;ek d&#252;nyada &#231;ok daha olas&#305; olan &#351;ey, hastan&#305;n ayn&#305; anda hem s&#305;radan bir idrar yolu enfeksiyonu ge&#231;iriyor, hem de bundan tamamen ba&#287;&#305;ms&#305;z olarak kronik bir romatizma sorunu ya&#351;&#305;yor olmas&#305;d&#305;r. &#304;ki ayr&#305;, s&#305;k&#305;c&#305; (yine tam bir <a href="https://www.imdb.com/title/tt0412142/">House</a> repli&#287;i), ilgisiz bir sebep.</p><p>Burada dikkat edilmesi gereken &#351;ey &#351;u ki doktoru yanl&#305;&#351; te&#351;hise g&#246;t&#252;ren &#351;ey aptall&#305;k de&#287;ildir. <strong>Estetik ihtiyac&#305;d&#305;r.</strong></p><p>Tek bir a&#231;&#305;klaman&#305;n her &#351;eyi a&#231;&#305;klamas&#305; &#231;ok <em>g&#252;zeldir</em>. Tam yerindedir. Mis gibidir. Zihin bu g&#252;zelli&#287;i do&#287;rulukla kar&#305;&#351;t&#305;r&#305;r. Ve s&#305;rf &#351;&#305;k bir a&#231;&#305;klama bulabilmek i&#231;in karma&#351;&#305;kl&#305;&#287;&#305; reddetmek, t&#305;pta insan&#305;n hayat&#305;na mal olabilir.</p><p>Senin de kendi hayat&#305;nda bunu yap&#305;yor oldu&#287;unu biliyorum ama kan&#305;tlayamam. &#8220;Bu ili&#351;ki neden y&#252;r&#252;m&#252;yor?&#8221; sorusuna kocaman, &#231;irkin ama tek bir sebep ar&#305;yorsun bence. &#8220;Bu ekip neden yava&#351;lad&#305;?&#8221; sorusuna tek bir g&#252;nah ke&#231;isi ar&#305;yorsun. &#8220;Neden bu kadar yorgunum?&#8221; sorusuna tek bir a&#231;&#305;klama getiriyorsun.</p><p>&#199;o&#287;u zaman cevap tek olmaz. &#220;&#231; tane s&#305;k&#305;c&#305; sebep ayn&#305; anda &#231;al&#305;&#351;&#305;r ve hi&#231;biri tek ba&#351;&#305;na &#231;ok g&#252;zel bir hik&#226;ye olacak kadar ilgin&#231; olmaz.</p><p></p><h3>2. Varsay&#305;m&#305; sayma, tart</h3><p>&#304;kinci k&#246;relme noktas&#305; daha sinsi, &#231;&#252;nk&#252; tam da usturan&#305;n kendisiyle yap&#305;l&#305;yor.</p><p>Bir araba varsayal&#305;m, motoru &#231;al&#305;&#351;mas&#305;n. &#304;ki ki&#351;i tahmin y&#252;r&#252;ts&#252;n.</p><p><strong>Birincisi:</strong> Hayat&#305; boyunca hi&#231; motor g&#246;rmemi&#351;, &#246;mr&#252;n&#252; yemek yaparak ve &#246;rg&#252; &#246;rerek ge&#231;irmi&#351; ya&#351;l&#305; bir teyze olsun. Desin ki: &#8220;Bence motorun i&#231;ine ta&#351; ka&#231;t&#305;.&#8221;</p><p>Tek bir varsay&#305;m. Basit. &#199;ok kolay.</p><p><strong>&#304;kincisi:</strong> Otuz y&#305;ll&#305;k bir tamirci olsun. Motorun sesini dinlesin ve desin ki: &#8220;Krank milindeki a&#351;&#305;nma segmanlar&#305; gev&#351;etmi&#351;, ya&#287; bas&#305;nc&#305; d&#252;&#351;m&#252;&#351;, motor bloke olmu&#351;.&#8221;</p><p>Birbirine ba&#287;l&#305; en az birka&#231; varsay&#305;m. Denk gelmi&#351; ve hepsi ayn&#305; anda olmu&#351;. </p><p>Ockham&#8217;&#305;n Usturas&#305;&#8217;n&#305; harfiyen uygularsak ya&#351;l&#305; teyzemi hakl&#305; &#231;&#305;karmam&#305;z gerekir. Onun teorisi &#8220;daha basittir.&#8221;</p><p>Ama hi&#231;birimiz arabam&#305;z&#305; &#246;rg&#252; &#246;ren teyzeme teslim etmeyiz.</p><p>&#199;&#252;nk&#252; bir varsay&#305;m&#305;n a&#287;&#305;rl&#305;&#287;&#305;, say&#305;s&#305;ndan gelmez. <strong>Arkas&#305;ndaki tecr&#252;beden gelir.</strong> Tamircinin on varsay&#305;m&#305;n&#305;n her birinin alt&#305;nda otuz y&#305;ll&#305;k dinlenmi&#351; motor sesi var. Teyzemin tek varsay&#305;m&#305;n&#305;n alt&#305;nda ne var bilemiyoruz.</p><p>&#304;nsanlar&#305;n Ockham&#8217;&#305;n Usturas&#305;&#8217;n&#305; en &#231;ok k&#246;t&#252;ye kulland&#305;&#287;&#305; yer de tam olarak buras&#305;. &#8220;Ben basit d&#252;&#351;&#252;n&#252;yorum&#8221; diyerek bilgisizli&#287;i bir erdem gibi sunmak yani&#8230;</p><p>Ockham&#8217;&#305; yanl&#305;&#351; kullanan insan asl&#305;nda usturay&#305; hi&#231; kullanm&#305;yor. O sadece cehaletini sadelik san&#305;yor.</p><p>Sadeli&#287;e fazla d&#252;&#351;menin bedelini bilimin en b&#252;y&#252;k zihinleri de &#246;dedi. Einstein 1915&#8217;te genel g&#246;relili&#287;i tamamlay&#305;p denklemlerini evrenin b&#252;t&#252;n&#252;ne uygulad&#305;&#287;&#305;nda, evrenin kendi i&#231;ine &#231;&#246;kmesi gerekti&#287;ini g&#246;rd&#252;. Evrenin &#231;&#246;kmedi&#287;ini biliyordu ve yapabilece&#287;i en basit varsay&#305;m&#305; yapt&#305;: &#8220;Evren statik olmal&#305;.&#8221; dedi. Denklemi bu basit teoriye uydurmak i&#231;in de <strong>kozmolojik sabit</strong> denen yapay bir d&#252;zeltme <strong>ekledi</strong>. Hubble evrenin geni&#351;ledi&#287;ini g&#246;sterince bu basitle&#351;tirmeden vazge&#231;ti ve bu yapt&#305;&#287;&#305;n&#305; <strong>hayat&#305;n&#305;n en b&#252;y&#252;k hatas&#305;</strong> olarak and&#305;&#8230;</p><p></p><h2>Peki nas&#305;l yapaca&#287;&#305;z? </h2><p>Buraya kadar hala benimleysen, anlatt&#305;klar&#305;m kafan&#305; biraz kar&#305;&#351;t&#305;rm&#305;&#351; olabilir.</p><p>&#214;nce karma&#351;&#305;k a&#231;&#305;klamalara hemen atlama, en ucuz soruyu sorarak ba&#351;la dedim. Sonra ger&#231;ek hayat zaten karma&#351;&#305;kt&#305;r, tek zarif a&#231;&#305;klama yoktur, bence biraz sal dedim.</p><p>Ama asl&#305;nda bir &#231;eli&#351;ki de&#287;il bu. S&#305;ralama meselesi.</p><p>Charlie Munger&#8217;&#305;n &#231;ok sevdi&#287;im bir tan&#305;m&#305; var <em><strong>latticework of mental models</strong> </em>yani &#8220;zihinsel modellerin &#246;rg&#252; a&#287;&#305;&#8221; gibi &#231;evirebiliriz. Munger der ki, elinde tek bir model varsa ger&#231;ekli&#287;i o modele uydurmaya &#231;al&#305;&#351;&#305;rs&#305;n. Elinde &#231;eki&#231; varsa her sorun &#231;ivi gibi g&#246;r&#252;n&#252;r sana. Modelleri bir a&#287; gibi &#246;rd&#252;&#287;&#252;nde ise hangisinin nerede i&#351;e yarad&#305;&#287;&#305;n&#305; g&#246;rmeye ba&#351;lars&#305;n.</p><p>Bu yaz&#305;y&#305; haz&#305;rlarken ilgimi &#231;eken bir konsepte denk geldim. Biraz fazlaca dramatik olabilir ama &#351;&#246;yle: &#8220;Bir fikrin tamamen kar&#351;&#305;t&#305; da &#231;ok iyi fikirdir.&#8221; &#214;rne&#287;in bir restoranda m&#252;&#351;terinin men&#252;den yemek se&#231;mesi iyi bir fikirken, m&#252;&#351;teri yerine &#351;efin yeme&#287;i se&#231;mesi de iyi bir fikirdir.</p><p>Ben de bu yaz&#305;da usturay&#305; tek ba&#351;&#305;na de&#287;il, antisiyle birlikte kullanman&#305; &#246;neriyorum. </p><p>&#304;ki filtreyi bir s&#305;ralama &#351;eklinde kullanmay&#305; yani:</p><p><strong>A Filtresi: Ockham&#8217;&#305;n Usturas&#305;.</strong> Ba&#351;larken. </p><p><strong>B Filtresi: Anti-Ockham.</strong> B&#252;y&#252;t&#252;rken.</p><h3>A Filtresi: Kurarken ustura</h3><p>Bir i&#351;e, bir projeye, bir hipoteze <strong>ba&#351;larken</strong> ustura senin en iyi filtreleme mekanizman olarak &#231;al&#305;&#351;&#305;r.</p><p><strong>En az varsay&#305;mla ba&#351;lay&#305;p, en ucuz &#351;ekilde bir testle do&#287;rulars&#305;n.</strong> Devasa b&#252;t&#231;eler ve y&#305;llarca s&#252;recek varsay&#305;mlar kurmak yerine, en yal&#305;n &#351;ekilde <strong>yanl&#305;&#351;lanabilir</strong> bir prototiple fikrini deneyebilirsin. Fikir bu en sade &#351;ekliyle pazara &#231;&#305;kt&#305;&#287;&#305;nda &#231;uvall&#305;yorsa, kocaman bir sistemi in&#351;a etmeden h&#305;zl&#305;ca ba&#351;ar&#305;s&#305;z olmu&#351; ve pahal&#305; olan kayna&#287;&#305;n&#305; korumu&#351; olursun. Popper&#8217;&#305;n dedi&#287;i &#351;eyin i&#351; hayat&#305;ndaki kar&#351;&#305;l&#305;&#287;&#305; bu olur; hipotezini h&#305;zl&#305;ca &#231;&#252;r&#252;t&#252;rs&#252;n.</p><p>Her sistemde, s&#305;rf haval&#305; g&#246;r&#252;nd&#252;&#287;&#252; i&#231;in eklenmi&#351; &#246;zellikler vard&#305;r. Kimsenin bakmad&#305;&#287;&#305; bir dashboard mesela ya da s&#305;rf &#8220;olsun&#8221; diye al&#305;nan bir &#252;&#231;&#252;nc&#252; parti yaz&#305;l&#305;m ya da &#252;&#231; ki&#351;ilik ekipte d&#246;rt katmanl&#305; onay hiyerar&#351;isi&#8230; Bunlar de&#287;er &#252;retmez, sadece sistemdeki akt&#246;r say&#305;s&#305;n&#305; art&#305;r&#305;r. Sistemdeki her akt&#246;r de birer bozulma noktas&#305;d&#305;r. </p><p>&#214;nemli bir metrik alarm verici &#351;ekilde d&#252;&#351;t&#252;&#287;&#252;nde, sebebini aramaya en dramatik hipotezle ba&#351;lama &#246;rne&#287;in. Bilgisayar&#305;n kapand&#305;&#287;&#305;nda &#8220;&#304;&#351; arkada&#351;&#305;m bana komplo kurdu&#8221; hipotezini test etmeden &#246;nce fi&#351;in yanl&#305;&#351;l&#305;kla &#231;ekilip &#231;ekilmedi&#287;ine bak mesela. </p><p>&#220;r&#252;n metriklerinde de ayn&#305;s&#305; ge&#231;erli. Bir g&#252;n aniden verilerde d&#252;&#351;&#252;&#351; g&#246;rd&#252;&#287;&#252;nde veri toplama mekanizmas&#305;n&#305; bozacak bir &#351;ey mi oldu yoksa ger&#231;ekten kullan&#305;c&#305;lar&#305;n hepsi o g&#252;n gitmeye mi karar verdi?</p><p></p><h3>B Filtresi: B&#252;y&#252;t&#252;rken merak</h3><p>Sistem b&#252;y&#252;d&#252;k&#231;e ve &#246;zellikle i&#231;ine <strong>insan girdik&#231;e</strong> A filtresi &#231;al&#305;&#351;may&#305; b&#305;rak&#305;r. &#199;&#252;nk&#252; sistem do&#287;as&#305; gere&#287;i kompleksle&#351;ir.</p><p>Teorik fizik&#231;iler aras&#305;nda me&#351;hur bir f&#305;kra var. &#304;neklerinin s&#252;t verimini art&#305;rmak isteyen bir &#231;ift&#231;i fizik&#231;ilerden yard&#305;m ister. Fizik&#231;iler haftalarca &#231;al&#305;&#351;&#305;r, sonunda heyecanla yan&#305;t verirler: &#8220;&#199;&#246;z&#252;m&#252; bulduk! Ama &#231;&#246;z&#252;m, ine&#287;i bo&#351;lukta d&#246;nen bir k&#252;re &#351;eklinde varsayd&#305;&#287;&#305;m&#305;zda &#231;al&#305;&#351;&#305;yor.&#8221;</p><p>Laboratuvarda idealize edilmi&#351; model kurmak faydal&#305;d&#305;r. O modeli oldu&#287;u gibi kaotik ger&#231;ek d&#252;nyaya ta&#351;&#305;mak ise modelin muhtemel &#231;&#246;k&#252;&#351;&#252;yle son bulur. &#199;&#252;nk&#252; ger&#231;ek d&#252;nya s&#252;rt&#252;nmelerle, p&#252;r&#252;zlerle ve k&#252;resel olmayan ineklerle doludur.</p><p>Sistemi b&#252;y&#252;t&#252;rken fark&#305;nda olmak gereken &#351;eyler var:</p><p><strong>Sistem diren&#231; &#252;retir (Le Ch&#226;telier &#304;lkesi).</strong> Kimyada bir sisteme d&#305;&#351;ar&#305;dan bask&#305; uygulad&#305;&#287;&#305;nda, sistem o bask&#305;y&#305; azaltacak y&#246;nde kar&#351;&#305; tepki verir. Organizasyonlar da b&#246;yledir. Kat&#305; kurallar, mikro-y&#246;netim ya da yukar&#305;dan dayat&#305;lan yapay hedefler oldu&#287;unda sistem bunlara kar&#351;&#305; kuvvet &#252;retir. &#304;nsanlar inisiyatif almay&#305; b&#305;rak&#305;r, veriyi s&#252;slemeye ba&#351;lar, ya da sadece susar. Bu <strong>karma&#351;&#305;k</strong> dengeyi hesaba katmadan at&#305;lan her &#8220;basit&#8221; ad&#305;m ters teper.</p><p><strong>30 saniyede asans&#246;r </strong><em><strong>pitch</strong></em><strong>&#8217;i tuza&#287;&#305;na d&#252;&#351;me.</strong> Karma&#351;&#305;k bir &#351;eyi otuz saniyede anlatmaya zorland&#305;&#287;&#305;nda, anlatt&#305;&#287;&#305;n &#351;ey art&#305;k o &#351;ey de&#287;ildir. Fizik&#231;ilerin bir k&#305;sm&#305;n&#305;n kendi bulu&#351;lar&#305;n&#305; &#8220;iki c&#252;mlede &#246;zetleyin&#8221; taleplerine direnmesi bu y&#252;zdendir. Pazar analizini, &#252;r&#252;n karma&#351;&#305;kl&#305;&#287;&#305;n&#305; ya da bir insan&#305;n davran&#305;&#351;&#305;n&#305; tweet&#8217;e s&#305;&#287;d&#305;rd&#305;&#287;&#305;nda elindeki &#351;ey bilgi de&#287;il, mini bir slogan olur.</p><p></p><h3>Ve as&#305;l mesele: ge&#231;i&#351; an&#305;</h3><p>A filtresinden B filtresine ge&#231;i&#351; an&#305;, d&#252;&#351;&#252;nmemiz gereken en &#246;nemli an.</p><p>Ge&#231;i&#351; kural&#305; &#351;u olaml&#305;: <strong>sisteme insan girdi&#287;i an filtre de&#287;i&#351;ir.</strong></p><p>Bir hipotezi test ederken, bir &#351;eyin neden bozuldu&#287;unu ararken, bir fikri ilk kez s&#305;narken A filtresini kullanmal&#305;. Ne zaman ki o hipotez insanlar&#305;n al&#305;&#351;kanl&#305;&#287;&#305;na, korkusuna, stat&#252;s&#252;ne ya da kimli&#287;ine dokunuyor, i&#351;te orada A filtresi i&#351;e yaramaz olur.</p><p>&#199;&#252;nk&#252; teknik sistemler sade olabilir. &#304;nsan sistemleri sade olmaz.</p><p>Uygulamadaki bir butonun neden &#231;al&#305;&#351;mad&#305;&#287;&#305;n&#305; ustura ile bulabiliriz. Ekibin o butonu &#252;&#231; ayd&#305;r neden yapmad&#305;&#287;&#305;n&#305; ustura ile bulamay&#305;z.</p><p></p><h2>Ki&#351;isel ili&#351;kilerdeki en &#246;nemli ustura: Hanlon&#8217;&#305;n Usturas&#305;</h2><p>Ockham&#8217;&#305;n usturas&#305;n&#305;n <strong>salt insan ili&#351;kilerine tutulmu&#351;</strong> &#351;ekline <strong>Hanlon&#8217;&#305;n Usturas&#305;</strong> deniyor ve &#351;&#246;yle &#246;zetleniyor:</p><blockquote><p>&#8220;Aptall&#305;kla a&#231;&#305;klanabilecek bir &#351;eyi k&#246;t&#252; niyete yorma.&#8221;</p></blockquote><p>Biri sana zarar veren bir &#351;ey yapt&#305;&#287;&#305;nda zihnin hemen en karma&#351;&#305;k hipotezi kurar: bunu bilerek yapt&#305;, planl&#305;yd&#305;, arkas&#305;nda bir hesap var, intikam kokusu al&#305;yorum, belki ba&#351;kalar&#305;yla konu&#351;tu, belki uzun s&#252;redir bunu d&#252;&#351;&#252;n&#252;yordu&#8230;</p><p>G&#246;rd&#252;&#287;&#252;m&#252;z gibi yine bir&#231;ok varsay&#305;m var. Yine <strong>olas&#305;l&#305;k vergis</strong>i devrede.</p><p>Basit hipotez ise &#351;u olmal&#305; der Hanlon usturas&#305;; kar&#351;&#305;ndaki <strong>d&#252;&#351;&#252;nemedi</strong>. <strong>&#220;&#351;endi</strong>. Sonucu g&#246;remedi. Kendi derdinin i&#231;indeydi ve senin nas&#305;l hissedece&#287;ini hi&#231; hesaplayamad&#305;.</p><p>&#304;ki ustura da meselemiz ayn&#305;, en ucuz soruyu &#246;nce sormal&#305;.</p><p><strong>Ama d&#252;r&#252;st olal&#305;m, burada da bir B filtresi yani Anti-Hanlon laz&#305;m.</strong></p><p>Hanlon usturas&#305; da her zaman ge&#231;erli olmaz tabii ki. Ayn&#305; &#8220;dikkatsizlik&#8221; &#252;&#231;&#252;nc&#252; kez tekrarl&#305;yorsa art&#305;k dikkatsizlik de&#287;ildir, burada a&#231;&#305;k bir &#246;r&#252;nt&#252; vard&#305;r. </p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Bir davran&#305;&#351; sistematik olarak hep ayn&#305; ki&#351;inin lehine, hep ayn&#305; ki&#351;i ya da ki&#351;ilerin aleyhine sonu&#231;lan&#305;yorsa, orada tesad&#252;ften fazlas&#305; vard&#305;r.</p></div><p>Ki&#351;isel hayatta usturalara k&#246;r&#252; k&#246;r&#252;ne sar&#305;lmak i&#351;e yaramaz. S&#252;rekli &#8220;yok can&#305;m, kast&#305; yoktu&#8221; diyerek kendi g&#246;rd&#252;klerini yanl&#305;&#351;lamak da bir hata bi&#231;imidir. Belki de bedelini yaln&#305;zca senin &#246;deyece&#287;in bir hata...</p><p>Kanada&#8217;da <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Duplessis_Orphans">Duplessis Yetimleri </a>diye bilinen bir skandal var. Binlerce yetim &#231;ocu&#287;un ak&#305;l hastanelerine kapat&#305;l&#305;p istismara u&#287;rad&#305;&#287;&#305; iddialar&#305; ilk ortaya at&#305;ld&#305;&#287;&#305;nda kamuoyu bunu &#8220;mant&#305;ks&#305;z bir komplo teorisi&#8221; diye yaftalay&#305;p reddetti. &#199;&#252;nk&#252; inanmak i&#231;in kilisenin, h&#252;k&#252;metin, yarg&#305;n&#305;n ve doktorlar&#305;n ayn&#305; anda su&#231;a ortak oldu&#287;unu kabul etmek gerekiyordu. Onlarca varsay&#305;m vard&#305;. </p><p>&#8220;Devletimiz ve kilisemiz b&#246;yle bir &#351;ey yapmaz&#8221; demek &#231;ok daha basitti.</p><p>Y&#305;llar sonra o karma&#351;&#305;k hikayenin do&#287;ru oldu&#287;u ortaya &#231;&#305;kt&#305;&#8230;</p><p>Einstein&#8217;&#305;n s&#246;yledi&#287;i d&#252;&#351;&#252;n&#252;len bir c&#252;mle var: &#8220;Her &#351;ey m&#252;mk&#252;n oldu&#287;unca basit yap&#305;lmal&#305;, ama daha basit de&#287;il.&#8221;</p><p>Ockham&#8217;&#305;n Usturas&#305; ya da ba&#351;ka bir ustura bize ger&#231;e&#287;in ne oldu&#287;unu s&#246;yleyen sihirli bir de&#287;nek de&#287;il. Usturalar, zihnini gereksiz y&#252;klerden ar&#305;nd&#305;rmay&#305; ama&#231;layan, yanl&#305;&#351; fikirleri h&#305;zla elemeni sa&#287;layan, en ucuz soruyu &#246;nce sordurtan &#231;ok iyi birer filtre olmak i&#231;in var. </p><p>Ve bir usturan&#305;n ger&#231;ek g&#252;c&#252;, ne zaman <strong>kullan&#305;lmamas&#305;</strong> gerekti&#287;inin bilinmesinden gelir.</p><p>Tek bir modele tapan insan, o modelin k&#246;reldi&#287;i yerde kal&#305;r. </p><p>Sadece usturayla d&#252;&#351;&#252;nen insan karma&#351;&#305;k ger&#231;e&#287;i g&#246;remez. Sadece &#8220;her &#351;ey &#231;ok karma&#351;&#305;k&#8221; diyen insan da hi&#231;bir zaman o ilk ad&#305;m&#305; atamaz.</p><p><strong>&#214;zetle &#351;unu bilmek laz&#305;m; en az iki filtresi olmayan&#305;n tek filtresi de olmaz.</strong></p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/ockhamn-usturasn-nasl-kullanmalsn?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Share&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><strong>Bu yaz&#305;y&#305; be&#287;endiysen sevdiklerinle payla&#351;may&#305; unutma! </strong></p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.akilmodelleri.com/p/ockhamn-usturasn-nasl-kullanmalsn?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Share&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.akilmodelleri.com/p/ockhamn-usturasn-nasl-kullanmalsn?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Share</span></a></p></div><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[🇹🇷 Bir milletin dönüm noktası; 30 Ağustos]]></title><description><![CDATA[Mustafa Kemal&#8217;in sayesinde T&#252;rk'&#252;n as&#305;rlar sonra ilk kez ba&#351;ard&#305;&#287;&#305; bir imha muhaberesi]]></description><link>https://www.akilmodelleri.com/p/bir-milletin-donum-noktas-30-agustos</link><guid isPermaLink="false">https://www.akilmodelleri.com/p/bir-milletin-donum-noktas-30-agustos</guid><dc:creator><![CDATA[Hande Kocatekin]]></dc:creator><pubDate>Sun, 30 Aug 2026 03:00:53 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/734f5dc0-6356-44ee-a8b4-f7b9916b7258_1912x1076.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>30 A&#287;ustos Zaferi&#8217;nden iki y&#305;l sonra&#8230;</p><p>30 A&#287;ustos 1924&#8217;te, Atat&#252;rk Dumlup&#305;nar&#8217;da&#8230;</p><p><strong><a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eehit_Sancaktar_Mehmet%C3%A7ik_An%C4%B1t%C4%B1">Me&#231;hul Asker An&#305;t&#305;&#8217;</a></strong>n&#305;n temeli at&#305;lacak ve Ba&#351;komutanl&#305;k Meydan Sava&#351;&#305;&#8217;n&#305;n ikinci y&#305;ld&#246;n&#252;m&#252; kutlanacak&#8230;</p><p>Atat&#252;rk <strong>26 A&#287;ustos - 30 A&#287;ustos&#8217;ta</strong> ya&#351;ananlar&#305; anlatt&#305;&#287;&#305; konu&#351;mas&#305;n&#305;n sonunda &#351;unlar&#305; s&#246;yl&#252;yor:</p><blockquote><p>Efendiler, Afyonkarahisar-Dumlup&#305;nar Meydan Sava&#351;&#305; ve onun son safhas&#305; olan bu 30 A&#287;ustos Sava&#351;&#305;, <strong>T&#252;rk tarihinin en &#246;nemli d&#246;n&#252;m noktas&#305;n&#305; olu&#351;turur.</strong></p><p>Hi&#231; &#351;&#252;phe edilmemelidir ki, yeni T&#252;rk devletinin, gen&#231; T&#252;rk Cumhuriyeti&#8217;nin temeli burada <strong>sa&#287;lamla&#351;t&#305;r&#305;lm&#305;&#351;</strong> oldu. </p><p><strong>Sonsuz hayat&#305; burada ta&#231;land&#305;r&#305;ld&#305;</strong>. Bu sahada akan T&#252;rk kanlar&#305;, bu g&#246;ky&#252;z&#252;nde u&#231;an &#351;ehit ruhlar&#305; devlet ve <strong>cumhuriyetimizin</strong> sonsuz koruyucular&#305;d&#305;r.</p><p>Efendiler, <strong>milli egemenlik</strong> &#246;yle bir &#305;&#351;&#305;kt&#305;r ki, onun kar&#351;&#305;s&#305;nda zincirler <strong>erir</strong>, ta&#231; ve tahtlar <strong>yanar</strong>, <strong>yok olur.</strong> Milletlerin esareti &#252;zerine kurulmu&#351; olan kurumlar, her tarafta <strong>y&#305;k&#305;lmaya</strong> mahkumdur. </p><p>Y&#252;zy&#305;llardan beri T&#252;rkiye&#8217;yi y&#246;netenler &#231;ok &#351;eyler d&#252;&#351;&#252;nm&#252;&#351;lerdir; fakat yan&#305;z bir &#351;eyi d&#252;&#351;&#252;nmemi&#351;lerdir, <strong>T&#252;rkiye&#8217;yi!</strong></p><p>Bu d&#252;&#351;&#252;ncesizlik y&#252;z&#252;nden T&#252;rk vatan&#305;n&#305;n, T&#252;rk milletinin u&#287;rad&#305;&#287;&#305; zararlar&#305; ancak bir &#351;ekilde giderebiliriz: <strong>O da art&#305;k T&#252;rkiye&#8217;de T&#252;rkiye&#8217;den ba&#351;ka bir &#351;ey d&#252;&#351;&#252;nmemek!</strong> Ancak bu d&#252;&#351;&#252;nceyle hareket ederek her t&#252;rl&#252; kurtulu&#351; ve mutluluk hedeflerine ula&#351;abilriz. </p><p>Son s&#246;zlerimi &#246;zellikle <strong>memleketimizin</strong> <strong>gen&#231;li&#287;ine</strong> y&#246;neltmek istiyorum:</p><p>Gen&#231;ler! <strong>Cesaretimizi</strong> destekleyen ve devam ettiren <strong>sizsiniz</strong>. Siz almakta oldu&#287;unuz <strong>e&#287;itim</strong> ve <strong>anlay&#305;&#351;</strong> ile insanl&#305;k y&#252;ksek karakterinin, <strong>vatan sevgisinin, d&#252;&#351;&#252;nce h&#252;rriyetinin en k&#305;ymetli &#246;rne&#287;i</strong> olacaks&#305;n&#305;z.</p><p>Ey y&#252;kselen nesil! <strong>Gelecek sizindir.</strong> <strong>Cumhuriyeti biz kurduk, onu y&#252;kseltecek ve devam ettirecek sizsiniz!</strong> </p></blockquote><p>Hayat&#305;mda okudu&#287;um <strong>en iyi ama en iyi serilerden</strong> <strong><a href="https://www.amazon.com.tr/con-sinov-yar%C4%B1n%C4%B1n-adam%C4%B1-mustafa-kemal/s?k=con+sinov+yar%C4%B1n%C4%B1n+adam%C4%B1+mustafa+kemal">Yar&#305;n&#305;n Adam&#305;</a></strong> kitap serisinin yazar&#305; Lord Sinov&#8217;un <a href="https://x.com/lordsinov/status/2092646260201103376?s=12&amp;t=F3_LTWT1nTLSrj4lye9MnA">yorumuyla</a> 30 A&#287;ustos Zafer Bayram&#305;&#8217;n&#305;n bizzat Mustafa Kemal&#8217;in <strong>dehas&#305;yla</strong> ve sava&#351; alan&#305;ndaki ba&#351;kumandanl&#305;&#287;&#305;yla nas&#305;l kazan&#305;ld&#305;&#287;&#305;n&#305; hat&#305;rlayal&#305;m;</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>&#8220;<span>B&#252;y&#252;k Taarruz'la ba&#351;layan ve 30 A&#287;ustos'la sona eren sava&#351; yaln&#305;zca g&#246;rkemli bir zafer de&#287;ildi. T&#252;rk'&#252;n as&#305;rlar sonra ilk kez ba&#351;ard&#305;&#287;&#305; bir </span><strong><span>imha muhaberesiydi</span></strong><span>.  <br><br>Taarruz &#246;ncesinde, vaziyet hi&#231; de i&#231; a&#231;&#305;c&#305; de&#287;ildi. G&#252;&#231; dengesi Yunan ordusuyla </span><strong><span>neredeyse e&#351;itti</span></strong><span>. Sald&#305;r&#305; cephe taarruzu &#351;eklinde uyguland&#305;&#287;&#305;nda, d&#252;&#351;man&#305; p&#252;sk&#252;rtmek m&#252;mk&#252;nd&#252; fakat </span><strong><span>kesin zafer</span></strong><span> elde ihtimali d&#252;&#351;&#252;kt&#252;. &#220;stelik T&#252;rk ordusunun yakla&#351;&#305;k 200 bin askeri besleyecek g&#305;das&#305; k&#305;s&#305;tl&#305;yd&#305;. Eldeki stok, </span><strong><span>sadece alt&#305; ayl&#305;kt&#305;</span></strong><span>. Haliyle T&#252;rkler i&#231;in yegane se&#231;enek, d&#252;&#351;man&#305; yenmek de&#287;il, </span><strong><span>imha etmek</span></strong><span> yani </span><strong><span>Anadolu'daki Yunan varl&#305;&#287;&#305;n&#305; yok etmekti</span></strong><span>.  Bir imha taarruzu yapmak ve d&#252;&#351;man&#305; yok etmek i&#231;in pek &#231;ok ihtimalin ayn&#305; anda ger&#231;ekle&#351;mesi gerekiyordu. D&#252;&#351;man&#305; hi&#231; beklemedi&#287;i bir yerden vurmak, savunma hatt&#305;n&#305; yarmak, ard&#305;ndan &#231;evrelemek, &#231;embere al&#305;p yok etmek ve Akdeniz sahiline dek takip edip denize d&#246;kmek...  <br><br>Gazi, bu stratejiyi uygulamak ve ba&#351;ar&#305;l&#305; olmak i&#231;in hayat&#305;n&#305;n en b&#252;y&#252;k riskini ald&#305;. Fakat bu risk bir kumar hesab&#305;na de&#287;il, ince d&#252;&#351;&#252;n&#252;lm&#252;&#351;, ad&#305;m ad&#305;m &#246;r&#252;lm&#252;&#351; </span><strong><span>kusursuz bir stratejiye</span></strong><span> dayan&#305;yordu.<br><br>Stratejinin ilk ad&#305;m&#305;, </span><strong><span>d&#252;&#351;man&#305; yan&#305;ltmakt&#305;</span></strong><span>. Yani, bir taarruza hi&#231; haz&#305;r olunmad&#305;&#287;&#305; izlenimi yaratmakt&#305;. Gazi bu nedenle, Kas&#305;m 1921'den itibaren Haziran 1922 tarihine dek taarruz haz&#305;rl&#305;&#287;&#305; anlam&#305;na gelebilecek giri&#351;imlerden ka&#231;&#305;nd&#305;. TBMM, 1922 y&#305;l&#305;n&#305;n Mart ay&#305;nda Londra'da toplanan konferansa kat&#305;larak, </span><strong><span>bar&#305;&#351; aray&#305;&#351;&#305;nda</span></strong><span> oldu&#287;unu g&#246;sterdi. Dahas&#305;, mecliste &#231;&#305;kan taarruz tart&#305;&#351;malar&#305; </span><strong><span>k&#246;p&#252;rt&#252;ld&#252;</span></strong><span> ve bir t&#252;r ayr&#305;&#351;ma izlenimi yarat&#305;ld&#305;. Muhaliflerin bask&#305;lar&#305;n&#305;n d&#252;&#351;man kula&#287;&#305;na gitmesine m&#252;saade edildi. D&#252;&#351;man g&#246;z&#252;nde T&#252;rkler kendi i&#231;inde ayr&#305;&#351;maya d&#252;&#351;m&#252;&#351;, haz&#305;rl&#305;ks&#305;z ve umutsuz bir askeri ayg&#305;t durumuna bilin&#231;li olarak d&#252;&#351;&#252;r&#252;ld&#252;.<br><br>Stratejinin ikinci aya&#287;&#305;, </span><strong><span>zamanlamayd&#305;</span></strong><span>. Gazi, taarruz vaktini se&#231;mek i&#231;in haz&#305;rl&#305;k yaparken, bizzat d&#252;&#351;mandan istifade etti. Zira, Yunan Ba&#351;komutan Hac&#305;anesti, Ankara'y&#305; bar&#305;&#351;a zorlamak i&#231;in bir kumar oynam&#305;&#351;, </span><strong><span>&#304;stanbul'u i&#351;gale kalkm&#305;&#351;t&#305;</span></strong><span>. &#304;&#351;gal giri&#351;imi, Temmuz ay&#305;n&#305;n sonlar&#305;nda ger&#231;ekle&#351;ti. Hac&#305;anesti, ba&#351;kenti ele ge&#231;irebilmek i&#231;in Anadolu'daki baz&#305; t&#252;menlerini gizlice Trakya'ya kayd&#305;rm&#305;&#351;t&#305;. Giri&#351;im ba&#351;ar&#305;s&#305;zl&#305;kla sonu&#231;land&#305;&#287;&#305;nda Gazi, do&#287;ru an&#305;n gelip &#231;att&#305;&#287;&#305;n&#305; anlad&#305;. Trakya'daki birliklerin geri d&#246;n&#252;&#351;&#252;ne f&#305;rsat vermeden harekete ge&#231;ilecekti.<br><br>Stratejinin &#252;&#231;&#252;nc&#252; aya&#287;&#305;, </span><strong><span>gizlilikti</span></strong><span>. Gazi, taarruz haz&#305;rl&#305;&#287;&#305;na Haziran 1922'de ba&#351;lam&#305;&#351; fakat s&#252;reci gizli tutmu&#351;tu. Haz&#305;rl&#305;ktan yaln&#305;zca Bat&#305; Cephesi Komutan&#305; </span><strong><span>&#304;smet Pa&#351;a,</span></strong><span> Genelkurmay Ba&#351;kan&#305; </span><strong><span>Fevzi Pa&#351;a</span></strong><span> ve Milli Savunma Vekili </span><strong><span>Kaz&#305;m Fikri Pa&#351;a'n&#305;n</span></strong><span> bilgisi vard&#305;. Ordu ve kolordu komutanlar&#305; bile haz&#305;rl&#305;ktan habersizdi. Taarruz b&#246;lgesinde ba&#351;lat&#305;lan &#231;al&#305;&#351;malara, </span><strong><span>taarruz de&#287;il, savunma haz&#305;rl&#305;&#287;&#305;</span></strong><span> s&#252;s&#252; verildi. Bunun i&#231;in ana hatt&#305; &#246;rtmek ad&#305;na alakas&#305;z pek &#231;ok yerde yol &#231;al&#305;&#351;mas&#305; yap&#305;ld&#305;. K&#246;yler bo&#351;alt&#305;ld&#305;. Ka&#287;n&#305;lar ve b&#252;y&#252;kba&#351; hayvanlar temin edildi. T&#252;rk ordusu sald&#305;rmaktan &#231;ok savunmaya haz&#305;rlan&#305;r bir vaziyete ge&#231;ti. T&#252;rk askerleri bile ne oldu&#287;undan habersizdi. Hac&#305;anesti'nin &#304;stanbul'u ba&#351;ar&#305;s&#305;z i&#351;gal giri&#351;imi &#252;zerine Gazi, harekete ge&#231;ti ve ordu/kolordu komutanlar&#305;n&#305; toplamak i&#231;in </span><strong><span>futbol ma&#231;&#305;</span></strong><span> tertipledi. D&#252;&#351;man, &#304;stanbul etraf&#305;nda gezinirken T&#252;rk ordusunun komuta kademesi </span><strong><span>Ak&#351;ehir'de futbol ma&#231;&#305; izliyordu</span></strong><span>. Ama bu bir &#246;rt&#252;yd&#252;. Ma&#231; ak&#351;am&#305; taarruz karar&#305; ordu ve kolordu komutanlar&#305;na bildirildi. Gazi, cephe ziyaretlerini ak&#351;am vakitlerinde ve </span><strong><span>gizlice</span></strong><span> ger&#231;ekle&#351;tiriyordu. O g&#252;nlerde </span><strong><span>diplomatik ziyafetler</span></strong><span> ve </span><strong><span>&#231;ay partileri</span></strong><span> veriliyor, Ali Fuat Pa&#351;a, Gazi'nin hastal&#305;&#287;&#305; nedeniyle k&#246;&#351;kte istirahat etti&#287;i yalan&#305;yla cephe ziyaretlerini perdeliyordu.<br><br>Stratejinin d&#246;rd&#252;nc&#252; aya&#287;&#305;, </span><strong><span>bask&#305;n taarruzu yani d&#252;&#351;mana hi&#231; beklenmedik yerden vurmakt&#305;</span></strong><span>. Yunan savunma hatt&#305; Bursa'dan ba&#351;l&#305;yor, Eski&#351;ehir, K&#252;tahya'da devam ediyor ve Afyon'un g&#252;neyine sark&#305;yordu. T&#252;rk ordusu bu hatta tam kar&#351;&#305;dan vurabilir ve cephe taarruzu y&#252;r&#252;tebilirdi ama bu durumda kazanma ihtimali olsa da imha ihtimali olmazd&#305;. &#304;mha i&#231;in </span><strong><span>bask&#305;n gerekiyordu</span></strong><span> ve bask&#305;n d&#252;&#351;man&#305;n hi&#231; </span><strong><span>beklemedi&#287;i yerden</span></strong><span> gelmeliydi. Gazi bu kapsamda Afyon'un g&#252;neyinden taarruza karar verdi.  Afyon g&#252;neyindeki </span><strong><span>40 kilometrelik </span></strong><span>savunma hatt&#305;nda yakla&#351;&#305;k </span><strong><span>35 bin </span></strong><span>Yunan askeri mevcuttu. Gazi, kuzeydeki birliklerin b&#252;y&#252;k b&#246;l&#252;m&#252;n&#252;, gizlice buraya kayd&#305;racak ve d&#252;&#351;mana b&#252;y&#252;k &#252;st&#252;nl&#252;k kuracakt&#305;. Bu kapsamda 2. Ordu'nun &#246;nemli k&#305;sm&#305; 1. Ordu'ya dahil edildi. Birlikler gece vakti b&#252;y&#252;k sessizlik i&#231;inde g&#252;ney b&#246;lgesine yana&#351;t&#305;r&#305;ld&#305;. D&#252;&#351;man&#305;n bu hareketi fark edememesi i&#231;in g&#252;nd&#252;zleri </span><strong><span>ters istikamette</span></strong><span> y&#252;r&#252;y&#252;&#351;ler yap&#305;ld&#305;. Kalan askerler ak&#351;ama dek a&#287;a&#231; altlar&#305;nda sessizce bekledi. Gece y&#252;r&#252;y&#252;&#351;lerinde </span><strong><span>de&#287;il ate&#351;, sigara bile yak&#305;lmad&#305;</span></strong><span>. B&#246;ylece Yunan u&#231;aklar&#305; meseleyi fark etmedi.<br><br>Taarruz vakti gelip &#231;att&#305;&#287;&#305;nda, d&#252;&#351;man&#305;n </span><strong><span>35 bin</span></strong><span> askerinin kar&#351;&#305;s&#305;na tam </span><strong><span>120 bin </span></strong><span>T&#252;rk askeri s&#305;zm&#305;&#351;t&#305;. Kuvvet dengesi, 3,5 kat T&#252;rk lehineydi. Taarruz hatt&#305;n&#305;n en kritik b&#246;lgesi </span><strong><span>13 kilometrelik </span></strong><span>Kalecik Sivrisi - T&#305;naztepe b&#246;l&#252;m&#252;yd&#252;. Burada </span><strong><span>15 bin</span></strong><span> Yunan askeri mevcutken, kar&#351;&#305;s&#305;nda tam </span><strong><span>90 bin</span></strong><span> T&#252;rk askeri y&#305;&#287;&#305;lm&#305;&#351;t&#305;. Yani, yarma b&#246;lgesinde </span><strong><span>1'e 6</span></strong><span>, T&#252;rk &#252;st&#252;nl&#252;&#287;&#252; bulunuyordu. Dahas&#305;, top&#231;u g&#252;c&#252;n&#252;n b&#252;y&#252;k b&#246;l&#252;m&#252; de b&#246;lgeye kayd&#305;r&#305;lm&#305;&#351;t&#305;. T&#252;rk top&#231;usunun g&#252;c&#252;, Yunan g&#252;c&#252;n&#252;n </span><strong><span>alt&#305; kat&#305;na</span></strong><span> &#231;&#305;km&#305;&#351;t&#305;. T&#252;rk ordusunun kalan&#305;, yani </span><strong><span>45 bin </span></strong><span>mevcutlu 2. Ordu, d&#252;&#351;man savunma hatt&#305;n&#305;n tam kar&#351;&#305;s&#305;nda kalacak 100 bin civar&#305; Yunan askerini oyalayacakt&#305;.<br><br>Gazi, taarruz haz&#305;rl&#305;klar&#305;na ba&#351;larken, en yak&#305;n dostlar&#305;ndan Ali Fethi'yi bar&#305;&#351; diplomasisi ad&#305;na Londra'ya g&#246;ndermi&#351;ti. Amac&#305;, taarruzu son kertede gizli tutmakt&#305;. Ali Fethi, Londra'ya var&#305;r varmaz, &#304;ngiliz d&#305;&#351;i&#351;leri ile temas arad&#305;, Avrupa bas&#305;n&#305;n&#305; kar&#351;&#305;s&#305;nda toplay&#305;p </span><strong><span>T&#252;rklerin bar&#305;&#351; arzulad&#305;&#287;&#305;n&#305;</span></strong><span> a&#231;&#305;klad&#305;. B&#246;ylece, d&#252;&#351;man ba&#351;ar&#305;yla yan&#305;lt&#305;ld&#305;. T&#252;rkler mecliste kavga ediyor, cephede savunma haz&#305;rl&#305;&#287;&#305; yap&#305;yor, Avrupa'da bar&#305;&#351; ar&#305;yor, futbol ma&#231;&#305; izliyor, &#231;ay ziyafetiyle me&#351;gul oluyordu.<br><br>26 A&#287;ustos sabah&#305; gelip &#231;att&#305;&#287;&#305;nda bask&#305;n taarruzu i&#231;in hemen her &#351;ey haz&#305;rd&#305;. Fakat </span><strong><span>s&#252;re s&#305;n&#305;rl&#305;yd&#305;</span></strong><span>. D&#252;&#351;man, T&#252;rk ordusunu do&#287;uda bilirken, Gazi, g&#252;neyden sald&#305;racakt&#305;. Yunan karargah&#305;n&#305;n, evvela </span><strong><span>bir karar vermesi</span></strong><span> gerekecekti. G&#252;neyden gelen taarruz, </span><strong><span>do&#287;udan gelen b&#252;y&#252;k taarruzu gizlemek isteyen</span></strong><span> bir aldatmaca m&#305;yd&#305;, yoksa </span><strong><span>T&#252;rkler g&#252;neyden ger&#231;ek bir bask&#305;n taarruzuna </span></strong><span>m&#305; giri&#351;mi&#351;ti? Yunan karargah&#305;n&#305;n bunu anlamas&#305; i&#231;in </span><strong><span>en &#231;ok iki g&#252;ne</span></strong><span> ihtiyac&#305; vard&#305;. Yani, bask&#305;n taarruzu </span><strong><span>en ge&#231; iki g&#252;nde</span></strong><span> ba&#351;ar&#305;ya ula&#351;mal&#305; ve hatt&#305; yar&#305;lmal&#305;yd&#305;. Sonras&#305;, &#231;evirmek, &#231;embere almak ve imha etmekti.<br><br>Taarruz 26 A&#287;ustos sabah&#305; ba&#351;lad&#305;. Kuzeydeki birlikler ayn&#305; g&#252;n&#252; Yunan ordusunun as&#305;l merkezini </span><strong><span>oyalamaya</span></strong><span> giri&#351;ti. Yunan ordusu ilk g&#252;n derin bir ikileme d&#252;&#351;t&#252;. Hac&#305;anesti, </span><strong><span>as&#305;l taarruzu</span></strong><span> do&#287;udan bekliyor, g&#252;neydeki bask&#305;n&#305; </span><strong><span>aldatmaca</span></strong><span> olarak g&#246;r&#252;yor, Trikupis ise g&#252;neyden </span><strong><span>g&#252;&#231;l&#252; bir taarruz</span></strong><span> geldi&#287;ini d&#252;&#351;&#252;n&#252;yor ve </span><strong><span>takviye birlik </span></strong><span>istiyordu. Gazi'nin bekledi&#287;i ikilem do&#287;mu&#351;tu fakat d&#252;&#351;man hatt&#305; ilk g&#252;n yar&#305;lamad&#305;.<br><br>27 A&#287;ustos, kader g&#252;n&#252;yd&#252;. Nitekim ayn&#305; g&#252;n d&#252;&#351;man hatt&#305; yar&#305;ld&#305; ve Yunan ordusu &#231;ekilmeye ba&#351;lad&#305;. T&#252;rk ordusu Afyon'a girdi. B&#246;ylece manzara de&#287;i&#351;ti. Gazi, art&#305;k av&#305;n&#305; par&#231;alamak isteyen bir kurttu.<br><br>28 A&#287;ustos g&#252;n&#252; geldi&#287;inde, Gazi'nin ikinci ad&#305;m&#305;, d&#252;&#351;man birliklerini </span><strong><span>&#231;evrelemek</span></strong><span> ve &#231;embere alarak </span><strong><span>imha</span></strong><span> etmekti. Fakat Yunan ordusu yakla&#351;an tehlikenin fark&#305;ndayd&#305;. Bu nedenle Afyon ovas&#305; ile &#304;zmir yolu aras&#305;ndaki </span><strong><span>Dumlup&#305;nar ge&#231;idine</span></strong><span> y&#246;nelmek istediler. Fakat T&#252;rk ordusu zaman&#305;nda hareket ederek ge&#231;idi kapatt&#305;. B&#246;ylece d&#252;&#351;man birlikleri &#252;&#231; koldan sar&#305;ld&#305;.<br><br>30 A&#287;ustos g&#252;n&#252;ne gelindi&#287;inde </span><strong><span>t&#252;m &#351;artlar</span></strong><span> haz&#305;rd&#305;. Gazi, &#252;&#231; koldan &#231;evirip Murat da&#287;lar&#305;na do&#287;ru s&#305;k&#305;&#351;t&#305;rd&#305;&#287;&#305; d&#252;&#351;man&#305; bizzat komuta etti&#287;i meydan muharebesiyle imha etti. Art&#305;k Yunan ordusu g&#246;vdesini kaybetmi&#351;ti.<br><br>31 A&#287;ustos g&#252;n&#252; geriye tek bir hedef kalm&#305;&#351;t&#305;. D&#246;k&#252;nt&#252;ler ve art&#305;klardan olu&#351;an Yunan birliklerini yeni bir mevziye sahip olmalar&#305;na f&#305;rsat vermeden </span><strong><span>&#304;zmir'e s&#252;rmek</span></strong><span> ve </span><strong><span>denize d&#246;kmek</span></strong><span>.<br><br></span><strong><span>&#304;lk hedef Akdeniz'dir</span></strong><span> emri, bu niyetin tezah&#252;r&#252;yd&#252;. Nitekim &#246;yle de oldu. T&#252;rk ordusu </span><strong><span>9 g&#252;nde 400 kilometre</span></strong><span> yol teperek &#304;zmir'e girdi ve k&#305;sa s&#252;re sonra </span><strong><span>Anadolu'da tek bir Yunan askeri dahi kalmad&#305;.</span></strong><span><br><br></span><strong><span>T&#252;rk ordusu as&#305;rlar sonra ilk kez d&#252;&#351;man&#305; imha taarruzu ile yok etmi&#351;ti.&#8221;</span></strong></p></div><h3>30 A&#287;ustos&#8217;u Atat&#252;rk&#8217;&#252;n yaveri Muzaffer K&#305;l&#305;&#231; anlat&#305;yor:</h3><blockquote><p>&#8220;D&#252;&#351;man top&#231;usunun mermileri &#231;ok yak&#305;nlara d&#252;&#351;&#252;yordu. Ba&#351;kumandan sigaras&#305;n&#305; i&#231;iyordu. G&#252;ne&#351; guruba yakla&#351;&#305;yordu. Bir aral&#305;k ba&#351;&#305;n&#305; &#231;evirerek:</p><p>- G&#252;ne&#351; top&#231;umuzun g&#246;r&#252;&#351;&#252;n&#252; engelliyor&#8230; Fakat biraz sonra s&#252;ng&#252;lerimize vuraca&#287;&#305; akisleriyle d&#252;&#351;man&#305;n g&#246;r&#252;&#351;&#252;n&#252; tamamen kesecek, dedi.</p><p>Az sonra Allah! Allah! sesleri i&#351;itilmeye ba&#351;lad&#305;. H&#252;cum eden piyadelerimizin s&#252;ng&#252;leri, g&#252;ne&#351;in k&#305;z&#305;l huzmeleri alt&#305;nda yal&#305;mlar yap&#305;yordu. Hayret ediyordum&#8230; Her &#351;ey sanki onun iradesine ba&#287;l&#305;ym&#305;&#351; gibi, ne derse o oluyordu. Bu anda Ba&#351;kumandan&#305;n y&#252;z&#252;nde g&#246;r&#252;l&#252;r bir &#305;st&#305;rap ifadesi vard&#305;. &#8220;Allah! Allah!&#8221; diyerek &#231;&#305;&#287; gibi d&#252;&#351;man&#305;n &#252;zerine devrilen binlerce askerin &#246;l&#252;m&#252; hi&#231;e say&#305;&#351;lar&#305;, onun insan kalbini tesiri alt&#305;na alm&#305;&#351;t&#305;. Yanan sigaras&#305;n&#305; yere att&#305; ve d&#252;&#351;man ate&#351;ine ald&#305;rmadan siperde do&#287;ruldu. </p><p>Bu kalk&#305;&#351; sevdi&#287;i ve &#252;zerine titredi&#287;i askerlerinin manevi huzurunda bir sayg&#305; vazifesi idi. Askerlik sanat&#305;n&#305;n b&#252;y&#252;k dahisi, b&#252;y&#252;k stratejist, harpten ve kandan a&#231;&#305;k&#231;a nefret ediyordu. G&#246;zleri nemlenmi&#351;ti. G&#252;ne&#351; ufukta kaybolmak &#252;zereydi. Eliyle muharebe sahas&#305;n&#305; g&#246;stererek,</p><p>- Hac&#305;anesti! Ma&#287;rur kumandand&#305;n! Neredesin? Gel, ordular&#305;n&#305; kurtar! diye ba&#287;&#305;rd&#305;.&#8221;</p></blockquote><h3>Atat&#252;rk&#8217;&#252;n Ba&#351;yaveri Salih Bozok, esir d&#252;&#351;en Yunan Generallerinin Mustafa Kemal ile g&#246;r&#252;&#351;t&#252;r&#252;ld&#252;kten sonras&#305;n&#305; anlat&#305;yor:</h3><blockquote><p>Generallerden birisi kendilerine sorulan suallerin tamamlanmas&#305;n&#305;n ard&#305;ndan, kiminle tan&#305;&#351;makta oldu&#287;unu sordu.</p><p>- Mustafa Kemal Pa&#351;ad&#305;r! dedik.</p><p>Hayretle g&#246;zlerini a&#231;t&#305;, inanmak istemiyordu. Sorusunu tekrarlad&#305;:</p><p>- Fakat bu Mustafa Kemal Pa&#351;a, bizim bildi&#287;imiz Mare&#351;al Mustafa Kemal midir? dedi.</p><p>G&#246;r&#252;&#351;t&#252;&#287;&#252; zat&#305;n hakikaten Ba&#351;kumandan Mustafa Kemal Pa&#351;a oldu&#287;unu &#246;&#287;rendikten sonra,</p><p>- D&#252;n burada m&#305;yd&#305;? diye sordu.</p><p>- Ba&#351;komutanl&#305;k Meydan Sava&#351;&#305;&#8217;n&#305; bizzat kendisi idare etmi&#351;tir, cevab&#305;n&#305; verdik.</p><p>D&#252;&#351;man generali bir m&#252;ddet sustu. Sonra bak&#305;&#351;lar&#305;n&#305; h&#252;rmet ve takdirle Gazi Pa&#351;a&#8217;ya y&#246;neltti ve dudaklar&#305;ndan &#351;u s&#246;zler d&#246;k&#252;ld&#252;:</p><p>- Zafer, galibiyet, &#351;eref ve bu topraklar&#8230; Her &#351;ey sizin hakk&#305;n&#305;zd&#305;r. Bizim Hac&#305;anesti &#304;zmir&#8217;den k&#305;p&#305;rdanamad&#305;&#8230; </p></blockquote><p>26 A&#287;ustos&#8217;ta ba&#351;layan B&#252;y&#252;k Taarruz, 30 A&#287;ustos Ba&#351;komutanl&#305;k Meydan Muharabesi&#8217;yle kesin bir zafere d&#246;n&#252;&#351;t&#252;.</p><p>Mustafa Kemal ve komutanlar&#305; 1 Eyl&#252;l&#8217;de E&#351;me&#8217;ye (U&#351;ak) geldiler. E&#351;me&#8217;de yanmam&#305;&#351; ev yoktu. Yunan ordusu <strong>ka&#231;arken</strong> her k&#246;y&#252;, her kasabay&#305; kendilerini tan&#305;mlayan <strong>barbarl&#305;k</strong> ve <strong>zalimlikle</strong> ate&#351;e vermi&#351;ti. </p><p>Mustafa Kemal bak&#305;&#351;lar&#305;n&#305; duman t&#252;ten y&#305;k&#305;nt&#305;lar&#305;n &#252;zerinden ay&#305;rmadan emrini yazd&#305;rd&#305;:</p><blockquote><p>&#8220;T&#252;rkiye B&#252;y&#252;k Millet Meclisi Ordular&#305;!&#8221;</p><p>Afyonkarahisar-Dumlup&#305;nar B&#252;y&#252;k Meydan Muharebesi&#8217;nde zalim ve ma&#287;rur bir ordunun as&#305;l unsurlar&#305;n&#305;, inan&#305;lmayacak kadar az bir zamanda imha ederek, b&#252;y&#252;k ve necip milletimizin fedakarl&#305;klar&#305;na lay&#305;k oldu&#287;unuzu ispat ediyorsunuz&#8230;</p><p>Sahibimiz olan b&#252;y&#252;k T&#252;rk milleti istikbalinden emin olmaya hakl&#305;d&#305;r.</p><p>B&#252;t&#252;n arkada&#351;lar&#305;m&#305;n, Anadolu&#8217;da daha ba&#351;ka meydan sava&#351;lar&#305; verilece&#287;ini g&#246;z &#246;n&#252;nde tutarak ilerlemesini ve herkesin ak&#305;l kuvvetini ve yi&#287;itlik g&#252;c&#252;n&#252; ve &#231;al&#305;&#351;mas&#305;n&#305; yar&#305;&#351;&#305;rcas&#305;na esirgemeden vermeye devam eylemesini talep ederim.</p><p><strong>Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz&#8217;dir*, ileri!</strong>&#8221;</p></blockquote><p>O y&#305;llarda, bug&#252;n Ege Denizi denilen b&#246;lgeye de Akdeniz deniyordu. Ege Denizi ad&#305; sonraki y&#305;llarda kullan&#305;lmaya ba&#351;land&#305;.</p><p>Bu emir &#252;zerine b&#252;t&#252;n birlikler hedef &#304;zmir olmak &#252;zere g&#246;revlendirildi. </p><p>9 Eyl&#252;l&#8217;de hedefe ula&#351;&#305;ld&#305;.</p><h3>&#214;l&#252;m bizim i&#231;in de&#287;il Binba&#351;&#305;</h3><p>1938 y&#305;l&#305;nda Eski&#351;ehir&#8217;de Edebiyat &#246;&#287;retmenli&#287;i yapan, ak sa&#231;l&#305;, iri g&#246;vdeli, sol baca&#287;&#305; aksayan, malulen emekli olmu&#351; bir Kurtulu&#351; Sava&#351;&#305; gazisi subay&#305;n &#246;&#287;rencilerine anlatt&#305;&#287;&#305; hikaye &#351;&#246;yledir;</p><blockquote><p>&#8220;&#8230; 30 A&#287;ustos sabah&#305;, &#351;afakla g&#252;rleyen top sesleriyle d&#252;&#351;man bozguna u&#287;ram&#305;&#351;, peri&#351;an da&#287;&#305;l&#305;yordu. Tepeleri arka arkaya d&#252;&#351;mandan al&#305;yor kendi bayra&#287;&#305;m&#305;z&#305; dikiyorduk. Siperlerden ta&#351;m&#305;&#351; sel gibi &#304;zmir&#8217;e do&#287;ru ak&#305;yorduk&#8230;</p><p>Fakat birden sevin&#231; komutlar&#305;m dudaklar&#305;mda donup kald&#305;. Serseri bir kur&#351;un kal&#231;ama saplanm&#305;&#351;, sol baca&#287;&#305;m&#305; peri&#351;an etmi&#351;ti. </p><p>Subay ve erlerimin moralini bozmadan, ald&#305;&#287;&#305;m emirleri sonuna kadar yerine getirmeye &#231;abal&#305;yordum.</p><p>Bir an geldi ki her &#351;ey g&#246;zlerimin &#246;n&#252;nde k&#305;pk&#305;z&#305;l kesildi. Yere d&#252;&#351;memek i&#231;in s&#305;rt&#305;m&#305; bir kayaya dayad&#305;m. O anda &#231;evremde bir ko&#351;u&#351;turmaca oldu&#287;unu fark ettim. Konu&#351;malar, f&#305;s&#305;lt&#305;lar birbirine kar&#305;&#351;t&#305;.</p><p>Onun bize do&#287;ru gelmekte oldu&#287;unu g&#246;rm&#252;&#351;t&#252;m. Kesik kesik &#8220; Geliyor&#8230; O&#8230; Pa&#351;a Hazretleri&#8230;&#8220; diyebildim.</p><p>Yak&#305;n&#305;mda topraklar kayd&#305;, ta&#351;lar yuvarland&#305;, mahmuzlar &#351;ak&#305;rdad&#305;&#8230;</p><p>Dayand&#305;&#287;&#305;m kayadan yere yuvarlanmak &#252;zereydim ki, &#231;elik bir pen&#231;e omuzuma yap&#305;&#351;arak beni hafif&#231;e sarst&#305;. G&#252;&#231;l&#252;kle g&#246;zkapaklar&#305;m&#305; a&#231;abildim.</p><p>Oydu. Evet. Mustafa Kemal kar&#351;&#305;mdayd&#305;&#8230; G&#252;r ka&#351;lar&#305;n&#305; birbirine yakla&#351;t&#305;rm&#305;&#351; bana bak&#305;yordu. Dilim a&#287;z&#305;mda birka&#231; kez dola&#351;t&#305; ama bir &#351;ey s&#246;yleyemedim.</p><p>&#8220;Neyin var binba&#351;&#305;?&#8221; diye sordu.</p><p>&#304;ki yan&#305;mda cans&#305;z sarkan kollar&#305;m kendili&#287;inden k&#305;p&#305;rdand&#305;. Kana bulanan baca&#287;&#305;m&#305; i&#351;aret ederek,</p><p>&#8220;Beni b&#305;rakt&#305; Pa&#351;am&#8230; &#304;stedi&#287;im yere kadar gidemeyece&#287;imden korkuyorum&#8230;&#8220; dedim.</p><p>Tun&#231; &#231;ehresinin gerilmi&#351; kaslar&#305; yumu&#351;ad&#305;. Ac&#305;tmaktan &#231;ekinerek par&#231;alanm&#305;&#351; baca&#287;&#305;m&#305; birka&#231; kez s&#305;vazlad&#305; ve dedi ki:</p><p>&#8220;<strong>&#214;l&#252;m bizim i&#231;in de&#287;il binba&#351;&#305;, galibiz</strong>&#8230; Gayret et, uzaklarda yolumuzu g&#246;zleyenler var. Onlara m&#252;jde g&#246;t&#252;rebilmen i&#231;in bu bacak seni atsan bile b&#305;rakmaz&#8230;&#8221;</p></blockquote><p>G&#246;zleri dolu dolu eliyle aksayan baca&#287;&#305;n&#305; tutan edebiyat &#246;&#287;retmeni konu&#351;mas&#305;n&#305; &#351;&#246;yle tamamld&#305;:</p><blockquote><p>&#8220;&#199;ocuklar&#8230; Bu benim her zaman &#252;zerimde ta&#351;&#305;d&#305;&#287;&#305;m onur madalyamd&#305;r! Her zaman onun &#252;zerinde Atat&#252;rk&#8217;&#252;n sihirli eli dola&#351;&#305;yor san&#305;r&#305;m&#8230;&#8221;</p></blockquote><p>30 A&#287;ustos Zafer Bayram&#305;&#8217;m&#305;z kutlu olsun!</p><p>Bu yaz&#305;da payla&#351;t&#305;&#287;&#305;m hikayelerin &#231;o&#287;unu <strong><a href="https://www.amazon.com.tr/B%C3%BCy%C3%BCk-Atat%C3%BCrkten-K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk-%C3%96yk%C3%BCler-Hat%C4%B1rlay%C4%B1n%C4%B1z/dp/9750738624/ref=sr_1_5?crid=15TGAAENPQIDA&amp;dib=eyJ2IjoiMSJ9.fJ6DjcSOy2DAneG1vK3c38fI_bwnoQ1-Hk9EMkbWD__Tip-nbsOxyMXE354mfFnWb6Rkit5PJ_y6Thb46Hae0PGQdhgs-ANbNrXncEI0pEqL-Ee9ng7bCVypjMI1l2vEIQmdisdWmHf705D1iJUzSceNyf8-9uPZOxg4SEcUP5YHusl_VV32yOLmoO-xFSjwIexqUyxvHv2VHPJVhUgv3V9PIYpd3joVYmmzTq18zO4.kYlxDPwyByLnVgDdimeAHpK4dJbLp0UxV1yo0dmwmO0&amp;dib_tag=se&amp;keywords=b%C3%BCy%C3%BCk+atat%C3%BCrk+den+k%C3%BC%C3%A7%C3%BCk+%C3%B6yk%C3%BCler&amp;qid=1788043835&amp;sprefix=b%C3%BCy%C3%BCk+atat%2Caps%2C192&amp;sr=8-5">B&#252;y&#252;k Atat&#252;rk&#8217;ten K&#252;&#231;&#252;k &#214;yk&#252;ler </a></strong>isimli S&#252;leyman Bulut&#8217;a ait muhte&#351;em kitaptan al&#305;nt&#305;lad&#305;m. </p><p>Mustafa Kemal&#8217;i hat&#305;rlay&#305;n&#305;z. </p><p></p><p></p><p></p><p></p>]]></content:encoded></item></channel></rss>