Savaş ve yıkımın ortasında, ölümün bir adım ötede beklediği Kasım ayının soğuk günlerinde bir sabah İngiliz askerleri kahvaltı edebilmek için ateş etmeyi keser. Sadece 45-60 metre uzaktaki siperlerdeki Alman askerleri bunu fark eder ve onlar da ateşi keser ki yemek yiyebilsinler. İki taraf da yemek süresi boyunca ateş etmemeyi sessizce kabul eder. İki taraf da biri kuralı bozarsa, huzurla yemek yiyemeyeceğini bilir.

Durum bununla kalmaz. İnsanın evrimsel bir süreçten ileri geldiğini düşündüğümüz ve birazdan detaylandıracağımız birlik olma ihtiyacından olsa gerek, 24 Aralık gecesi hava dondurucu soğuğa eriştiğinde Alman askerleri kendilerine Noel kutlaması için gönderilen minik ağaçları siperlerine dizer ve Noel ilahileri söylemeye başlar. Ne olduğunu anlamaya çalışan İngiliz askerleri sürünerek sahipsiz bölgeye gelir ve Noel ilahilerini duyar. Bir Alman askeri İngilizlere seslenir. “Size ateş etmek istemiyoruz,” der.

İki taraf da ertesi sabah Noel kutlaması için ateşkes yapmayı kabul eder.

Sabah kahvaltıdan sonra silahlarını bırakıp sahipsiz bölgeye gelirler. Ateş yakarlar, birlikte Noel yemeği pişirirler ve Almanların getirdiği biraları açarlar. Sigara, puro ve küçük hatıra eşyaları takas ederler aralarında. Sahipsiz bölgede kalmış ölü arkadaşlarını yan yana ve birlikte toprağa verirler. İngiliz askerleri ailelerine yazdıkları mektuplarda Almanların "olağanüstü derecede iyi insanlar" olduğunu ifade ederler.

Bu barış ortamı bazı bölgelerde bir hafta sürer. Ancak durumdan haberdar olan generaller çılgına döner ve askerlerini dost değil, düşman olmaya zorlamak için sert tepki gösterirler.

Askerler emre uyuyor gibi yapıp ateş ettiklerinde bilerek hedefi ıskalayınca, generaller düşmandan esir veya ceset getirmeyi zorunlu tutan emirler verir. Bu zorunlu saldırılar güveni yıkar ve tarafları tekrar karşılıklı misilleme ve şiddet döngüsünün içine sürükler…

Karşılıklı güvensizliğin ve düşmanca hislerin egemen olduğu en sert ortamlarda bile, doğru stratejik parametreler uygulandığında iş birliği kendiliğinden organize oluyor ve insanın evriminin bir parçası olarak bu iş birliği baskın hale geliyor.

İş hayatı bana hiç zor gelmedi. Gerçekten. Veri, kullanıcının ödeme sayfasından çıkıp gittiğini mi söylüyor, ödeme sayfasının A, B, C, D versiyonlarını hazırlayıp testlere gönderirim. Kazananı bulup, canlıya alıp, anında satışları yükseltirim. Göklerden gelen bir emir, en kısa zamanda eklenmesi çok kritik bir özellik mi buyurdu? Başşımla beraber. Hemen çalışmalara başlarım, en kısa zamanda canlıya almak için herkesi organize ederim. Yapamayacağım, çözemeyeceğim, sorun olmaz; Seyit Onbaşı misali, verin omzuma yükleri, ben sırtlanırım hepsini, derim. Ama tek bir şeyde hep zorlandım. İnsanlarla uğraşmaktan… Uğraşmak demeyelim de, kimse incinmesin, insanları yönetebilmek apayrı bir beceri diyelim, en nazik şekliyle.

İnsan ilişkilerindeki çatışma ve iş birliği dinamiklerini öğrenmeni ve benim çektiğim çileleri çekmemeni çok istiyorum. Bunu en iyi şekilde anlatacak, zor insanları, zor diyalogları yönetebilmeni sağlayacak ve bırak insanı, bu durumu matematiksel, tarihsel ve biyolojik temelleriyle ortaya koyacak bir akıl modelini konuşuyoruz bugün.

Karşılıklılık ilkesi ya da bilinen diğer adıyla kısasa kısas ilkesinden (tit for tat) bahsedeceğiz.

Bireysel çıkar maksimizasyonu ile kolektif refah arasındaki çelişkiyi inceleyen bu model aslında oyun teorisinin bir parçası. Ayrıca, merkezi bir otoritenin bulunmadığı durumlarda bile insanın tekrarlanan etkileşimler yoluyla nasıl kalıcı bir iş birliği zemini oluşturabileceğini matematiksel olarak doğruluyor.

Her şey, Michigan Üniversitesi'nde kamu politikası ve siyaset bilimi profesörü olan Robert Axelrod’un lise yıllarında (1959-1960) hipotetik yaşam formları simülasyonları yapan bir bilgisayar meraklısı olmasıyla başlar.

Hipotetik yaşam formu simülasyonu meraklısı olmak ne demek dersen, muhteşem bir Ekşi Sözlük rumuzu olabilecek olmasının yanı sıra, dünyada bilinen biyolojinin ötesinde, tamamen teorik veya kurgusal yaşam biçimlerinin bilgisayar ortamında nasıl var olabileceğini, evrimleşebileceğini ve hayatta kalabileceğini incelemekten heyecan duyan kişidir, diyebilirim sana.

Küba Füze Krizi sırasında Axelrod, ABD ve Sovyetler Birliği gibi süper güçlerin düştüğü ikilemi düşünür. Her iki taraf da silahlara daha fazla para harcamak ister. İki tarafın da durması en iyi sonuç olsa da, bir taraf durup diğeri durmazsa, duran taraf büyük zarar görecektir. Axelrod, bu kilitlenmeden çıkış yolunu ve en iyi stratejiyi bulmak için Mahkum İkilemi (Prisoner's Dilemma) oyununu simüle etmeye karar verir.

Mahkum ikilemi (prisoner's dilemma) düşünce deneyi

Mahkum ikilemi, oyun teorisinin sınandığı bir senaryodur. Banka soygunu şüphesiyle yakalanan iki suç ortağının ("Lucky" ve "Joe") birbirleriyle iletişim kuramayacakları ayrı odalarda sorgulanmasına dayanır. Emniyet güçlerinin suçlulara sunduğu teklif şu şekildedir:

• Birisi arkadaşını satar, diğeri susarsa, satan kişi serbest kalır, arkadaşı 10 yıl hapse mahkum olur.

• İkisi birden birbirini satarsa ikisi de 5’er yıl hapis cezası alır.

• İkisi birden susarsa sadece 6 ay hapse mahkum olurlar.

İşte bu matris, oyun teorisinde, etkileşimin zamana bağlı boyutuna göre iki farklı sonuç üretir;

• Tek seferlik etkileşimler: Aktörlerin gelecekte tekrar karşılaşmayacakları tek turluk durumlarda, diğer tarafın kararı ne olursa olsun “satmak, ihanet etmek” bireysel açıdan baskın olan stratejidir. Eğer Joe susarsa, Lucky onu sattığı takdirde 6 ay hapis yerine serbest kalır; Joe satarsa, Lucky 10 yıl yerine 5 yıl ceza alır. Dolayısıyla her iki aktör için de rasyonel tercih “satmak” olur.

• Tekrarlanan etkileşimler: Oyuncuların aynı rakiple belirsiz sayıda tekrar karşılaşması durumu “geleceğin gölgesini” oyuna dahil eder. Geçmiş hamlelerin hafızada tutulması, ilk turda yapılan bir ihanetin sonraki turlarda misilleme ihtimalini doğurur. Bu zamana bağlı genişleme, insanın güven inşa etmesine ve iş birliğini sürdürülebilir bir stratejiye dönüştürmesine olanak sağlar.

Teorik olarak çıkartılan bu sonucun karmaşık stratejiler karşısında nasıl sonuç vereceğini görmek isteyen Axelrod, disiplinler arası bir bilgisayar turnuvası kurgular.

Axelrod’un bilgisayar turnuvası ve kısasa kısas (tit for tat) algoritması

Robert Axelrod, tekrarlanan mahkum ikileminde en yüksek puanı alacak optimal stratejiyi tespit etmek amacıyla siyaset bilimi, ekonomi, psikoloji, matematik ve bilgisayar bilimleri uzmanlarını davet ettiği bir yarışma düzenler.

Katılımcılar algoritmik kodlarını posta yoluyla Axelrod’a iletir. Turnuvada her program diğer tüm programlarla 200 turluk karşılaşmalar yapar, amaç uzun vadede en yüksek puanı toplamaktır.

Puanlama sistemi mahkum ikileminde olduğu gibidir;

Her turda iki program aynı anda iki karardan birini verir:

• İş birliği yapmak

• Satmak / kazık atmak

Verilen kararların birleşimine göre o turdaki puanlar dağıtılır:

• İki taraf da iş birliği yaparsa: İki program da yüksek bir “ortak kazanç” puanı alır (örneğin, ikisi de 3’er puan kazanır).

• Biri satıp diğeri iş birliği yaparsa: Kazık atan taraf en yüksek puanı alır (örneğin 5 puan); kazık yiyen taraf ise 0 puan alır.

• İki taraf da birbirini satarsa: İki program da kötü bir puan alarak cezalandırılır (örneğin, ikisi de sadece 1’er puan alır).

Algoritmaların stratejileri şöyledir:

Sürekli karşı tarafı satmaya çalışan Lucifer gibi cibiliyetsiz algoritmalar, bir kere kazık yedikten sonra dünyaları verseler yine de deve inadından vazgeçmeyip düşman olan Topyekün Misilleme algoritmaları ve “bir kazık atıp duruma bakalım” diyen Tester gibi sinsi algoritmalar, bir iki tur yüksek puan alsa da rakiplerini kendilerine hemen düşman ettikleri için kalan turlarda karşılıklı ihanete geçip 1-1-1… gibi çok düşük puanlarla oyunu bitirirler. Bu dünya için fazla iyi olan Jesus (İsa) algoritması ise sürekli kazık yediğinden en düşük puanda kalır.

Sadece 4 satırdan oluşan turnuvanın en kısa algoritması olan kısasa kısas algoritmasını turnuvaya Anatol Rapoport gönderir. Hiçbir rakibini tek maçta yenemez, ancak uzun vadede tüm puanları toplayarak birinci olur.

Kısasa kısas stratejisinin (tit for tat) kazanan strateji olmasının nedenleri şöyledir:

1. Nazik olmak: Oyuna her zaman iş birliğiyle başlar; ilk ihanet eden taraf asla kendisi olmaz.

2. Misilleme yapmak: Karşı taraf ihanet ettiği anda, bir sonraki turda anında misilleme yapar. İstismara izin vermeyeceğini kesin olarak gösterir.

3. Bağışlayıcı olmak: Misilleme hamlesinin ardından rakip tekrar iş birliğine dönerse, geçmiş ihlalleri tamamen siler ve derhal iş birliğine geri döner (“Geçmiş geçmişte kalmıştır”).

4. Açık ve anlaşılır olmak: Karşı taraf oyunu nasıl oynadığını kolayca anlar ve buna göre iş birliği kurar.

Axelrod, bu muhteşem turnuvanın ardından simülasyonu evrimsel bir boyuta taşır. Bu kez, ekolojik bir simülasyon oluşturur. Her turun sonunda başarılı algoritmalar aldıkları puan oranında çoğalma hakkı kazanır ve popülasyondaki paylarını artırır. Tamamen düşmanca Lucifer yapılarıyla dolu küresel bir popülasyonda, çok küçük bir tit for tat yani kısasa kısas grubu sisteme dahil edildiğinde bu küme kendi arasında iş birliği yaparak yüksek puanlar toplar, hızla çoğalır ve evrimsel süreçte düşmanca stratejileri eleyerek simülasyona egemen olur. (Bu küçük gruptaki aktörlerin birbirleriyle daha sık karşılaşması önemli olmuştur.)

İnsanın, ahlak ve iyilik kavramlarının, biyolojik evriminde bir örgütlenme haline dönüşerek hayatta kalmasına katkı sağladığı düşünülür. Bu hayatta kalışa katkı sağlayan iş birliğinin olması için merkezi bir otoriteye ya da çok kutsal bir niyete ihtiyaç bulunmaz. Kendiliğinden ortaya çıkar. Bunun en güzel örneğini de Birinci Dünya Savaşı’nda İngiliz ve Alman askerleri ortaya koyar. Bir Noel arifesinde…

Kısasa kısasın karanlık yönü ve “cömert” kısasa kısasın sahneye girişi

Her modelde olduğu gibi, kısasa kısas (tit for tat) stratejisinin de tehlikesi bulunur. En kırılgan tarafı kesintisiz ve esneksiz misilleme kuralıdır. Yanlış anlaşılmalar yaşandığında veya dış güçler bastırdığında, algoritma durdurulamaz bir “şiddet yankısına” ve karşılıklı yıkım sarmalına dönüşür.

Birinci Dünya Savaşı’nda siperlerdeki bu gayriresmi iş birliğini tespit eden generaller sistemi bozmak adına emirler vermişlerdi. Bu emirlerin uygulanması, iş birliği zincirini kanlı bir biçimde koparmıştı.

Axelrod, gürültüye ve iletişim hatasına açık ortamlarda kısasa kısasın (tit for tat) yol açtığı bu kilitlenmeyi çözmek için modele kritik bir kural ekler ve yeni bir model ortaya çıkar; cömert kısasa kısas.

• %10 bağışlayıcılık payı: Karşı taraf ihanet ettiğinde, %90 ihtimalle misilleme yapılırken, %10 ihtimalle bu ihlal gürültü ya da hata olarak kabul edilerek affedilir ve “diğer yanak çevrilir”.

• Sarmalın kırılması: Matematiksel simülasyonlar, bu %10’luk cömertlik payının kazayla başlayan kilitlenmeleri ve “şiddet yankılarını” sonlandırdığını, tarafları yeniden iş birliğine çektiğini gösterir.

Bu yapıyı felsefi olarak formüle edersek, sürdürülebilir bir sistem için 9 ölçek Musa (dişe diş, göze göz, yani adil bir misilleme) ile 1 ölçek İsa (cömertlik ve karşılıksız bağışlama) dengesi matematiksel olarak önemlidir diyebiliriz.

Karşı taraf ihanet ettiğinde
           │
           ├── %90 İhtimalle ──> Anında misilleme yap (Musa İlkesi: Göze Göz)
           │
           └── %10 İhtimalle ──> Bağışla ve iş birliği yap (İsa İlkesi: Cömertlik)

Sonuç

Oyun teorisiyle anladığımız şu olmalıdır, mutlak ve koşulsuz iyilik (İsa “Jesus” stratejisi) istismara maruz kalarak tükenmeye açıktır. Mutlak kötülük ve güvensizlik (Lucifer stratejisi) ise sistemi bir çöküşe ve karşılıklı imhaya sürükler.

Sürdürülebilir bir toplumsal düzen için, bireysel ilişki modelimiz, iş birliğine başlamayı, misilleme kapasitesiyle istismarı engellemeyi ve %10'luk stratejik bir cömertlikle hataya açık iletişimden kaynaklanan çatışma döngülerini kırmayı gerektirir.

Bu yazıyı hazırlarken şu ikilemde çok kaldım; ahlak ve iyilik, otomatikleşmiş bir kodlamaya veya matematiksel bir denkleme indirgenebilir mi? Şiddet ve saldırı altındayken, "yüzüne yumruk yerken" misilleme yapmamayı seçip karşı tarafa nezaket göstermek; kişisel bir ahlaki cesaret, bilinçli bir irade ve varoluşsal bir tercih gerektirmez mi? Bence otomatik bir %10'luk olasılık cömertlik fonksiyonu, insanın ahlaki değerleri ve özverisi ile karıştırılmamalıdır.

Ancak şunu da biliyoruz, iyilik, iş birliği ve bağışlama; evrenin, matematiğin ve biyolojik sistemlerin dokusuna işlenmiş evrensel bir kuraldır. Amiplerden, insan toplumlarına ve bilgisayar kodlarına kadar çalışan bu sistem, ahlakın ilahi veya rasyonel bir lütuf değil, evrimsel süreçte hayatta kalmayı sağlayan en efektif algoritmik reçete olduğunu gösterir bize...

Bol ahlaklı, iş birlikçi, sevgi ve saygı dolu günlere…

Çerçeveleme etkisi, “değişmezlik ilkesi”nin çiğnendiğini gösterir. Çünkü insanın rasyonel olduğuna ve rasyonel seçim yaptığına olan güvenimizi yerle bir eder. Rasyonel seçim teorisine göre 600 kişi içinden “200 kişi kurtulur” ile “400 kişi ölür” aynı veridir. Ama insana göre bu iki veri aynı şeyi söylemez. Bu iki verinin sunuluş biçimi insanda farklı duygular uyandırdığından kararları olduğu gibi etkiler.

Kahneman’a göre çerçeveleme mekanizması şöyle çalışıyor: iyi çerçevelenmiş bir sunum, aklımızda iyi ve kötü olarak işaretlediğimiz referans noktalarını değiştiriyor. Kazanç çerçevesinde insanlar riskten kaçıp kesin olanı seçiyor. Kayıp çerçevesinde ise riske giriyor, çünkü kaybetmek aynı büyüklükteki kazançtan daha çok acıtıyor. Bunu iki örnekle biraz daha açmak istiyorum:

• Kesin olarak 900 lira kazan ya da %90 ihtimalle 1.000 lira kazan diye iki seçenek sunulduğunda, çoğu kişi kesin olan 900’ü alıyor. Kazanma olasılığı çok yüksek ama insanlar kesin olanı seçiyor.

• Kesin olarak 900 lira kaybet ya da %90 ihtimalle 1.000 lira kaybet diye iki seçenek sunulduğunda ise çoğu kişi bahsi seçiyor. Kaybetme olasılığı çok yüksekken kaybetmeyi kesinleştiren ilk seçeneği seçmiyor. İnsan kesin kaybı kabullenmek istemiyor, bahse giriyor, belki %10 ihtimalle hiçbir şey kaybetmeyeceğine inanıyor.

İnsan kazanıyorken elindekini korumak ister, kaybediyorken kaybı kesinleştirmemek için bahse girer.

• Borsada zarar eden hisseyi satmayıp “belki geri döner” diye beklemek sana tanıdık geldi mi? Çünkü satmak kaybı kesinleştirmek demek olacağından satmazsın.

• Gecikmiş bir projede, kapsamı küçültüp yayına çıkarak gecikmeyi kabul etmek yerine her şeyi yetiştirmeye çalışıp tüm projenin başarısını riske atmak da tanıdık geldi mi?

• Ya da günü kayıpla kapatacağı kesinleşen kumarbazın son elde belki her şeyi geri kazanırım diye en çılgın bahsi oynaması?

İnsan rasyonel değildir ve kararlarını çerçeveler etkiler. “Karar çerçevesi” terimini, insanın belirli bir seçime ait eylemleri, sonuçları ve olasılıkları nasıl kavradığını anlatmak için kullanıyoruz. İnsanın benimsediği çerçeveyi kısmen problemin nasıl ifade edildiği, kısmen de insanın normları, alışkanlıkları ve kişisel özellikleri belirler.

Çerçeveleme etkisini öğrenmekteki asıl meselemiz, çerçeveleme etkisini bilinçli şekilde lehimize kullanmak olacak. Çünkü çerçevelerin alınan kararları etkilediğini zaten biliyoruz, yapman gereken en önemli şey hangi çerçevede olduğunu bilerek kararlarını değiştirebilmen olacak.

Bu yazının en temel amacı senin bakış açını;

• Problem çerçevesinden sonuç çerçevesine,

• Başarısızlık çerçevesinden geri bildirim çerçevesine,

• İmkânsızlık çerçevesinden -mış gibi çerçevesine kaydırmana yardımcı olmaktır.

Problemden sonuca çerçeveleme

Problem çerçevesi neyin yanlış olduğuna ve neyin istenmediğine odaklanmaktır. İstenmeyen sonuçları ve onların sebeplerini merkeze alır. Şu cümlelerde kullanılan ifadeler olduğu gibi olumsuzluğa dikkat çeker:

Ne yanlış?

Problem nedir?

Bu soruna ne sebep oldu?

Kimin suçu?

Bu çerçevede durmak ise gayet doğal bir tepkidir. Çünkü bize bu öğretilmiştir. Bir makine bozulduğunda, bir hastanın durumu ağırlaştığında, bir kod parçası çalışmadığında önce nedenini anlamaya uğraşırsın. Önce probleme odaklanırsın. Mühendislikte ve tıpta problemin keşfi çok önemlidir.

Ama insanın girdiği sistemlerde, insanla konuşmayı gerektiren her sorunda problem çerçevesinde kalmak uzun vadede çoğu zaman işe yaramaz. Çünkü insan her zaman rasyonel değildir, duygularıyla hareket eder. Öfkelenir, gizliden gizliye sinirlenir, içine atar, biriktirir… Ben bunu çok kez deneyimledim. Problemde kalarak, problemin kök nedenini bulmaya çalışarak rasyonel olduğumu düşündüğüm her ekip toplantısında ekibimdeki insanların morallerinin nasıl bozulduğunu, nasıl düştüklerini çok yakından deneyimledim. Sorunu çok iyi tarif edebilmenin, dikkati olduğu gibi istenmeyenin üzerinde tutmak demek olduğunu öğrendim.

Peki ne yapmalıyız? Problem çerçevesi yerine sonuç çerçevesini kullanmalıyız.

Sonuç çerçevesi, amaca ya da istenen duruma odaklanmayı sağlamak demektir. Bir sonuç çerçevesi kurmak, her etkinliği ve her bilgiyi belirli bir hedefe ya da istenen duruma ulaştırır.

Her problem istenen bir sonucu varsayar. Bir şeyi problem olarak görmen için olması gerekenlerle ilgili bir fikrin olması lazım. O fikir zaten aklında, sadece söylemedin. Her problemin kendi içinde saklı bir hedef taşıdığını bilerek, yapmamız gereken tek şey problem cümlesini hedef cümlesine çevirmek ve olumsuz kurulmuş cümleleri olumlu hale çevirmek.

Çoğunlukla hedeflerini olumsuz kurduğunu biliyorum. “Mahcup olmak istemiyorum.” “Sigarayı bırakmak istiyorum.” “Bu dikkat dağınıklığından kurtulmak istiyorum.” NLP (Nöro Dilbilimsel Programlama) konusunda uzman Robert Dilts’in muhteşem kitabı Sleight of Mouth’ta belirttiğine göre, bu tarz olumsuz cümleler dikkati yeniden probleme çekiyor.

Baktığın yere gidersin diye bir söz var ya. Hani araba kullanırken gözün bir yere takıldığında o şeye doğru sürdüğünü fark edersin. Aynı şey sözlerin için geçerli. Tekrarlamak istiyorum. Söylediğin söze doğru yol alırsın.

Sonuç çerçevesinde kalmak için kendine sorman gereken iki soru şu:

• Bunu istemiyorsan, neyi istiyorsun? İstediğin şeyi söyle.

• İstemediğin o durumdan kurtulsaydın, bu sana ne kazandırırdı? Kazandıracağı şeye odaklan, onu cümle içinde kullan.

Odağın sonuçta, yani istenen durumda kaldığında, problem tam olarak anlaşılmasa dahi çoğu zaman çözüm bulunur. Bunu diyerek “5 neden sorusu ile sorunun kökenine in” yaklaşımından tamamen farklı bir yaklaşımda bulunuyorum, farkındayım. Ve insan olan her yerde işe yarayacak yaklaşımın bu olduğunu biliyorum. Toplantıda yaşanmış bir olayın ardından problemi çözmeye çalışırken “5 kere neden” diye sorduğunda, sen “rasyonel olarak sorun çözdüğünü” sanıyorken karşındaki içten içe küplere biniyor çünkü ☺️ İnsanlarla ilişkiler iş kitaplarındaki verimlilik kurallarına uymuyor bazen… Ya da Checkout sayfasında belirsiz bir sorun sebebiyle kullanıcı ödemeyi yapamıyorsa, saatlerce o soruna neyin sebep olduğunu araştıramazsın. Problemin çözümü için problem keşfine uzun uzun zaman ayıramazsın. Sorunu bilmesen önce ödemenin alınacağı bir yol sağlarsın, sonra sorunu detaylandırmak istersen, zaman olursa bakarsın 🙂

Sonuç çerçevesinde nasıl kalmalıyız? Uygulamaya geçelim:

1. Problem cümlesini yaz. Aklındaki haliyle, eğip bükmeden yaz.

2. İçindeki gizli ama söylenmemiş hedefi bul. Bu bir sorunsa, olması gereken ne? Bunu istemiyorsan, ne istiyorsun? Bu sorulara yanıt ver.

3. Hedefi olumlu ve somut olarak kur. Kaçtığın şeyi değil de varacağın yeri tarif et. Biri seni izlese, hedefe vardığını nasıl anlardı?

4. Kaynaklarını sırala. Bu hedef için elinde ne var? İnsan, zaman, para, daha önce işe yarayan bir bilgi?

5. İlk adımı seç. Bu hafta yapılabilecek, atılabilecek ilk adımı seç ve onu uygula.

Tehlike, tehlike ve tehlike!

Daha önceki modellerden de bildiğimiz gibi, elimizde çekiç var diye her şeyi çivi sanmıyoruz. Problem yerine sonuca odaklanmanın çalışmayacağı yerler de var. Eğer aynı problem iki, üç, dört kere oluyorsa, sebebi bilmeden çözemezsin. Sonuç çerçevesi günü kurtarır ama o çukur orada hep durur. Tekrarlayan problemler için kök nedene inmen lazım. İşte o zaman beş kere neden diye sorup karşındakini darlaman şart.

Başarısızlıktan geri bildirime çerçeveleme

“Neyi beceremedim?” sorusundan “Bu bana ne gösterdi?” sorusuna yönlendiren bir çerçevedir.

Başarısızlık hükmü ve geri bildirim aynı olayı anlatır, farkları olayın neresinde durduklarıdır.

Toplantıda “beklediğim sonucu alamadım” diyen birinin hayal kırıklığı, çoğu zaman gizli bir amaçtan ileri gelir; o da “kusursuz olmaktır”. O amaca göre ortada bir başarısızlık var. Amaç “keşfetmek” ya da “öğrenmek” olduğunda ise aynı deneyim başarıya dönüşür.

Geribildirim çerçevesinin uygulanabilir en güzel hali, şu dört soruyu sormaktır:

1. Ne olması gerekiyordu?

2. Ne oldu?

3. Fark niye oluştu?

4. Bir dahaki sefere neyi farklı yapacağım?

Tehlike, tehlike ve tehlike!

Geri bildirim çerçevesi ne zaman bir kaçınma haline dönüşür? Birini kırdıysan, birine zarar verdiysen, “benim için güzel bir öğrenme oldu” demen karşındaki için ikinci bir haksızlık olur. Geri bildirim çerçevesi senin içindir, karşındaki için yapman gereken şey hatanı kabul edip, içten bir özür dilemendir.

Hatanın bedeli yüksekse de geri bildirim çerçevesinden bakıp, olan oldu artık ne öğrendiğime bakarım demeyi de kabul etmiyoruz. Ameliyathanede, kokpitte, geri dönüşü olmayan herhangi bir şeyde geri bildirim çerçevesi hatadan sonra değil önce çalışmalıdır. Kontrol listeleri, provalar, ikinci bir gözden onay beklemek çok önemlidir.

İmkânsızlıktan “-mış gibi”ye çerçeveleme

“Olamaz” cümlesinden, “Olmuş olsaydı ne yapıyor olurdum?” sorusuna yönlendiren bir çerçevedir.

“-mış gibi” çerçevesi, insanın istenen hedefe veya sonuca zaten ulaşmış “gibi” davrandığı, ya da başka bir kişi veya varlıkmış gibi yaptığı bir çerçevedir. İnsanın dünyayı ve istediği gelecek durumlarını nasıl algıladığını tanımlamasına ve zenginleştirmesine yardım eden güçlü bir yöntemdir. Aynı zamanda insanın, şu anki dünya haritasının içindeki dirençleri ve sınırları aşmasına yardım etmenin de yararlı bir yoludur.

Bu çerçeve için iki ayrı yol arkadaşımız var:

Daha önce asla kırılamayan inançlara karşı kullanabileceğimiz akıl modelinden bahsetmiştik. “-mış gibi yapmak” da yerleşmiş ve sınırlayıcı inançlara karşı en iyi sonuç veren çerçevelerden biridir.

“X’i yapamam” ya da “X’in olması imkansız” dediğinde, bu inancı tartışmıyoruz, hayır, yapabilirsin demiyoruz. “X’i yapabilseydin ne olurdu?” diyoruz. “X’i zaten yapıyor olsaydın, ne yapardın?” diyoruz. Böylece, karşımızdaki savunmaya geçmeden engelin arkasını düşünmeye başlıyor.

“Yapabilirsin” cümlesine itiraz edenler “yapabiliyor olsaydın ne yapardın?” sorusuna ise cevap verirler. Bunu kendin için de uygulamalısın. Hatta en çok kendin için uygulamalısın. İnançlarını kırmaya çalışma, etrafından dön. Asla yapamayacağın o şeyi düşünüp, yapabiliyor olduğun zamana atla ve o zamanda ne yaptığını hayal et.

Özellikle hedef ve hayal kurarken önce onlar mümkünmüş gibi davran. Zihninde resimler çiz, bu resimlere duygular yerleştir. O duyguları yaşamaya başla ki hayata geçirebilesin yavaş yavaş.

Modern hipnoterapinin babası ve 20. yüzyılın en etkili psikiyatristlerinden biri olarak kabul edilen Amerikalı bir tıp doktoru Milton H. Erickson der ki:

“Her şeyi -mış gibi yapabilir ve ustalaşabilirsin.”

“Pozitif düşün”, “Olumla” klişesinden biraz sıyrılmak için -mış gibi yönteminin çalıştığı başka bir çalışmadan da bahsetmek istiyorum. Psikolog Gary Klein’ın “premortem” ismini verdiği teknik, aynı durumu negatif yöne çeviriyor: bir projeye başlamadan önce ekibe, “Bir yıl sonrasındayız ve proje başarısız oldu. Neden?” diye soruyor.

Tamamlanmış bir gelecek hayal etmek, hem başarının hem başarısızlığın yolunu daha kolay görünür kılıyor. Yani “-mış gibi”nin gücü olumlu düşünceden değil, geleceği bitmiş bir şey gibi düşünmekten geliyor.

Tehlike, tehlike ve tehlike!

Hayal ettiğin sahne çok güzelse, ancak bu hayal için hemen atabileceğin tek bir adım bile yoksa, tehlike sinyalleri çalıyor ve sadece hayallere dalıp gidiyor olabilirsin.

“Bu ay bu işi bitiremem” cümlesi bazen bir inanç değil, gerçeğin ta kendisi olur. “-mış gibi” yöntemi gerçeği değiştirmek için değil, inançları aşmak için çok etkili. Hangisiyle karşı karşıya olduğunu ayırmak için şu soruyu kullanabilirsin:

“Bu sınır bende mi, yoksa dünyada mı?”

Bu yazıdan aklında kalmasını istediğim 3 şey:

Kendi hayatında deneyebileceğin üç soru

1. Bu hafta aklında dönüp duran “neden hep böyle oluyor?” cümlesi ne? O cümlenin içindeki saklanmış istenen hedefi görebiliyor musun? O hedefi cümle haline getirebilir misin?

2. Kendine koyduğun hedeflerden hangisi “x’i istemiyorum” gibi olumsuz bitiyor? Aynı hedefin “istiyorum”la biten versiyonu ne olur?

3. Şu an “yapamam” dediğin bir şey var mı? Yapabiliyor olsaydın, yarın sabah ilk iş ne yapıyor olurdun? Bu soru için aklına bir itiraz geldiyse, nedir o ve onu da halletmiş olduğun bir gelecekte ne yapıyor olurdun?

Adam fabrikasının yanındaki sanayi kulelerini hatırlar. O koni şeklindeki kulelerde tozu havadan ayırmak için hiçbir filtre kullanılmıyor, sadece hava konilerde döndürülüyor. Aklına tek bir soru gelir:

Bu koni şekli bir elektrikli süpürge boyutuna küçültülebilir mi?

James Dyson bu sorunun peşinde beş yıl geçirir. 5.127 prototip üretir. Eşi resim öğretmenliği yaparken faturalar onun kazancıyla ödenir, borç büyür, Dyson yine de prototip ürettiği garajından çıkmaz.

Sonunda çalışan bir model elde eder. Ve elindeki ürünle dünyanın en büyük süpürge üreticilerinin kapısını çalar. Hepsi hayır der.

James Dyson tüm aksi inançlara rağmen elektrikli süpürgesini İngiltere’nin bir numarası yapmayı yine de başarır.

Nasıl başardığına geçmeden önce biraz daha derine inelim.

Sen de bunu her gün yaşıyorsun

Bir toplantıya bir fikirle girdiğini düşün. Fikri savunmak için üç veri hazırlamışsındır. Üç veri de fikrini destekliyordur. Toplantı iyi geçer, kimse itiraz edemez, sen de haklı olduğunu düşünerek çıkarsın oradan.

Peki o üç veriyi seçerken ne yaptın? Verilerin içinden fikrini destekleyenleri mi buldun, yoksa fikrini çökerebilecek olanları da aradın mı? Çok büyük bir ihtimalle ilkinde kaldın.

Doğrulama yanlılığı “haklı çıkma” uğraşıdır. Hatta haklı çıkmak için, aksini gösteren veriyi bile kendi lehine çevirme mücadelesidir.

Ancak bir fikri destekleyen kanıt bulmakla o fikri test etmek aynı şey değildir.

Fikrini doğrulayan kanıt ucuzdur, her yerdedir, bulması kolaydır çünkü onu zaten sen arıyorsundur. Bilgi taşıyan kanıt ise inandığın şeyi yanlışlayabilecek olandır. Bu yüzden göze kolay görünmez, kendiliğinden gelmez.

Hangi kanıtı bulacağını, sorduğun soru belirler. Bu yüzden doğrulama yanlılığı bir inanç hatasından çok bir soru sorma hatasıdır. Çözüm de inançta değil, sorulan soruda aranır.

Peter Wason’ın üç sayısı

Doğrulama yanlılığı terimini ilk tarif eden, psikolog Peter Wason’dur. 1960’ta yayımladığı deney, altmış yıl sonra hâlâ konuyu en iyi anlatan şeydir.

Wason’ın aklında üçlü sayı dizileri üreten bir kural vardır. Katılımcılara kurala uyan bir örnek verir; 2, 4, 6

Katılımcıların görevi kuralı bulmaktır. Katılımcı istediği kadar kendi üçlüsünü sorabilir. Wason her seferinde yalnızca “uyuyor” ya da “uymuyor” yanıtını verir. Katılımcı kuralı bulduğundan emin olduğunda söyler.

Neredeyse herkesin aklına aynı kural gelir, “ikişer artan sayılar”.

Sonra test ederler:

• 8, 10, 12; uyuyor

• 20, 22, 24; uyuyor

• 50, 52, 54; uyuyor

Üç soru için üç “evet” alırlar. Bu noktada kuralın “ikişer artan sayılar” olmama ihtimali neredeyse sıfırdır.

Ancak cevap yanlıştır.

Gerçek kural çok daha geniştir, artan herhangi üç sayıdır. 1, 2, 3 de uyar, 3, 17, 2000 de.

Katılımcı, yanlış cevabı vermeden önce bir kez bile “uymuyor” yanıtı almayı düşünmez. Uymayacak bir diziyi test etmez.

Topladığı üç “evet” ise ona hiçbir şey öğretmez. Sadece kendini doğru hissettirir.

Kuralı bulmanın tek yolu, “uymuyor” cevabını bekleyeceği bir dizi soru sormaktır. 2, 5, 9 sorulabilirdi mesela: bu dizi “ikişer artan” hipotezine uymaz, dolayısıyla “uymuyor” yanıtı beklenir. “Uyuyor” cevabını aldığı anda hipotezinin yanlış olduğunu öğrenebilir. Ya da 6, 4, 2 dizisini sorabilir, “uymuyor” yanıtı alır ve artan sıranın önemli olduğunu öğrenebilir...

Her iki durumda da bir şey öğrenirsin. Üç “evet”te öğrenmediğin bir şeyi…

Deneklerin çoğu bunu hiç denemez. Yaklaşık otuz üniversite öğrencisiyle yapılan ilk turda, katılımcıların yalnızca beşte biri yanlış bir kural sormadan doğruya ulaşır.

Deneyin en çarpıcı yeri ise, önerdikleri kuralın yanlış olduğu söylendiğinde, çoğu hipotezini değiştirmek yerine daha karmaşık bir versiyonunu önerir. “İkişer artan iki basamaklı çift sayılar” gibi…

Neredeyse hiç kimse inancından vazgeçmez. Yeni veri geldikçe onu biraz daha karmaşık hale getirip etrafından döner.

Gündelik hayatta bu durumu hepimiz çok kez yaşarız. Fikrimizi sorgulamayız; fikrimizin doğruluğuna malzeme toplarız. Ve malzeme her zaman ordadır.

Önce inanırsın

Doğrulama yanlılığının asıl kaynağı düşünme ya da araştırma tembelliği değildir. Araştırıyoruz. Ama aradığımız şeyi bulacak şekilde araştırıyoruz.

Asıl sorun, kanıtla inancın sırasındadır.

Fikir, kanıttan önce yerleşir. Bir şey kulağa makul geliyorsa, deneyimimize uyuyorsa ya da güvendiğimiz birinden geliyorsa, sessizce dünya görüşümüzün bir parçası olur. Farkına bile varmayız. Daha sonra gelen kanıt, zaten kurulmuş bir yapının içinde kendine yer arar.

İnançların şöyle oluştuğunu sanırız:

1. Bir şey duyarız.

2. Üzerinde düşünür, değerlendirir, doğru ya da yanlış olduğuna karar veririz.

3. Sonra inanırız.

Oysa gerçekte şöyle oluyor:

1. Bir şey duyarız.

2. Doğru olduğuna inanırız.

3. Bir süre sonra, zamanımız ya da merakımız varsa, üzerinde düşünür, değerlendirir, doğru ya da yanlış olduğuna karar veririz.

Üçüncü adım isteğe bağlı. Çoğu zaman ona hiç sıra gelmez bile.

Harvard profesörü ve Stumbling on Happiness (Mutluluk Beyinde Başlar) kitabının yazarı Daniel Gilbert, inanç oluşumu üzerine öncü araştırmaları yapan bir isimdir. 1991’de American Psychologist‘te yayımladığı makalesinde şöyle der:

“Çok sayıda araştırmadan elde edilen sonuçlar birleşiyor: insanlar kolayca inanan, kolay kolay kuşkuya kapılmayan saf canlılardır. İnanmak çok kolay, hatta kaçınılmazdır. Bu açıdan rasyonel bir davranıştan çok, istemsiz bir kavrayış sayılabilir.”

Birçok irrasyonel davranışımız gibi, inançlarımızın oluşumu da doğruluktan çok verimliliğe önem veren evrimsel bir süreç tarafından şekillendirildi.

Dilin ortaya çıkışından önceki atalarımız, yalnızca çevrelerindeki fiziksel dünyada deneyimledikleri şeylere inanabiliyordu. Doğrudan duyusal deneyimden kaynaklanan inançlarımız söz konusu olduğunda, duyularımızın yalan söylemediğini varsaymak son derece mantıklıdır. Görmek inanmaktır. Önünde bir ağaç olduğunu görüyorsan, o ağacın gerçekten var olup olmadığını sorgulamak bilişsel enerjinin boşa harcanmasıdır. Hatta gördüğün ya da duyduğun şeyi sorgulamak, bir hayvana yem olmana neden olabilir.

Dilin gelişmesiyle birlikte, bizzat deneyimlemediğimiz şeylere de inanma becerisi kazandık. Ama mekanizma aynı kaldı. Gilbert’in deyişiyle,

“Doğa sıfırdan başlamaz; eski mekanizma geliştirilerek yeterince iş gördüğü sürece yeni bir şey icat etmeyen deneyimli bir ustaya benzer.”

Yani kulaktan dolma bilgiyi sorgulamak için nedenlerimiz olsa bile, önce inanıyoruz. Ve inanç kanıttan önce yerleştiği sürece, geri kalan her şey o inancı beslemeye yarıyor.

Bunu fark etmek zor değil. TikTok’ta ya da Reels’te karşına çıkan astroloji yorumlarında “geçmişinden birileri seni düşünüyor” ya da “aşk geliyor, yolda” cümlelerini sonuna kadar dinlerken, “geçmişi bırakman, ilerlemen gerek” diyen videoyu ikinci saniyede geçiyorsan, seçici bir filtre mekanizması çalışıyor demektir. Takdir ettiğin siyasetçiyi öven videoları izlemeye doyamazken rakibinin tek cümlesine tahammül edemiyorsan, aynı filtre devrededir.

Bunun beyindeki karşılığını gösteren bir çalışma da var. Tali Sharot ve ekibinin Nature Neuroscience‘ta yayımlanan araştırmasında, birbiriyle etkileşim halindeki iki kişinin beyin aktiviteleri taranıyor. İki taraf bir konuda hemfikir olduğunda, beyin karşı tarafın söylediklerini ve sunduğu detayları aktif biçimde kodluyor. Taraflar anlaşmazlığa düştüğünde ise beyin mecazi anlamda şalteri indiriyor: diğer kişinin aktardığı bilgi neredeyse hiç kodlanmıyor bile.

Anlaşma sağlandığında kişilerin kendi görüşlerine olan güveni artıyor; anlaşmazlık durumunda güvenlerinde belirgin bir değişim yaşanmıyor. Yani karşı argüman güveni sarsmıyor bile. Çünkü duvardan içeri girmiyor.

Zamanında henüz körpe bir üniversite öğrencisiyken eniştemle yaşadığım siyasi parti tartışması gelir hep aklıma. O kadar ölümüne savunucusuydu ki partinin, inandığı her şeyi tek tek çürütmekle harcadığım zaman başıma ağrılar sokmuştu. Onca emek, onca zaman, sonuç kocaman bir hezimet. Asla inancından dönmemiş ve bana “sen ne biliyorsun, sen kocaman bir sıfırsın” demişti hiç unutmam…

O gün eniştemle bir daha asla siyaset tartışmamaya söz vermiştim kendime, ancak şimdi yöntemimin çok yanlış olduğunu görüyorum. İnançlar kırılamaz.

Ne yapmalı? Hangi soruyu sormalı?

Doğrulama yanlılığının pratik çözümü “daha tarafsız olman lazım” değildir, çünkü kimse buna uyamaz. İşe yarayacak şey, inancının bedelini görünür kılan bir mekanizma kurmaktır.

En basiti şu soru mesela:

“Buna bahse girer miydin?”

Bir inancın doğruluğundan emin olduğunu söylemek bedavadır. Aynı inanca beş bin lira koymak bedava değildir. Ortaya somut bir şey konduğunda hatırladığına ve hissettiğine tam olarak güvenemezsin; kanıtın gerçekten ne dediğine bakmak zorunda hissedersin.

Bahis şart değildir ama bedel şart olmalıdır. Fikrini yazılı olarak bir tarihle birlikte kaydetmek de bir bedeldir örneğin, ya da seninle aynı fikirde olmayan birine anlatabilmek de bedeldir.

Kendi inancını test etmek için sorabileceğin sorular:

• Bunu nereden biliyorum, bu bilgiyi nereden edindim?

• Kimden öğrendim, kaynağım ne kadar nitelikli, ona ne kadar güveniyorum?

• Bilgim ne kadar güncel?

• Bu konuda gerçekte ne kadar bilgim var?

• Olası alternatif açıklamalar neler?

• İnancıma meydan okuyan insan hakkında ne biliyorum?

• Neyi gözden kaçırıyorum?

Hepsinin özeti ise şu tek bir soru:

Fikrimi değiştirmem için hangi kanıtı görmem gerekirdi?

Bu soruya cevabın yoksa, elinde bir fikir değil bir inanç var demektir.

Ve bu sorunun en güzel tarafı ise cevabı verdiğin anda, aramaya başlayacağın şeyin değişmesidir. Artık “evet” alacağın soruları değil, “hayır” alabileceğin soruları sormaya başlarsın.

Peki ya karşındakinin inancı? Onu nasıl ikna edersin?

Buraya kadarki her şey senin kendi yanlılığınla ilgiliydi. Ama bu yazıyı okuyan herkesin aklına bir noktada aynı soru geliyor: peki ya karşımdaki? Peki benim eniştem? Ben onu nasıl ikna ederim? Nasıl inancını kırarım?

Öncelikle kötü haber şu ki insanlara inançlarını hiç hesaba katmadan veri yüklemek tamamen ters tepiyor. Sharot’un araştırmasında gördüğümüz şey tam olarak budur, anlaşmazlık anında şalter iner, karşı tarafın sunduğu detay beyne hiç girmez.

İyi haber ise şu, bir insanın davranışını değiştirmek için her zaman onun kemikleşmiş inancıyla doğrudan savaşmak gerekmez.

2015’te PNAS‘ta yayımlanan bir çalışmada araştırmacılar, ebeveynleri çocuklarını aşılatmaya ikna etmeyi denemiş. Bazı ebeveynler aşıların otizmle bağlantılı olduğu korkusuyla aşıdan kaçınıyormuş. İki farklı yaklaşım denenmiş.

Birincisinde ebeveynlere otizm ile aşılar arasında hiçbir bağlantı olmadığını gösteren bilimsel veriler sunulmuş. Yöntem beklenen sonucu vermemiş.

İkincisinde ise otizm tartışmasına hiç girilmemiş. Otizmden bahsetmek yerine, aşıların çocukları kızamık gibi hastalıklardan koruduğu anlatılmış ve kızamığın yol açtığı tabloları gösteren fotoğraflar paylaşılmış. Bu yaklaşım tutumlarda anlamlı bir değişim yaratmış.

Burada bir detayı atlamamak lazım: aynı dergide bu çalışmaya yazılan eleştiriler, yöntemin esas olarak tartışmanın kenarında duran, kararsız insanlarda işe yaradığına dikkat çekiyor. Kemikleşmiş bir karşıtı bu yolla döndürdüğünü iddia eden bir çalışma maalesef olmamış. Ama zaten insanların büyük bir çoğunluğunun kemikleşmiş inanca sahip olmadığını söyleyebiliriz, kararsızlar sadece bir fikre yaslanmış durumda.

Çalışan modelin adı ikna değil, çerçeveyi değiştirmek olmuş. Tartışma “aşı zararlı mı” ekseninden çıkarılıp “çocuğum kızamıktan korunsun” eksenine geçirilmiş. Birinci eksende iki taraf karşı karşıyayken, ikinci eksende iki taraf da aynı şeyi istiyor. Şalter de bu yüzden inmiyor.

Yani inandığı partiyi ölümüne savunan bir enişten varsa benim gibi, bir sonraki görüşmende, inancını çürütmeye çalışmak yerine ikinizin de aynı şeyi istediği bir zemin bulup oradan ilerlemek çok daha iyi bir strateji. Amaç eniştenin inancını çürütmek değil; konuşmayı iki tarafın da şalteri indirmediği bir eksene taşımak olmalı.

Burada dürüst olmak gerekiyor. Aynı mekanizma hem ikna etmek hem manipüle etmek için kullanılabilir ve mekanizmanın kendisi bu ikisini ayıramıyor. Ayrım şuradadır, bulduğun ortak zemin gerçek mi, yoksa karşındaki inansın diye uydurduğun bir zemin mi? Kızamığın etkisinin fotoğrafları gerçektir. Ama karşındakinin inancını, ona açıkça söyleyemeyeceğin bir sonuç için kullanıyorsan, yaptığın şeyin adı ikna değil, manipülasyondur.

Peki Dyson?

Başa dönelim. Elinde çalışan bir ürün olan Dyson’a neden hayır dediler?

Çünkü sektörün tamamı, üreticiler, satıcılar, hatta kullanıcılar — tozun ancak torbada tutulabileceğine inanıyordu. Bu inancı destekleyen kanıt her yerdeydi: piyasadaki her süpürgede torba vardı, her torbalı süpürge çalışıyordu, on yıllardır durum böyleydi.

Üstelik bu inancın bir de bedeli vardı, ama ters yönde, yani kullanıcıların yararına değil, şirketlerin yararına çalışacak şekilde. Torba satmak kârlıydı. Yıllık yarım milyar dolarlık bir yedek parça pazarı, inancı sorgulamak için değil korumak için bedel ödüyordu.

Yani Dyson’a hayır diyenler kör değildi. Sadece yanlışlayabilecek soruyu sormak için hiçbir sebepleri yoktu.

1993’te DC01’i Dyson kendi markasıyla İngiltere’de piyasaya sürdü. Kısa sürede ülkenin en çok satan elektrikli süpürgesi oldu.

Dyson, ürünü piyasaya sürerken kimseyle inanç tartışmasına girmedi, “torba aslında gereksiz” gibi bir söylemle kimseyi ikna etmeye çalışmadı. Sadece beş kelime kullandı:

“Say goodbye to the bag.”

İnsanların torbadan zaten hoşlanmadığını biliyordu. Torba değiştirmek, torba satın almak, torba dolduğunda artık süpürememek herkesin ortak derdiydi. Dyson bu ortak zemine oynadı ve ürününü, insanların mevcut inancını doğruladığı tarafa yerleştirdi.

Bu yazıdan aklında kalmasını istediğim iki şey

Kendi hayatında test edebileceğin beş soru

1. Şu an savunduğun bir fikrini düşün. Fikrini değiştirmen için tam olarak neyi görmen gerekirdi? Cevabın yoksa, neden yok?

2. Hangi konuda “ben eleştirel okurum” diyorsun ama süzgecin tek yönlü çalışıyor? Hangi kaynağa daha sıkı, hangisine daha yumuşak davranıyorsun?

3. Bu hafta birine sorduğun bir soruyu düşün, kendi inancını doğrulayacak bir onay sorusu muydu, yoksa aksini açığa çıkarabilecek bir test sorusu mu?

4. Her örnekte işe yarayan bir açıklaman var mı? O açıklamanın yanlış olduğunu hangi test gösterirdi? Böyle bir test hayal edemiyorsan, elindeki şey açıklama olmayabilir.

5. Aynı fikirde olmadığın birini düşün. İkinizin de aynı şeyi istediği ortak bir zemin var mı? Bir sonraki konuşmayı onu çürütmekle değil, o zeminden açmayı dene.

Doğduğu dönemin hippi furyasından nasibini alarak, “eşsiz bir isme” sahip olması istenen Twyla adını Domuz Prensesi Twila’dan almış. “Ne hoş isim, ne demek?” sorularına verecek çok anlamlı bir yanıtı olmamış ama modern çağın gelmiş geçmiş en iyi dansçılarından ve koreograflarından biri olmayı başarmış Twyla;

“Sabah 05:30’da uyanırım, antrenman kıyafetlerimi, tozluklarımı, sweatshirt’mi ve şapkamı giyerim. Manhattan’daki evimden dışarı çıkarım, bir taksi çeviririm ve sürücüye beni 91. Cadde ile Birinci Cadde’nin köşesindeki Pumping Iron spor salonuna götürmesini söylerim; orada iki saat antrenman yaparım.

Ritüel, her sabah spor salonunda bedenime yaptırdığım esneme ve ağırlık antrenmanı değildir; ritüel taksinin kendisidir. Sürücüye nereye gideceğini söylediğim an ritüeli tamamlamış olurum.

Bu basit bir eylemdir; ancak her sabah aynı şekilde yapmak onu otomatikleştirir, tekrarlanabilir ve yapılması kolay hale getirir. Atlatma veya farklı yapma ihtimalimi azaltır. Bu rutin cephaneliğimdeki araç ile üzerinde düşünülmesi gereken bir şeyi daha azaltıyorum.”

Twyla Tharp sıcacık yatağından buz gibi soğuğa, bir gün önceki antrenmandan kalma ağrıları ile uyanıp uyanmama kararını her sabah yeni baştan almıyor. Twyla taksi çağırıyor.

Konumuz bu taksi olacak bugün.

Aktivasyon enerjisinin kimyadaki tanımı şöyledir:

Bir tepkimeyi başlatmak için gerekli olan minimum enerji miktarı.

Kimyada bu eşiği düşüren şeylere de katalizör denir. Katalizörler tepkimeyi kolaylaştırır ama kendisi harcanmaz.

Biz “eşik” kavramını gündelik hayattaki her şey için kullanıyoruz. Ve çoğu zaman eşik, standartlarımıza göre çok yüksek kaldığı için, ya da “yeterince disiplinli olamadığımız” için o işe hiç başlayamıyoruz.

Ancak disiplinli insanlar sadece çok irade sahibi oldukları, bir şeyi çok istedikleri ya da özdenetime sahip oldukları için kafaya koyduklarını yapıyor değiller. Bu insanların bir şeyler yapmaya devam edebilmesinin en önemli sebebi, kendilerini mümkün olduğunca zorlamak değil, aksiyona geçmelerini engelleyen o “sürtünmeyi” azaltmaları.

Araştırmalar, kendisini sürekli zorlayan insanların performanslarında gözle görülür derece azalmalara dikkat çekiyor.

Kendini sürekli zorlayarak bir şeyi sürekli hale getirmek tükenmenin tam karşılığı oluyor. Bunun yerine sürtünmeyi azaltmayı hedeflemelisin.

Sürtünme hemen fark edilen bir şey değil. Bu yüzden ceza “yeterince istememeye”, “tembelliğe” ya da “disiplinsizliğe” kesiliyor. Çünkü bunlar çok daha görünür. Ama sürtünmeyi fark etmenin de üstesinden gelmenin de yöntemleri var.

Üniversite sınavlarına hazırlanırken, iki yakın arkadaşım gibi ben de tıp okumak istiyordum. Bunu gerçekten çok istiyordum. Doktor olmalıydım ben. Ama olmadı; hep yaşamanın hayalini kurduğum İstanbul’da Tıp Fakültesi kazanamadım.

Sonra kendime dedim ki -her yetişkin, entelektüel olmaya aday her insan gibi durumu ahlaki açıdan değerlendirip kendimle ilgili bir sonuca varmam gerekiyordu- demek ki yeterince istemiyormuşum ki yapılması gerekeni yapıp kazanamadım.

Oysa çok istedim. Çok istedim ama yapamadım. Disiplinsiz miydim, tembel miydim? Haşa. Askeri kökenli bir aileden geldiğimiz için çok disiplinli büyüdük biz. Çalışmayı da, öğrenmeyi de çok severim 🫡

Bugün yapamadığım şeyin istememek, disiplinsizlik ya da tembellikle ilgisi olmadığını görüyorum. Ben yeterince çok istememe rağmen etrafımdaki sürtünmeden kurtulamadım. Çünkü bunu fark edemedim.

Benim zamanımda yarışın adı ÖSS’ydi. Her sabah uyanıp sıfırdan başlamak ve hangi dersi çalışacağımı bilememek çok büyük bir sorundu. Çok fazla yapılacak şey vardı: fizik, kimya, biyoloji… Hatta Matematik 1, matematik 2, fizik 1, fizik 2… Sürekli çok fazla şey olduğu için çalışmam ve yetiştirmem gerekenleri bir sıraya, bir düzene koyamıyordum.

İlk aksiyonu alıp sonrasını getirecek şekilde işin içine giremiyordum.

Her sabah uyandığımda, bir önceki günün yapılmamış işleri o günün işlerinin üstüne yapışıyordu. Bir önceki günün yapılamayanları, utanç ve pişmanlıkla birlikte her gün biraz daha büyüyordu.

Tanıdık geldi mi? Hadi o zaman düşmanımızı yakından tanıyalım.

Sürtünme nedir?

Sürtünmeyi, niyet ile eylem arasındaki toplam direnç olarak tanımlayabiliriz. Üç kaynaktan beslenir:

• Çevre: masanın düzensizliği, telefonun nerede olduğu, aradığın kitabın kütüphanenin hangi derinliklerinde olduğu gibi içinde bulunduğun ortamdan,

• Beceri ve rutin eksikliği: işin nasıl yapılacağını her seferinde sıfırdan çözmek zorunda kalmaktan yani Amerika’yı her defasında yeniden keşfetmekten,

• Ve başlamak için gereken aktivasyon enerjisinden.

Benim ÖSS sabahlarımda üçü birden vardı: hangi dersin çalışılacağı belirsizdi, bir düzen yoktu ve her sabah atılması gereken o ilk adım bir önceki günün ağırlığıyla birlikte geliyordu.

İnsanlar yeterince çabalamadıkları için değil, içinde çalıştıkları sistem sürekli çabayı fazla pahalı hale getirdiği için başarısız oluyor. Kendini sürekli zorlayarak aksiyona geçmek zamanla performansı olumsuz etkiliyor. Özdenetim sürekli kullanıldığında yani sürekli kendini zorlamak zorunda kaldığında performans düşüyor; ayrıca bu zorlanmayla birlikte strese ve yorgunluğa daha açık hale geliyorsun.

Ama aksiyona geçmeyi kolaylaştıran, seni kendini sürekli zorlamak zorunda bırakmayan rutinler, alışkanlıklar ve ritüeller sayesinde insan aktivasyon enerjisini bulup devam edebiliyor.

Çok disiplinli insanlar daha fazla irade harcamıyor. Alışkanlıklara, rutinlere ve ritüellere yaslanıyor, çevrelerini aktif kontrol ihtiyacını azaltacak şekilde tasarlayarak hepimizden daha az çalışıyor…

Bir grafik hayal edelim. Yatay eksen sürtünme olsun, soldan sağa doğru düşükten yükseğe gitsin. Dikey eksen istek, yani davaya bağlılık olsun: yukarıda yüksek, aşağıda düşük.

• Sol üst: Akış: İstek yüksek, sürtünme düşük. Bizim olmak istediğimiz yer tam olarak burası; flow state dediğimiz yer. Aksiyonlarımız burada doğal, kendiliğinden olur. Zorlamayız. Akışta oluruz.

• Sağ üst: Zorlanma: Burası tehlike bölgesi. İstek hâlâ yüksek ama sürtünme de yüksek. Çok istiyoruz ama yapamıyoruz, sürtünme çok fazla.

• Sol alt: Sürüklenme: Burası da çok tehlikeli. Çok da istemiyoruz ama yapmak o kadar kolay ki kendimizi içinde buluyoruz. Doom-scrolling en güzel örneği, yavaş yavaş zamanımızı ve enerjimizi tüketiyor.

• Sağ alt: Kaçınma: İstek az, sürtünme çok. Ne bir ödül hissi var ne de yapması kolay. Tabii ki kaçınıyoruz.

Olmak istediğimiz yer Akış alanı. Ama en çok dikkat etmemiz gereken yer ise Zorlanma karesi, çünkü en çok yanlış teşhisi burada koyuyoruz. Çok istememize rağmen yapamadığımız için kendimizi disiplinsiz, tembel diye yaftalıyoruz; çünkü istememize rağmen yapmıyoruz e tabii ki sorun bizde olmalı. Görünmeyen şey ise oradaki sürtünme. Sürtünmeyi fark etmek yerine sonuca odaklanıp “demek ki ödülü yeterince istemiyorum, sorun bende” demek en yanlış teşhis.

Eşiği bölmek

Sürtünmenin birçok kaynağı olabilir dedik. Aktivasyon enerjisi kısmını biraz açalım.

Akışa girmek için gereken aktivasyon enerjisi eminim ki sana fazla geliyor. Neden ilk adımı atmak bu kadar büyük hissettiriyor? Çünkü çoğu zaman sondaki o çok istediğin ödülü çok değerli bulduğun için, bu değer ilk aksiyona yapışır, onda ağırlık yapar ve bu ağırlık bir türlü başlatmaz seni. Hele bir önceki gün de başlayamamışsan onun ağırlığı da biner üstüne, ve o ilk adım için gereken enerjiyi bir türlü bulamazsın.

Yapman gereken en önemli şey, tanımı değiştirmek. Sonundaki ödüle değil, ilk atacağın adıma odaklanmak. Bu yüzden hedeflerini küçültmek çok işe yarar:

• “Spor yapacağım” değil; sadece spor ayakkabılarını giymeyi hedeflemek...

• “Yazı yazacağım” değil; önce tek bir tıklamayla boş sayfayı açmayı hedeflemek.

• Sonra ilk kelimeyi yazmayı…

• Sonra ilk paragrafı yazmayı…

Yani bitirmeye değil, her zaman başlamaya ve bir sonraki adıma odaklan.

Ali Abdaal bunu bir e-postasında “going through the motions” yani hareketlerden geçmek diye anlatmıştı. Peter Attia’nın Outlive kitabını okuduktan sonra sabahları Zone 2 koşusu yapmaya karar vermiş. Ama sabah olunca tahmin edeceğiniz şey oluyor, yatak sıcak, bacaklar dünün antrenmanı sebebiyle hafif ağrılı, dışarı çıkmak gözünde büyüyor.

O da koşuyu hedeflemeyi bırakmış. Önce koşu taytını giyiyor, çoraplarını, ayakkabılarını, üstüne bir sweatshirt’ünü alıyor. Bu adımlar bittiğinde en zor kısım, yani yataktan çıkmak, çoktan geride kalmış oluyor. “Madem giyindim, koşayım bari” demesi de bedava.

Aynısını video çekerken de yapıyor. Sekiz yıldır video çekmesine rağmen kayda basmadan önce hâlâ oyalandığını anlatıyor: Bu video çekmeye değer mi, yeterince iyi mi, hazır mıyım… Bu düşüncelerin yer çekimi gibi hep orada olacağını kabul etmiş; onlarla savaşmak yerine sırayla saçını yapıyor, sweatshirt’ünü giyiyor, kamera açısını ayarlıyor, ışıkları açıyor. O noktada kayda basmamak için bir sebep kalmıyor.

Geceleri iyi bir uyku için de aynı yöntemi izliyor; kendini uyumaya zorlamıyor. Önce dişlerini fırçalıyor, pijamalarını giyiyor, ışıkları kısıyor ve Kindle’ıyla yatağa giriyor.

Beynimiz başlamanın önüne direnç koyuyor, dışarısı soğuk, bu video hazır değil, bu iş sıkıcı… Bütünü bitirme baskısını kaldırıp küçük başladığında o direncin etrafından dolaşıyorsun.

Zincir kurmak denince de Andrew Huberman

Andrew Huberman’ın sabahı da tam bir zincirleme aksiyon tamlaması. Genelde 6 ile 6.30 arasında alarmsız uyanıyor, 7’yi geçmeden mutlaka yataktan kalkmış oluyor. Uyandığında telefon elinde değil, odada bile değil. İlk istediği şey gözüne güneş ışığı değmesi; bu yüzden ikinci adım dışarı, güneşin olduğu yere çıkmak. Işığa ulaşmanın yolu da yürümek. Köpeğiyle birlikte yürüyor.

Yürürken gözlerinin önünden akıp giden hareketliliğin -bir yerden bir yere geçerkenki o geçiş hâlinin- beyinde, amigdala üzerinde önemli bir etkisi olduğunu; bu hareketi gözle ve kulakla almanın uyanmaya büyük katkı sağladığını düşünüyor. Yürüyüş en az 2 dakika olmalı, 30–40 dakika arası olursa muhteşem, diyor. Döndüğünde köpeğine su veriyor, kendisi de içine biraz deniz tuzu kattığı suyunu içiyor. Kahveyi uyandıktan 90–120 dakika sonraya bırakıyor, çünkü çok erken içilen kahve ile öğleden sonra kafein çöküşü yaşamak istemiyor. Saat 11–12’ye kadar da bir şey yemiyor; bunun daha iyi odaklanmasına ve öğrenmesine yardım ettiğini düşünüyor.

Benim dikkatimi çeken, bu rutinin muhteşem sağlıklı olması değil, birbirine bağlı olması. Her adım bir sonrakinin sebebi: ışık istiyor; dışarı çıkmalı; çıkmak için yürüyor; yürümek için zaten bir sebebi var: köpeği. Köpeğin her sabah dışarı çıkma ihtiyacı yürüyüşü bir karar olmaktan çıkarıyor. Huberman her sabah “yürüsem mi?” diye kendisiyle pazarlık etmek zorunda kalmıyor çünkü köpeği huzursuzca kapıda bekliyor.

Ritüeller, motivasyonun yerine geçen katalizörlerdir

Çevreni işini kolaylaştıracak şekilde tasarlamalısın. Kitabını yastığının üstünde bırak mesela. Telefonunu başka odada şarj ederek ona uzanmanın sürtünmesini artır.

Ritüeller, motivasyonun yerine geçen katalizörlerdir. Adımlar seni işin içine taşıdığı için işe başlamaya karar vermen gerekmez; ritüeller seni karar verme derdinden kurtarır. Ve tıpkı kimyadaki katalizör gibi harcanmazlar, yok olmazlar: iraden her sabah biraz tükenebilir, ama Twyla’nın taksisi her sabah oradadır.

Her sabah alarm çaldığında uyanmak zor geliyor olabilir. Herkese zor gelir; kim istemez yatmaya devam etmeyi? Ama şu prensibi kendine yol gösterici seçtiğinde sorun yaşamazsın:

Sabah alarm sesiyle uyanmış beynimle asla pazarlığa girmeyeceğim.

Pazarlık yok, snooze butonuna basmak yasak, ayakları yere basmak ilk şart. Bu minik üç ritüel, alışkanlık, prensip -ne dersen de- hayatı o kadar kolaylaştırıyor ki. Aktivasyon enerjisini her birine ayrı ayrı uygulamaya çalışarak kendini her adımda zorlayabilir, ya da sürtünmeyi tamamen ortadan kaldırabilirsin.

Her sabah koşmak istiyorsan, ne giyeceğin yatağının hemen yanında dursun. Uyanır uyanmaz ilk ve tek aksiyonun taytını giymek olduğunda, gerisi çok kolay ilerler.

Dikkat dikkat!

Her akıl modelinde olduğu gibi burada da iki önemli dikkat noktasına ihtiyacımız var.

1. “Sürtünme” her zaman düşmanın değil

Modelimiz tek yönlü değil, iki yönlü kullanılabilen bir kadran. İstediğimiz eylem için sürtünmeyi azaltabildiğimiz gibi, istemediğimiz eylemler için artırmayı da seçebiliyoruz. (Örneğin Victor Hugo, Notre-Dame’ın Kamburu’nu bitirmek için kıyafetlerini kilitletip dışarı çıkamayacak hale getirmiş. Çıplak yazmış olması daha sansasyonel olabilirdi ama bizim için önemli olan dışarı çıkma dürtüsünü engelleyecek mekanizma kurması.)

Ama bazen de ulaşmak istediğimiz sonuç için eşiği düşürmek değil, yükseltmek gerekir. Buna en iyi örneği, Suno’nun yeni yayınladığı özelliğiyle verebilirim. Suno iki sene boyunca “şarkıyı senin yerine yapan yapay zekâ” olarak konumlandırdı kendisini; müzik yapmanın aktivasyon enerjisini neredeyse sıfırlayan bir üründü yani. Ağustosta Studio 2.0’ı çıkardılar ve MIDI özelliğini canlıya aldılar. Kendi ifadeleriyle MIDI, Studio’ya en çok istenen özellikmiş ve bu özellikle kullanıcılar notaları sadece kendileri çalmak istemiş. Yapay zekanın “müzik yapma tatminini” ellerinden tamamen almasını sevmemişler.

Eşik her zaman düşman değil; eşik aynı zamanda bir katılım bedeli. Bazı işlerde eşiği sıfırlamak deneyimin kendisini de yok ediyor ve geriye yapmış olma hissi vermeyen kuru bir sonuç kalıyor. Hangi tepkimede eşiği düşürüp hangisinde koruman gerektiği bir verimlilik sorunu değil; senin neyi deneyimlemek istediğine dair bir soru olarak yer alıyor.

2. “Sahte” eşik düşürücüler

Yapay zekânın eşikleri çatır çatır alaşağı etmesinin getirdiği bir tuzak daha var: yalancı bir eşik düşürtmece hissi.

Bir metin yazmak için bilgisayar başına oturduğunu düşün. Gerçekten yazmak yerine yapay zekânın sana nasıl yardım edebileceğine dair mükemmel bir prompt cilalamakla, skill yaratmakla vakit geçiriyorsun. Sonra ortaya bir sonuç çıkıyor, ama çok beğenmediğin için onu eğip büküp daha çok sen gibi görünsün diye uğraşıyorsun. Yani sıfırdan kendin yazsan harcayacağından çok daha uzun zaman harcıyor ve sonunda bu işten sıkılıyorsun. Eşiği bayağı düşürdüğün hissiyle başlayıp yukarıda anlattığımız Zorlanma karesine çok kolay düşebiliyorsun.

Aktivasyon enerjisini düşürdüğünü sanarak yapay zekâ kullanıyorsun, ama düşürdüğün eşik yapman gereken tepkimenin eşiği değil. Yanında duran, çok daha kolay aşılan başka bir tepkimenin eşiği. Kimyadaki karşılığıyla yan tepkime: aynı başlangıç noktasından çıkıyor, hızlı ilerliyor ama istediğin sonucu vermiyor.

Bir hamlenin gerçek bir katalizör mü yoksa sahte bir başlangıç mı olduğunu ayırmanın pratik bir yolu var: o aksiyonun seni her adımda nereye götürdüğüne bakmak.

Gerçek eşik düşürücüler seni işin içine alır. Belge açık ve ilk cümle yazılmışsa, ayakkabılar ayağında ve kapı arkandaysa, ışık açılmış ve kamera kayıttaysa, işin içindesindir; yanında değil. İşi bitirmek için gereken adımlardan birindesin. Twyla Tharp’ın taksisi gibi: şoföre adresi söylediğinde salona doğru yolda oluyor.

Sahte olanlar seni “işin etrafında” meşgul eder. Prompt’u iyileştirdikten sonra yazman gereken yazı hâlâ bekliyorsa, klasörleri düzenledikten sonra asıl iş hâlâ yerinde duruyorsa, yorulmuşsundur ama çalışmış sayılmazsın...

Bu yazıdan aklında kalmasını istediğim en önemli iki şey;

Eşiği fark etmen ve atlaman için kullanacağın beş soruyla baş başa bırakıyorum seni;

1. Şu an Zorlanma karesinde duran hangi işin var? Çok ama çok önemsediğin ama her seferinde pahalıya mal olan o şey ne?

2. Düzenli yaptığın bir şeyde eşiği ne düşürüyor: motivasyonun mu, kurduğun bir düzenek mi? Düzeneği adım adım tarif edebiliyor musun?

3. Sabah masana oturduğunda, ilk işi yapmanın önünde kaç adım var? Bunlardan hangisi dün akşamdan halledilebilirdi? (Hemingway yazmayı cümlenin ortasında bırakırmış ki ertesi gün nereden devam edeceği çok kolaylaşsın.)

4. Hangi işinde eşiği bilerek yüksek tutmayı seçerdin, yani kolaylaştırmanın işi bozacağı yer neresi?

5. Son bir ayda hangi “hazırlık” aslında sahte bir başlangıçtı? Bittiğinde asıl işin içinde miydin, etrafında mı?

1. Partnerin seni aldattı.

2. Partnerin uzaylılar tarafından kaçırılıp, geçici olarak zihin kontrolüne maruz bırakıldı.

İlk seçenek tek bir varsayıma dayanır. Partnerin tahmin ettiğinden daha kötü bir insan... Bu son derece olası, dünyanın herhangi bir yerinde her gün yaşanabilecek acı verecek bir varsayım.

Ancak ikinci seçenekte varsayımlar zinciri mevcut. Uzaylılar var. Dünya’dalar. Onları tespit edemedik ya da tespit ettik ama Amerika hepimizden saklıyor yani dev bir komplo var. Zihin kontrol teknolojisi mümkün, uzaylılar bu teknolojiye sahip. Uzaylılar seninle veya partnerinle ilgileniyor ve bir sebepten ötürü sizi ayırmak istiyorlar.

Ockham’ın Usturası bize der ki: İkinci senaryonun aksini gösteren hiçbir kanıt olmasa bile, ilk senaryoyu doğru kabul ederek başlamak zorundasın.

Bugün zihninin oldukça seveceğine inandığım kestirme yollardan birinden bahsedeceğim. Doğru kullanıldığında seni saatlerce, bazen yıllarca boşa emekten kurtaracak; yanlış kullanıldığında ise - yanlış kullanımı çok yaygın aman dikkat- zihnini kesip yaralayabilecek bir ustura: Ockham’ın Usturası.

Ockham’ın Usturası ne der, ne demez

Önce doğru bilinen yanlış tanımdan bi kurtulalım;

“En basit açıklama genellikle doğrudur.”

Bu cümle oldukça yanlış. Sadece yanlış değil, tehlikeli de. Çünkü basitliği direkt olarak doğrulukla eşdeğer kılıyor. İnsan beyni bir şeyin doğru olduğunu hissettiği an, onu yanlışlamanın yollarını aramayı bırakıyor. Zihin bir kere “anladım” mesajını verirse, o kapılar kapanıyor.

Üstelik “basit” dediğimiz şeyin ne olduğu da düşünüldüğü kadar net değil.

“Mısır tarlasındaki çemberleri uzaylılar yaptı” cümlesi basit görünür. Beş kelimedir. Ama içinde uzaylıların varlığı, dünyaya gelmeleri, mısır tarlasıyla ilgilenmeleri gibi birçok varsayım taşır. Cümlenin kısalığı (ve anlaşılabilirliği) ile iddianın sadeliği aynı şey değildir.

Biraz açalım.

Felsefede “ustura” (razor) kavramı, olası olmayan seçenekleri elemeye yarayan zihinsel bir filtre olarak kullanılır.

Adını, on dördüncü yüzyılda yaşamış İngiliz Fransisken (İsa’nın isteğine göre yoksulluk hayatı sürmeye ant içmiş müritler) rahibi ve filozof William of Ockham‘dan alır. Ama ona atfedilen o meşhur Latince cümle “Entia non sunt multiplicanda praeter necessitatem”, yani “gereksinim yoksa varlıklar çoğaltılmamalıdır” Ockham’ın kendi metinlerinde bu şekliyle geçmez.

Aslında bu fikri ilk dile getiren Aristoteles‘dir.

Aristoteles, “Doğa ne kadar mükemmelse, işleyişi için o kadar az araca ihtiyaç duyar” demiştir.

Newton da, Principia‘da aynı fikri kendi diliyle yazar: doğal şeyleri açıklamak için hem doğru hem de yeterli olandan fazla neden kabul edilmemelidir.

Şimdi doğru tanıma geçelim:

Aynı gözlemleri açıklayan ve aynı tahmin gücüne sahip hipotezler arasında en az varsayımı olanla başlanmalıdır.

Vurgu “başlama” kelimesinde.

Ustura aslında hangi hipotezin doğru olduğunu söylemez, hangi kapıyı önce çalman gerektiğini söyler. Bir doğruluk yasası değil, bir sıralama kuralıdır.

Olasılık vergisi

Eve geliyorsun. Mutfakta turşu kavanozunun kapağı açık duruyor.

Birinci hipotez: Eşin turşu yemiş, kapağı kapatmayı unutmuş.

İkinci hipotez: Eve gizlice bir hırsız girmiş. Değerli hiçbir şeye dokunmamış; canı turşu istemiş; kavanozu açmış; turşuyu yemiş ve seni kışkırtmak için kavanozu tezgahın üstünde açık bırakıp gitmiş.

İkinci hipoteze inanmak için altı ayrı şeyin aynı anda doğru olması gerekiyor. Her birinin kendi başına olma olasılığına oldukça cömert davranıp yüzde seksen ihtimal versen bile, hepsinin aynı anda olabilmesi için ayrı ayrı olma olasılıklarını birbiriyle çarparak yüzde yirmi altıya düşersin.

Buna olasılık vergisi diyoruz. Hikayene eklediğin her varsayım, o hikayenin gerçekleşme ihtimalinden kesilen bir vergi haline geliyor. Hikayen zenginleştikçe gerçekleşme olasılığı fakirleşiyor yani.

Ve usturanın anlattığı şey şu: ikinci hipotezi çürütmek zorunda değilsin. Sadece en ucuz soruyu önce sormalısın.

“Turşu kavanozunu sen mi açık bıraktın?”

Beş saniye. Bedava. Ve büyük ihtimalle olay çözülecek.

Popper’ın bilimselliği

Bilim felsefecisi Karl Popper, basit teorileri tercih etmemizin sebebini biraz daha bilimsel bir yerden açıklar. Ona göre basit teoriyi seçiyoruz çünkü daha çabuk çürütülebiliyor.

Az varsayımı olan bir hipotez, dünyanın nasıl davranabileceğine dair daha çok kısıtlama getirir. Daha çok şey iddia eder, dolayısıyla daha hızlı yanlışlanır.

Fizikçiler Hendrik Lorentz ve Albert Einstein, ışık hızına yaklaşıldığında uzay-zamanın büzüleceğini ve zamanın yavaşlayacağını matematiksel olarak aynı şekilde bulmuşlardır. Ancak Lorentz, bu durumu açıklamak için evrende var olduğunu ampirik duyularımızla asla kanıtlayamayacağımız gizemli bir "Eter" (The Ether) maddesi varsaymıştır. Einstein ise böyle bir sihirli madde varsayımına girişmeyerek denklemleri en yalın haliyle bırakmıştır. Bilim dünyası, "çoğulluk ilkesini" (gereksinim olmadıkça çoğulluk varsayılmamalıdır) ihlal eden Lorentz'in "Eter" varsayımını dikkate almamış ve Einstein'ın rasyonel modelini kabul etmiştir.

Ustura seni salt doğruya götüren bir pusula gibi değil, yanlışlardan hızla kurtulmanı sağlayan bir filtre olarak çalışmalıdır.

Usturanın köreldiği yer

Ockham’ın Usturası’nın asıl tehlikesi, yanlış olması değil, kulağa fazla mantıklı gelmesidir.

Basitlik ve sadelik o kadar mantıklı geliyor ki, insan sorgulanamaz bir yasa sanmaya meylediyor. Ancak gerçek hayat düzensiz, inatçı ve çoğu zaman sadeleşmeye hiç niyeti olmayan bir kaostur.

Usturanın köreldiği yerler şuralardır;

1. Hickam’ın İlkesi: “İnsan canı istediği kadar hastalığa sahip olabilir”

Tıp dünyasında Ockham’a karşı geliştirilmiş en meşhur karşıt görüş, Dr. John Hickam’a aittir ve şöyle der:

“Bir hasta, canının istediği kadar hastalığa sahip olabilir.”

Hastanede sık yapılan hata şudur; hasta ateş, eklem ağrısı ve döküntüyle gelir. Doktor bu üç semptomu birden açıklayacak tek, zarif, nadir bir sendrom aramaya başlar. House izleyenler buradadır belki, tek bir isim, tek bir teşhis, tek bir muhteşem hikayeye odaklanıp, bunu doğrulamaya çalışırlar.

Oysa gerçek dünyada çok daha olası olan şey, hastanın aynı anda hem sıradan bir idrar yolu enfeksiyonu geçiriyor, hem de bundan tamamen bağımsız olarak kronik bir romatizma sorunu yaşıyor olmasıdır. İki ayrı, sıkıcı (yine tam bir House repliği), ilgisiz bir sebep.

Burada dikkat edilmesi gereken şey şu ki doktoru yanlış teşhise götüren şey aptallık değildir. Estetik ihtiyacıdır.

Tek bir açıklamanın her şeyi açıklaması çok güzeldir. Tam yerindedir. Mis gibidir. Zihin bu güzelliği doğrulukla karıştırır. Ve sırf şık bir açıklama bulabilmek için karmaşıklığı reddetmek, tıpta insanın hayatına mal olabilir.

Senin de kendi hayatında bunu yapıyor olduğunu biliyorum ama kanıtlayamam. “Bu ilişki neden yürümüyor?” sorusuna kocaman, çirkin ama tek bir sebep arıyorsun bence. “Bu ekip neden yavaşladı?” sorusuna tek bir günah keçisi arıyorsun. “Neden bu kadar yorgunum?” sorusuna tek bir açıklama getiriyorsun.

Çoğu zaman cevap tek olmaz. Üç tane sıkıcı sebep aynı anda çalışır ve hiçbiri tek başına çok güzel bir hikâye olacak kadar ilginç olmaz.

2. Varsayımı sayma, tart

İkinci körelme noktası daha sinsi, çünkü tam da usturanın kendisiyle yapılıyor.

Bir araba varsayalım, motoru çalışmasın. İki kişi tahmin yürütsün.

Birincisi: Hayatı boyunca hiç motor görmemiş, ömrünü yemek yaparak ve örgü örerek geçirmiş yaşlı bir teyze olsun. Desin ki: “Bence motorun içine taş kaçtı.”

Tek bir varsayım. Basit. Çok kolay.

İkincisi: Otuz yıllık bir tamirci olsun. Motorun sesini dinlesin ve desin ki: “Krank milindeki aşınma segmanları gevşetmiş, yağ basıncı düşmüş, motor bloke olmuş.”

Birbirine bağlı en az birkaç varsayım. Denk gelmiş ve hepsi aynı anda olmuş.

Ockham’ın Usturası’nı harfiyen uygularsak yaşlı teyzemi haklı çıkarmamız gerekir. Onun teorisi “daha basittir.”

Ama hiçbirimiz arabamızı örgü ören teyzeme teslim etmeyiz.

Çünkü bir varsayımın ağırlığı, sayısından gelmez. Arkasındaki tecrübeden gelir. Tamircinin on varsayımının her birinin altında otuz yıllık dinlenmiş motor sesi var. Teyzemin tek varsayımının altında ne var bilemiyoruz.

İnsanların Ockham’ın Usturası’nı en çok kötüye kullandığı yer de tam olarak burası. “Ben basit düşünüyorum” diyerek bilgisizliği bir erdem gibi sunmak yani…

Ockham’ı yanlış kullanan insan aslında usturayı hiç kullanmıyor. O sadece cehaletini sadelik sanıyor.

Sadeliğe fazla düşmenin bedelini bilimin en büyük zihinleri de ödedi. Einstein 1915’te genel göreliliği tamamlayıp denklemlerini evrenin bütününe uyguladığında, evrenin kendi içine çökmesi gerektiğini gördü. Evrenin çökmediğini biliyordu ve yapabileceği en basit varsayımı yaptı: “Evren statik olmalı.” dedi. Denklemi bu basit teoriye uydurmak için de kozmolojik sabit denen yapay bir düzeltme ekledi. Hubble evrenin genişlediğini gösterince bu basitleştirmeden vazgeçti ve bu yaptığını hayatının en büyük hatası olarak andı…

Peki nasıl yapacağız?

Buraya kadar hala benimleysen, anlattıklarım kafanı biraz karıştırmış olabilir.

Önce karmaşık açıklamalara hemen atlama, en ucuz soruyu sorarak başla dedim. Sonra gerçek hayat zaten karmaşıktır, tek zarif açıklama yoktur, bence biraz sal dedim.

Ama aslında bir çelişki değil bu. Sıralama meselesi.

Charlie Munger’ın çok sevdiğim bir tanımı var latticework of mental models yani “zihinsel modellerin örgü ağı” gibi çevirebiliriz. Munger der ki, elinde tek bir model varsa gerçekliği o modele uydurmaya çalışırsın. Elinde çekiç varsa her sorun çivi gibi görünür sana. Modelleri bir ağ gibi ördüğünde ise hangisinin nerede işe yaradığını görmeye başlarsın.

Bu yazıyı hazırlarken ilgimi çeken bir konsepte denk geldim. Biraz fazlaca dramatik olabilir ama şöyle: “Bir fikrin tamamen karşıtı da çok iyi fikirdir.” Örneğin bir restoranda müşterinin menüden yemek seçmesi iyi bir fikirken, müşteri yerine şefin yemeği seçmesi de iyi bir fikirdir.

Ben de bu yazıda usturayı tek başına değil, antisiyle birlikte kullanmanı öneriyorum.

İki filtreyi bir sıralama şeklinde kullanmayı yani:

A Filtresi: Ockham’ın Usturası. Başlarken.

B Filtresi: Anti-Ockham. Büyütürken.

A Filtresi: Kurarken ustura

Bir işe, bir projeye, bir hipoteze başlarken ustura senin en iyi filtreleme mekanizman olarak çalışır.

En az varsayımla başlayıp, en ucuz şekilde bir testle doğrularsın. Devasa bütçeler ve yıllarca sürecek varsayımlar kurmak yerine, en yalın şekilde yanlışlanabilir bir prototiple fikrini deneyebilirsin. Fikir bu en sade şekliyle pazara çıktığında çuvallıyorsa, kocaman bir sistemi inşa etmeden hızlıca başarısız olmuş ve pahalı olan kaynağını korumuş olursun. Popper’ın dediği şeyin iş hayatındaki karşılığı bu olur; hipotezini hızlıca çürütürsün.

Her sistemde, sırf havalı göründüğü için eklenmiş özellikler vardır. Kimsenin bakmadığı bir dashboard mesela ya da sırf “olsun” diye alınan bir üçüncü parti yazılım ya da üç kişilik ekipte dört katmanlı onay hiyerarşisi… Bunlar değer üretmez, sadece sistemdeki aktör sayısını artırır. Sistemdeki her aktör de birer bozulma noktasıdır.

Önemli bir metrik alarm verici şekilde düştüğünde, sebebini aramaya en dramatik hipotezle başlama örneğin. Bilgisayarın kapandığında “İş arkadaşım bana komplo kurdu” hipotezini test etmeden önce fişin yanlışlıkla çekilip çekilmediğine bak mesela.

Ürün metriklerinde de aynısı geçerli. Bir gün aniden verilerde düşüş gördüğünde veri toplama mekanizmasını bozacak bir şey mi oldu yoksa gerçekten kullanıcıların hepsi o gün gitmeye mi karar verdi?

B Filtresi: Büyütürken merak

Sistem büyüdükçe ve özellikle içine insan girdikçe A filtresi çalışmayı bırakır. Çünkü sistem doğası gereği kompleksleşir.

Teorik fizikçiler arasında meşhur bir fıkra var. İneklerinin süt verimini artırmak isteyen bir çiftçi fizikçilerden yardım ister. Fizikçiler haftalarca çalışır, sonunda heyecanla yanıt verirler: “Çözümü bulduk! Ama çözüm, ineği boşlukta dönen bir küre şeklinde varsaydığımızda çalışıyor.”

Laboratuvarda idealize edilmiş model kurmak faydalıdır. O modeli olduğu gibi kaotik gerçek dünyaya taşımak ise modelin muhtemel çöküşüyle son bulur. Çünkü gerçek dünya sürtünmelerle, pürüzlerle ve küresel olmayan ineklerle doludur.

Sistemi büyütürken farkında olmak gereken şeyler var:

Sistem direnç üretir (Le Châtelier İlkesi). Kimyada bir sisteme dışarıdan baskı uyguladığında, sistem o baskıyı azaltacak yönde karşı tepki verir. Organizasyonlar da böyledir. Katı kurallar, mikro-yönetim ya da yukarıdan dayatılan yapay hedefler olduğunda sistem bunlara karşı kuvvet üretir. İnsanlar inisiyatif almayı bırakır, veriyi süslemeye başlar, ya da sadece susar. Bu karmaşık dengeyi hesaba katmadan atılan her “basit” adım ters teper.

30 saniyede asansör pitch’i tuzağına düşme. Karmaşık bir şeyi otuz saniyede anlatmaya zorlandığında, anlattığın şey artık o şey değildir. Fizikçilerin bir kısmının kendi buluşlarını “iki cümlede özetleyin” taleplerine direnmesi bu yüzdendir. Pazar analizini, ürün karmaşıklığını ya da bir insanın davranışını tweet’e sığdırdığında elindeki şey bilgi değil, mini bir slogan olur.

Ve asıl mesele: geçiş anı

A filtresinden B filtresine geçiş anı, düşünmemiz gereken en önemli an.

Geçiş kuralı şu olamlı: sisteme insan girdiği an filtre değişir.

Bir hipotezi test ederken, bir şeyin neden bozulduğunu ararken, bir fikri ilk kez sınarken A filtresini kullanmalı. Ne zaman ki o hipotez insanların alışkanlığına, korkusuna, statüsüne ya da kimliğine dokunuyor, işte orada A filtresi işe yaramaz olur.

Çünkü teknik sistemler sade olabilir. İnsan sistemleri sade olmaz.

Uygulamadaki bir butonun neden çalışmadığını ustura ile bulabiliriz. Ekibin o butonu üç aydır neden yapmadığını ustura ile bulamayız.

Kişisel ilişkilerdeki en önemli ustura: Hanlon’ın Usturası

Ockham’ın usturasının salt insan ilişkilerine tutulmuş şekline Hanlon’ın Usturası deniyor ve şöyle özetleniyor:

“Aptallıkla açıklanabilecek bir şeyi kötü niyete yorma.”

Biri sana zarar veren bir şey yaptığında zihnin hemen en karmaşık hipotezi kurar: bunu bilerek yaptı, planlıydı, arkasında bir hesap var, intikam kokusu alıyorum, belki başkalarıyla konuştu, belki uzun süredir bunu düşünüyordu…

Gördüğümüz gibi yine birçok varsayım var. Yine olasılık vergisi devrede.

Basit hipotez ise şu olmalı der Hanlon usturası; karşındaki düşünemedi. Üşendi. Sonucu göremedi. Kendi derdinin içindeydi ve senin nasıl hissedeceğini hiç hesaplayamadı.

İki ustura da meselemiz aynı, en ucuz soruyu önce sormalı.

Ama dürüst olalım, burada da bir B filtresi yani Anti-Hanlon lazım.

Hanlon usturası da her zaman geçerli olmaz tabii ki. Aynı “dikkatsizlik” üçüncü kez tekrarlıyorsa artık dikkatsizlik değildir, burada açık bir örüntü vardır.

Kişisel hayatta usturalara körü körüne sarılmak işe yaramaz. Sürekli “yok canım, kastı yoktu” diyerek kendi gördüklerini yanlışlamak da bir hata biçimidir. Belki de bedelini yalnızca senin ödeyeceğin bir hata...

Kanada’da Duplessis Yetimleri diye bilinen bir skandal var. Binlerce yetim çocuğun akıl hastanelerine kapatılıp istismara uğradığı iddiaları ilk ortaya atıldığında kamuoyu bunu “mantıksız bir komplo teorisi” diye yaftalayıp reddetti. Çünkü inanmak için kilisenin, hükümetin, yargının ve doktorların aynı anda suça ortak olduğunu kabul etmek gerekiyordu. Onlarca varsayım vardı.

“Devletimiz ve kilisemiz böyle bir şey yapmaz” demek çok daha basitti.

Yıllar sonra o karmaşık hikayenin doğru olduğu ortaya çıktı…

Einstein’ın söylediği düşünülen bir cümle var: “Her şey mümkün olduğunca basit yapılmalı, ama daha basit değil.”

Ockham’ın Usturası ya da başka bir ustura bize gerçeğin ne olduğunu söyleyen sihirli bir değnek değil. Usturalar, zihnini gereksiz yüklerden arındırmayı amaçlayan, yanlış fikirleri hızla elemeni sağlayan, en ucuz soruyu önce sordurtan çok iyi birer filtre olmak için var.

Ve bir usturanın gerçek gücü, ne zaman kullanılmaması gerektiğinin bilinmesinden gelir.

Tek bir modele tapan insan, o modelin köreldiği yerde kalır.

Sadece usturayla düşünen insan karmaşık gerçeği göremez. Sadece “her şey çok karmaşık” diyen insan da hiçbir zaman o ilk adımı atamaz.

Özetle şunu bilmek lazım; en az iki filtresi olmayanın tek filtresi de olmaz.

30 Ağustos 1924’te, Atatürk Dumlupınar’da…

Meçhul Asker Anıtı’nın temeli atılacak ve Başkomutanlık Meydan Savaşı’nın ikinci yıldönümü kutlanacak…

Atatürk 26 Ağustos - 30 Ağustos’ta yaşananları anlattığı konuşmasının sonunda şunları söylüyor:

Efendiler, Afyonkarahisar-Dumlupınar Meydan Savaşı ve onun son safhası olan bu 30 Ağustos Savaşı, Türk tarihinin en önemli dönüm noktasını oluşturur.

Hiç şüphe edilmemelidir ki, yeni Türk devletinin, genç Türk Cumhuriyeti’nin temeli burada sağlamlaştırılmış oldu.

Sonsuz hayatı burada taçlandırıldı. Bu sahada akan Türk kanları, bu gökyüzünde uçan şehit ruhları devlet ve cumhuriyetimizin sonsuz koruyucularıdır.

Efendiler, milli egemenlik öyle bir ışıktır ki, onun karşısında zincirler erir, taç ve tahtlar yanar, yok olur. Milletlerin esareti üzerine kurulmuş olan kurumlar, her tarafta yıkılmaya mahkumdur.

Yüzyıllardan beri Türkiye’yi yönetenler çok şeyler düşünmüşlerdir; fakat yanız bir şeyi düşünmemişlerdir, Türkiye’yi!

Bu düşüncesizlik yüzünden Türk vatanının, Türk milletinin uğradığı zararları ancak bir şekilde giderebiliriz: O da artık Türkiye’de Türkiye’den başka bir şey düşünmemek! Ancak bu düşünceyle hareket ederek her türlü kurtuluş ve mutluluk hedeflerine ulaşabilriz.

Son sözlerimi özellikle memleketimizin gençliğine yöneltmek istiyorum:

Gençler! Cesaretimizi destekleyen ve devam ettiren sizsiniz. Siz almakta olduğunuz eğitim ve anlayış ile insanlık yüksek karakterinin, vatan sevgisinin, düşünce hürriyetinin en kıymetli örneği olacaksınız.

Ey yükselen nesil! Gelecek sizindir. Cumhuriyeti biz kurduk, onu yükseltecek ve devam ettirecek sizsiniz!

Hayatımda okuduğum en iyi ama en iyi serilerden Yarının Adamı kitap serisinin yazarı Lord Sinov’un yorumuyla 30 Ağustos Zafer Bayramı’nın bizzat Mustafa Kemal’in dehasıyla ve savaş alanındaki başkumandanlığıyla nasıl kazanıldığını hatırlayalım;

30 Ağustos’u Atatürk’ün yaveri Muzaffer Kılıç anlatıyor:

“Düşman topçusunun mermileri çok yakınlara düşüyordu. Başkumandan sigarasını içiyordu. Güneş guruba yaklaşıyordu. Bir aralık başını çevirerek:

- Güneş topçumuzun görüşünü engelliyor… Fakat biraz sonra süngülerimize vuracağı akisleriyle düşmanın görüşünü tamamen kesecek, dedi.

Az sonra Allah! Allah! sesleri işitilmeye başladı. Hücum eden piyadelerimizin süngüleri, güneşin kızıl huzmeleri altında yalımlar yapıyordu. Hayret ediyordum… Her şey sanki onun iradesine bağlıymış gibi, ne derse o oluyordu. Bu anda Başkumandanın yüzünde görülür bir ıstırap ifadesi vardı. “Allah! Allah!” diyerek çığ gibi düşmanın üzerine devrilen binlerce askerin ölümü hiçe sayışları, onun insan kalbini tesiri altına almıştı. Yanan sigarasını yere attı ve düşman ateşine aldırmadan siperde doğruldu.

Bu kalkış sevdiği ve üzerine titrediği askerlerinin manevi huzurunda bir saygı vazifesi idi. Askerlik sanatının büyük dahisi, büyük stratejist, harpten ve kandan açıkça nefret ediyordu. Gözleri nemlenmişti. Güneş ufukta kaybolmak üzereydi. Eliyle muharebe sahasını göstererek,

- Hacıanesti! Mağrur kumandandın! Neredesin? Gel, ordularını kurtar! diye bağırdı.”

Atatürk’ün Başyaveri Salih Bozok, esir düşen Yunan Generallerinin Mustafa Kemal ile görüştürüldükten sonrasını anlatıyor:

Generallerden birisi kendilerine sorulan suallerin tamamlanmasının ardından, kiminle tanışmakta olduğunu sordu.

- Mustafa Kemal Paşadır! dedik.

Hayretle gözlerini açtı, inanmak istemiyordu. Sorusunu tekrarladı:

- Fakat bu Mustafa Kemal Paşa, bizim bildiğimiz Mareşal Mustafa Kemal midir? dedi.

Görüştüğü zatın hakikaten Başkumandan Mustafa Kemal Paşa olduğunu öğrendikten sonra,

- Dün burada mıydı? diye sordu.

- Başkomutanlık Meydan Savaşı’nı bizzat kendisi idare etmiştir, cevabını verdik.

Düşman generali bir müddet sustu. Sonra bakışlarını hürmet ve takdirle Gazi Paşa’ya yöneltti ve dudaklarından şu sözler döküldü:

- Zafer, galibiyet, şeref ve bu topraklar… Her şey sizin hakkınızdır. Bizim Hacıanesti İzmir’den kıpırdanamadı…

26 Ağustos’ta başlayan Büyük Taarruz, 30 Ağustos Başkomutanlık Meydan Muharabesi’yle kesin bir zafere dönüştü.

Mustafa Kemal ve komutanları 1 Eylül’de Eşme’ye (Uşak) geldiler. Eşme’de yanmamış ev yoktu. Yunan ordusu kaçarken her köyü, her kasabayı kendilerini tanımlayan barbarlık ve zalimlikle ateşe vermişti.

Mustafa Kemal bakışlarını duman tüten yıkıntıların üzerinden ayırmadan emrini yazdırdı:

“Türkiye Büyük Millet Meclisi Orduları!”

Afyonkarahisar-Dumlupınar Büyük Meydan Muharebesi’nde zalim ve mağrur bir ordunun asıl unsurlarını, inanılmayacak kadar az bir zamanda imha ederek, büyük ve necip milletimizin fedakarlıklarına layık olduğunuzu ispat ediyorsunuz…

Sahibimiz olan büyük Türk milleti istikbalinden emin olmaya haklıdır.

Bütün arkadaşlarımın, Anadolu’da daha başka meydan savaşları verileceğini göz önünde tutarak ilerlemesini ve herkesin akıl kuvvetini ve yiğitlik gücünü ve çalışmasını yarışırcasına esirgemeden vermeye devam eylemesini talep ederim.

Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir*, ileri!”

O yıllarda, bugün Ege Denizi denilen bölgeye de Akdeniz deniyordu. Ege Denizi adı sonraki yıllarda kullanılmaya başlandı.

Bu emir üzerine bütün birlikler hedef İzmir olmak üzere görevlendirildi.

9 Eylül’de hedefe ulaşıldı.

Ölüm bizim için değil Binbaşı

1938 yılında Eskişehir’de Edebiyat öğretmenliği yapan, ak saçlı, iri gövdeli, sol bacağı aksayan, malulen emekli olmuş bir Kurtuluş Savaşı gazisi subayın öğrencilerine anlattığı hikaye şöyledir;

“… 30 Ağustos sabahı, şafakla gürleyen top sesleriyle düşman bozguna uğramış, perişan dağılıyordu. Tepeleri arka arkaya düşmandan alıyor kendi bayrağımızı dikiyorduk. Siperlerden taşmış sel gibi İzmir’e doğru akıyorduk…

Fakat birden sevinç komutlarım dudaklarımda donup kaldı. Serseri bir kurşun kalçama saplanmış, sol bacağımı perişan etmişti.

Subay ve erlerimin moralini bozmadan, aldığım emirleri sonuna kadar yerine getirmeye çabalıyordum.

Bir an geldi ki her şey gözlerimin önünde kıpkızıl kesildi. Yere düşmemek için sırtımı bir kayaya dayadım. O anda çevremde bir koşuşturmaca olduğunu fark ettim. Konuşmalar, fısıltılar birbirine karıştı.

Onun bize doğru gelmekte olduğunu görmüştüm. Kesik kesik “ Geliyor… O… Paşa Hazretleri…“ diyebildim.

Yakınımda topraklar kaydı, taşlar yuvarlandı, mahmuzlar şakırdadı…

Dayandığım kayadan yere yuvarlanmak üzereydim ki, çelik bir pençe omuzuma yapışarak beni hafifçe sarstı. Güçlükle gözkapaklarımı açabildim.

Oydu. Evet. Mustafa Kemal karşımdaydı… Gür kaşlarını birbirine yaklaştırmış bana bakıyordu. Dilim ağzımda birkaç kez dolaştı ama bir şey söyleyemedim.

“Neyin var binbaşı?” diye sordu.

İki yanımda cansız sarkan kollarım kendiliğinden kıpırdandı. Kana bulanan bacağımı işaret ederek,

“Beni bıraktı Paşam… İstediğim yere kadar gidemeyeceğimden korkuyorum…“ dedim.

Tunç çehresinin gerilmiş kasları yumuşadı. Acıtmaktan çekinerek parçalanmış bacağımı birkaç kez sıvazladı ve dedi ki:

“Ölüm bizim için değil binbaşı, galibiz… Gayret et, uzaklarda yolumuzu gözleyenler var. Onlara müjde götürebilmen için bu bacak seni atsan bile bırakmaz…”

Gözleri dolu dolu eliyle aksayan bacağını tutan edebiyat öğretmeni konuşmasını şöyle tamamldı:

“Çocuklar… Bu benim her zaman üzerimde taşıdığım onur madalyamdır! Her zaman onun üzerinde Atatürk’ün sihirli eli dolaşıyor sanırım…”

30 Ağustos Zafer Bayramı’mız kutlu olsun!

Bu yazıda paylaştığım hikayelerin çoğunu Büyük Atatürk’ten Küçük Öyküler isimli Süleyman Bulut’a ait muhteşem kitaptan alıntıladım.

Mustafa Kemal’i hatırlayınız.

Bize okuduğumuz okullarda ya da ev içinde aldığımız eğitimde çok da öğretilmediğine inandığım “dünyada varolmak için bilinmesi gerekenler” başlığı altındaki en önemli konulardan biri zor diyalogları yönetebilmek…

Harvard Müzakere Projesi’nden çıkan Zor Konuşmalar (Difficult Conversations) kitabını bu yüzden okumaya başladım. Yazarlardan Sheila Heen ve ekibi, binlerce çatışmayı inceledikten sonra çok çarpıcı bir şey fark etmiş; Konusu ne olursa olsun, her zor diyalog aslında aynı iskeletin üzerine kurulu...

Yataktan kalkmadan önce içmem gereken sıvılar var. Kan şekerimi düzenlesin diye aç karnına ılık su içine elma sirkesi, belki elektrolit. Ama asla ilk iş kahve içmemeliyim, kortizolüm için iyi değil. Uyanır uyanmaz güneşe çıkmam lazım, on beş dakika kadar. Almam gereken vitaminler var, sırası çok önemli: bazıları aç karnına alınmalı, bazıları kahvaltıdan sonra, bazıları ise gece yatmadan önce. Cildimde en büyük farkı yaratacak kremler var, hangi sırayla süreceğim de ayrı bir mesele. Kalorimi takip eden uygulamam, adımlarımı sayan saatim, uykumun evrelerini ölçen yüzüğüm...

Bir de alarm meselesi var. Zart diye çalan bir alarmla şok içinde uyanmamalıymışım. Odaya yavaş yavaş güneş doğuyormuş gibi ışık veren bir cihaz almalıymışım. Bunu da bir podcast’te duydum.

Hiçbirini yapamadığım sabahlar var. Uyanıp direkt telefonumu açtığım ve yatağın içinde dakikalarca ekran kaydırdığım hafta sonlarım mesela. O günlerde işte, sırf bunu yaptığım ve “mükemmel sabah rutinim”deki diğer adımları yapmadığım için kendimi kötü hissederek başlıyorum güne.

Sosyal medyada karşılaşmışsındır mutlaka, görünüşünü maxle, bakışını maxle, sabahını maxle, pazar gününü maxle, yaz mevsimini maxle... (İngilizceleriyle looksmaxxing, eyemaxxing, morningmaxxing, sundaymaxxing, summermaxxing…) Bombardıman halinde geliyor bunlar. Her şeyi max’lemem gerekiyor çünkü herkes max’liyor ve herkes benden daha iyi?

Hepimiz kendimizi bir startup sanıyor olabilir miyiz?

Ben bu maxxing çabasının, sürekli performans gösterme halinin sebebinin şu olduğunu düşünüyorum; hepimiz kendimizi “startup” sanıyoruz.

Sürekli iterasyon halinde olan, sürekli metrik ölçen, sürekli büyümesi gereken bir şirket sanıyoruz kendimizi… Sürekli performans göstermek zorunda olan bir startup…

Bir startup’ın yatırımcıları vardır, o yatırımcılar sayesinde büyür. Peki bizim yatırımcılarımız kim? Kim için bunca performans?

Bizi izleyen var, değerlendiren var, dışarıdan bakıp eleştiren var. Ama sermaye koyan bir yatırımcımız yok. Sen görünüşünü maxlediğinde kimsenin getirisi artmıyor. Sabah rutinini en optimize haline getirdiğinde kimse temettü almıyor. Sadece sen, çok yoruluyorsun.

Ve şu çok önemli: startup’lar burnout olmuyor. İnsanlar oluyor.

Bir startup tükendiğinde kapanır, kurucular başka bir şey kurar, hikâye devam eder. Sen tükendiğinde başka bir sen kurulmuyor.

Bir de her maxxing hareketinin sonunda bir ürün mutlaka oluyor. Işıklı alarm cihazı, elektrolit tozu, serum, uygulama aboneliği, yüzük, takviye gıdalar... Optimizasyon kültürü tam olarak burada devreye giriyor, seni sürekli eksik hissettiriyor ve eksikliğinin her adımında seni bir ürünle tanıştırıyor. Sen ne kadar çok yetemediğini düşünürsen, o kadar çok satın alıyorsun. Bu yüzden hedef çizgisi hiç sabit durmuyor, maxxing asla bitmiyor; durursa ürün satılamaz çünkü…

Ne maxlemek ne salmak…

Sana neyi söylemeye çalışmadığımın altını çizmek istiyorum. Sana “bırak, hiçbir şey yapma” demiyorum. Savunacağım şey, ne her şeyi performans haline getirip maksimize etmek ne de her şeyi olduğu gibi bırakıp salmak. Savunacağım şey, en çok katkıyı sağlayan eforu, zamanı, parayı ya da direkt kaynağı önceliklemek...

Her gün onlarca kritik karar vermesi gereken bir CEO düşün. Ömrünü hayatının her alanını maxlemeye harcayamaz, önceliklemek zorundadır. Ya da olimpik bir sporcu; vücudunun her parametresini aynı anda zirveye çıkaramaz, yaptığı spora katkısının ağırlığına göre seçer. Bunlar performansın gerçekten önemli olduğu insanlar ve onlar bile her şeyi maxlemiyor.

Biz ise ne için maxlediğimizi bile bilmiyoruz.

O yüzden maksimize etmek değil, optimali bulmak lazım. Ve optimali bulmanın en tembel, en az çabalı ama en güçlü prensibi 80/20 prensibi. Yani diğer adıyla Pareto prensibi.

80/20 nedir?

Pareto prensibi der ki, sonuçların %80’ini aksiyonların %20’si oluşturur. Oran her zaman tam 80/20 olmaz ama kesinlikle 50/50 de değildir. Hayatında her zaman büyük bir çoğunluğa etki eden küçük bir kısım vardır.

Her gün konuştuğumuz kelimeleri düşün. Sir Isaac Pitman, henüz daha Vilfredo Pareto, Pareto yasasını keşfetmeden önce, İngilizcedeki günlük kelimelerin kullanım sıklığını incelemiş ve 700 yaygın kelimenin günlük konuşma ve yazışmaların %80’ini oluşturduğunu fark etmiş. Bu 700 kelime, bir sözlükteki kelimelerin %1’inden daha azı demek bu arada. İngilizceyi bilirsin, kelimelerin okunuşu ve yazılışı arasında çok farklılık olduğundan Isaac Pitman bu karmaşayı sadeleştirmek için 700 yaygın kelimeyi tek bir nokta veya çizgiye indirgemiş ve bu şekilde bu kelimelerin yazımını kolaylaştırmış.

Gardırobunda da aynı yasa uygulanıyor çok büyük bir ihtimalle. Zamanın %80’inde gardırobundaki kıyafetlerin %20’lik seçkin bir kısmını giyiyorsun. Belki bu seçkin kısım toplam kıyafetlerinin içinde çok daha az bir yüzdeye bile sahip olabilir.

80/20’nin uygulandığı başka örnekler:

• Toplam satışların %80’ini satışçıların %20’si sağlar.

• Toplam gelirin %80’ini müşterilerin %20’si oluşturur.

• Kullandığın bir uygulamadaki çökmelerin %80’ini en çok raporlanan %20’lik hatalar oluşturur.

• Tüm dünyadaki 6700 dilden sadece 100 tanesi (%1,5) dünyanın %90’ı tarafından konuşuluyor.

• Bir konsere gidersen — ne konseri olursa olsun, jazz, rock, pop ya da klasik — konser zamanının %80’inde eski şarkıların çoğunlukla bilinen %20’si çalacaktır.

• Yüzyıllardır sürekli yeni teknolojiler ve yenilikler üretiliyor ama bu buluşların çok küçük bir kısmı diğerlerinin toplamından kat be kat daha çok etki ediyor hayatımıza: AI, internet, bilgisayar, nükleer enerji…

Hayat böyle 80/20 örnekleriyle dolu. Ve eğitim konusu bambaşka bir konu olsa da eklemek istedim; biz bu hayata, lisede, Pareto dağılımı yerine normal dağılım öğrenerek başlıyoruz. Hayatla ilgili en önemli şeyleri okulda değil, hayatta öğrenmeye devam ediyoruz…

Hayatındaki bu asimetrileri fark ettiğinde, sonuçlarını daha az efor, zaman, stres ve parayla maksimize edebilirsin.

%20’yi bulmak

Şimdi asıl mesele şu ki, bu en önemli %20’yi ben senin yerine bulamam.

Bunu senin bulman lazım. Ve pat diye bulamayacaksın, kafa yorman gerekecek. Otomatik olarak cevabı bildiğini hiç düşünme; kendine düşünmek için zaman ver, biraz yaratıcılığın konuşsun.

Bu arada, dünyada yaratıcı olan ve olmayan diye iki tip insan yoktur. Doğuştan yaratıcı olmak diye bir şey de yoktur. Sadece yaratanlar ve yaratmaya karar vermeyenler vardır.

Nasıl bakacaksın peki?

Hayatını alanlara böl ve her alanda tek bir soru sor: bu alandaki sonuçlarımın %80’ini hangi %20 üretiyor?

Bir şirket sahibiysen, gelirinin %80’ini hangi %20’lik müşteri kitlesi getiriyor?Max’lemen gereken segment o. Hepsi değil.

Freelance çalışıyorsan, bugüne kadar sana en çok getiriyi sağlayan işlerin %20’si hangileriydi? Hangi konuydu, hangi tür içerikti, hangi tip müşteriydi?

Görünüşünü maxlemek istiyorsan (ki bu meşru bir istek, sonuçta güzellik primi gerçek bir şey…) şunu sor, kendimi kötü hissettiren şeylerin %80’ini hangi tek problem üretiyor? Belki akne. Belki dişler. Buna odaklan. Burnunu, çeneni, kaşını, hepsini aynı anda değil.

Ve en önemlisi, yeteneklerini fark et, diğerlerinden daha kolay, daha iyi yaptığın o küçük yetkinlikler neler? Seni sen yapan, seni diğerlerinden ayıran şeyler hangileri?

Çünkü her şeyi maxlemeye kalkarsan, hiçbir zaman diğerleri kadar iyi olamayacağın alanlarda tükeneceksin. Ve o tükeniş sadece seni yormayacak, gerçekten iyi olduğun şeylere karşı da seni küstürecek…

Ah o “Atomik Alışkanlıklar”

James Clear’ın Atomik Alışkanlıklar‘ını okudum, alışkanlıklarımı baştan kurmaya çalıştım. Yetmedi, çalışma kitabını da aldım. Sonra sabah beşte kalkıp meditasyonla güne başladığım bir dönem oldu. Meditasyon biter bitmez hazırlanıp evle iş arasındaki bir buçuk saatlik yolun üzerindeki spor salonuna gidiyor, 7:30 WOD’una yetişiyordum. CrossFit sevenlere selam olsun…

Teoride kusursuz bir sabahtı. Uyanış, zihin, beden, sonra iş. Anlatınca da kulağa çok iyi geliyor.

Pratikte ise sorun spor salonunun soyunma odasında hazırlanıp ofise gittiğim o günlerde, kendimi “harika hissetmem” gerekirken masada yorgunluktan gözlerimin kapanmasıydı.

Ama asıl bedeli o bile değildi.

O dönem ailemi ihmal ettiğimi çok net hatırlıyorum. Öyle yoğun, öyle benmerkezci bir rutindi ki, hayatımın belki de en önemli ilişkisini ikinci plana attım. Her şeyi maxlemeye çalışırken, gerçekten %80’imi taşıyan %20’yi elimin tersiyle ikinci plana attım.

İşin acı tarafı şu, o rutindeki her adımı tek tek savunulabilirim. Meditasyon iyidir. Spor iyidir. Erken kalkmak çok iyidir. Hiçbirine “bu saçmalık” diyemem. Ama hepsi bir aradayken, toplamı benim için iyi değildi. Çünkü ben o listeyi öncelikleyerek değil, üst üste yığarak kurmuştum…

Sen bir startup değilsin. Shareholder’ın yok, sadece seni izleyip yorum yaptıklarını düşündüklerin var. O yüzden her şeyi değil, sadece seni sen yapan %20’yi maxle…

Hayatının hangi %20’si, kalan %80’ini yönetiyor? İlişkilerinde, işinde, sağlığında, kendini geliştirdiğin alanlarda neyi önceliklendirmek istersin?

Cevabını zaten bildiğini düşünme. Otur, üzerine düşün, uzun uzun yaz. Bu, hayatının en önemli sorularından birisi. Cevabın zaman alması şart…

Ülkemizin güzelliğinin ne kadar övülse az olduğunu düşündüren o "şükür anlarını" yaşadığım Assos'tan ulaştırıyorum bu sayıyı.

Assos’ta tarihe bakmaya doyamadım. Sabah Kadırga Koyu'nda serinleyip tüm gün Antik Kent'te gezindikten, güneşi de Athena Tapınağı'nda batırdıktan sonra, kaldığımız butik otelin terasındaki o muhteşem Çanakkale esintisinde bu topraklardan geçenleri düşündüm. Gidenleri. Geçemeyenleri…

Çanakkale geçilmez.

Bu sayıda Assos Antik Kenti'nden birkaç fotoğraf da bulacaksın. Henüz gitmediysen "git" diye, gittiysen "yine git" diye iştahını kabartmak için ekledim; umarım beğenirsin.

📚 Okuduklarım

Her tatilin baş vazgeçilmezi olarak kitap okuma eylemlerimi sürdürebilmek adına yanıma her güne iki kitap düşecek şekilde kitap istifledim. (Kişinin okuyabileceğinden çok daha fazla kitap satın alıp bunları evde yığınlar halinde biriktirmesi ve okumadan bekletmesi durumunu ifade eden Japonca Tsundoku hakkında daha fazla bilgi edinmek istersen, buraya tıklayabilirsin.)

Martin Luther King Jr. tarafından Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterilmiş Zen Budist rahip, öğretmen, yazar, şair ve barış aktivisti Thich Nhat Hanh’ı okumak istedim. 22 Ocak 2022’de kaybettiğimiz Nhat Hanh’ın muhteşem kitapları var.

Ben Öfke isimli kitabını okumak istedim.

Kitabın arkasında şunlar yazıyor;

Buda, tüm mutsuzluğumuzun kaynağının üç zihin evresi olduğu içgörüsüne, bodhi ağacının altında, yirmi beş yüzyıl önce ulaştı: Yanlış bilgi, takıntılı arzu ve öfke. Hepsi zor süreçler ama en güçlü duygulardan biri olan bir anlık öfke yüzünden, hayatlar mahvedilebilir, sağlık ve ruhani gelişim yok edilebilir.

Budist rahip ve Vietnamlı mülteci Thich Nhat Hanh; ilişkileri dönüştürmek, enerjiyi odaklamak ve benliğimizin öfke yüzünden boşa harcanan kısımlarını yeniden kazanabilmek için araçlar ve tavsiyeler sunuyor. Onun olağanüstü bilgeliği, yaşamınızı ve sevdiğiniz insanların yaşamlarını dönüştürebilir ve Thich Nhat Hanh’ın sözleriyle, okuyucusuna “her şeyi değiştirme” gücü verebilir.

Thich Nhat Hanh’ı mutlaka ama mutlaka en az bir kere okuman gerektiğini düşünüyorum.

Öfke kitabının en sonunda yer alan “öfkeyi dönüştürme” meditasyonlarından birisini paylaşmak istedim;

Öfkemizi dışa vurmak ve ebeveynimizle olan ilişkilerimizi iyileştirmek

1. Nefes alırken; “Kendimi beş yaşında bir çocuk olarak görüyorum.”

   Nefes verirken; “Beş yaşındaki çocuğa gülümsüyorum.”

2. Nefes alırken; “Beş yaşındaki çocuğu kırılgan ve savunmasız olarak görüyorum.”

   Nefes verirken; “İçimdeki beş yaşındaki çocuğa sevgiyle gülümsüyorum.”

3. Nefes alırken; “Babamı beş yaşında bir çocuk olarak görüyorum.”

   Nefes verirken; “Beş yaşında bir çocuk olan babama gülümsüyorum.”

4. Nefes alırken; “Beş yaşındaki babamı kırılgan ve savunmasız olarak görüyorum.”

   Nefes verirken; “Beş yaşında bir çocuk olan babama sevgi ve anlayışla gülümsüyorum.”

5. Nefes alırken; “Annemi beş yaşında bir çocuk olarak görüyorum.”

   Nefes verirken; “Beş yaşında bir çocuk olan anneme gülümsüyorum.”

6. Nefes alırken; “Beş yaşındaki annemi kırılgan ve savunmasız olarak görüyorum.”

   Nefes verirken; “Beş yaşında bir çocuk olan anneme sevgi ve anlayışla gülümsüyorum.”

7. Nefes alırken; “Babamı çocukken ısdırap çekerken görüyorum.”

   Nefes verirken; “Annemi çocukken ısdırap çekerken görüyorum.”

8. Nefes alırken; “Babamı içimde görüyorum.”

   Nefes verirken; “İçimdeki babama gülümsüyorum.”

9. Nefes alırken; “Annemi içimde görüyorum.”

   Nefes verirken; “İçimdeki anneme gülümsüyorum.”

10. Nefes alırken; “İçimdeki babamın zorluklarını anlıyorum.”

    Nefes verirken; “Hem babamın hem de kendimin serbest kalmamız üzerine çalışmaya karar veriyorum.”

11. Nefes alırken; “İçimdeki annemin zorluklarını anlıyorum.”

    Nefes verirken; “Hem annemin hem de kendimin serbest kalmamız üzerine çalışmaya karar veriyorum.”

🎧 Dinlediklerim:

Bir şeyler okurken ya da yazarken müzik dinlemeyi sevenlerdensen, seni akışa sokacağına inandığım Interstellar'ın müziğini bırakıyorum buraya.

🧘🏻‍♀️ Üzerine düşündüklerim:

“Bir başkası sana acı çektiriyorsa, bunun nedeni onun kendi içinde derin bir acı çekiyor ve acısının taşıyor olmasıdır. Onun cezaya değil, yardıma ihtiyacı var. Aslında gönderdiği mesaj budur.”

Thich Nhat Hanh

🌅 Assos:

Dönüşmeyi bırak, kitabın sonunu getiremedim.

Bazı cümleler vardır, seni çok etkiler ama başkasına hiçbir anlam ifade etmez.

Bazen de hayatındaki bazıları senin diyemediklerini bilir, anlatamadıklarını çözer, tüm hislerine tercüman olur.

Birileri sayfaların ötesini okumaya başlar çünkü; yazılmayanları da görür, anlatılmayanları da hisseder. Kitaptaki karakterin söyleyemediklerini de bilir, karşısındaki insanın anlatırken inkâr edip bastırdığı her şeyi sezer.

Konuştuğumuz dil, okuduğumuz ya da duyduğumuz sözcüklerin düz anlamının ötesine geçer çünkü; kendi duygularımızı, anılarımızı ve hayal gücümüzü işin içine katmayı gerektirir.

Bilinç akışımızın esas olarak içsel bir monologdan, belki bazen karşılıklı bir sesin de eklenmesiyle bir diyalogdan oluştuğunu, ama mutlaka sözcüklerden kurulu olduğunu varsaymıştım önceleri. Bazıları için düşüncenin sözcükten ziyade imge olarak belirdiğini okudum sonra. Ama düşüncelerimin büyük kısmının, sözcükten önce çoğu zaman imge ya da kavram olarak belirdiğini biliyorum şimdi. Sözcükler ise sonradan, bir tür ek düşünce olarak arkadan sürükleniyor. Neredeyse geç kalınmış bir şekilde yerleşiveriyor sözcük oraya.

Hani dilinin ucuna gelen bir sözcük olur, bir türlü diyemezsin onu ama bilirsin zihninde nedir o. İşte böyle bir geç kalınmışlık hissiyle geliyor zihnime sözcükler.

Buna karşılık ChatGPT, Claude ve Grok gibi bugünün büyük dil modelleri (LLM’ler) metni anında üretiyor. Çünkü devasa miktarda metnin insanlar tarafından toplanmasına, hazırlanmasına ve gerekli algoritmik ön işlemden geçirilmesine dayanıyorlar. Ve her bir token için yapılan istatistiksel tahminlere göre, düşünmeden ya da anlamadan, kusursuz bir dizilimle akıcı metinler döküyorlar önümüze.

O kadar iyiler ki bu modeller, işin nereye gideceğini bilemiyorsun, biraz insanlık için endişeleniyorsun; dediği her şeyin doğru olduğuna eminsin çünkü.

Ama sevgili okur, düşünce sözcüklerden oluşmuyor. Düşünme eylemini biz insanlar da sözcüklerle yapmıyoruz. Bu yüzden yapay zekânın hiçbir zaman düşünemeyeceğini anlatacağım bugün sana.

Seni ikna etmek için de filozoflardan yardım alacağım. Bugün konuğumuz Wittgenstein olacak.

Wittgenstein’ın Dil Oyunları Kuramı

Yirminci yüzyılın başında, mühendislik öğrencisi olan Ludwig Wittgenstein, Cambridge’de ünlü matematikçi ve filozof Bertrand Russell’ın öğrencisi olduktan sonra felsefeye yönelir. Russell onu daha ilk anda “tutkulu, derin, yoğun ve baskın” bir dâhi olarak tanımlar.

Wittgenstein, kendisinden önceki felsefe geleneğinin tümüyle dışında kalan özgün ve derin düşünüşüyle tanınır. İlk felsefi kitabı, 32 yaşındayken yayımlanan 75 sayfalık Tractatus Logico-Philosophicus (Mantıksal-Felsefi İnceleme) olur. Bu kitapla birlikte felsefeye dair tüm sorunları çözdüğüne inanır ve felsefeyi bırakır.

Köy öğretmenliğine başlar ve Avusturya’nın ücra köylerinde yaklaşık altı yıl ders verir. Ama Wittgenstein bir öğretmen olabilecek kadar sabırlı ve sakin değildir. Şikâyetler alınca öğretmenliği bırakır ve Cambridge’e geri döner; yıllar sonra da orada felsefe profesörü olur. İkinci başyapıtı olan ve ancak ölümünden sonra, 1953’te yayımlanan Felsefi Soruşturmalar, dilin gerçekte ne olduğuna ve nasıl işlediğine dair çok keskin bir kavrayış sunar.

Temel savı şudur: dilin anlamı, insanların onu gündelik hayatta kullanışı yoluyla, paylaştıkları bağlamlar ve pratikler içinde aktarılır. Dilin aynı zamanda bir kafes olduğuna inanır; hiçbirimizin kaçamadığı bir kafes...

Wittgenstein’a göre dil, doğası gereği bulanıktır, sınırları belirsizdir; bir kavramın eksiksiz tanımını veremez. Wittgenstein şöyle ekler:

69. Birine oyunun ne olduğunu nasıl açıklardık? Sanırım ona oyunları betimlerdik ve betimlemeye şunu eklerdik: “Bu ve buna benzer şeylere ‘oyun’ denir.” Peki kendimiz bundan fazlasını biliyor muyuz? Yalnızca başkalarına oyunun tam olarak ne olduğunu söyleyemiyor muyuz? Ama bu bir bilgisizlik değildir. Sınırları bilmiyoruz, çünkü hiç çizilmemişler. Yineleyeyim: Bir sınır çizebiliriz — özel bir amaç için. Kavramın kullanılabilir olması buna mı bağlı? Hiç de değil! Belki yalnızca o özel amaç için.

Ayrıca sözcükleri benzer örneklerle ilişkilendirerek düşündüğümüzü ya da anladığımızı belirtir. Wittgenstein bunlara “aile benzerlikleri” adını verir ve bu aileler çoğu zaman birbirleriyle örtüşür:

66–67. … karmaşık bir benzerlikler ve kesişmeler ağı görürüz: büyük ölçekte ve küçük ölçekte benzerlikler. Bu benzerlikleri nitelemek için “aile benzerlikleri”nden daha iyi bir ifade düşünemiyorum; çünkü bir ailenin üyeleri arasındaki çeşitli benzerlikler — yapı, yüz hatları, göz rengi, yürüyüş, mizaç vb. — tam da böyle örtüşür ve kesişir. — Ve diyeceğim ki: “Oyunlar” bir aile oluşturur.

Erdem, adalet, iyilik ya da güzellik gibi kavramların Platon’dan bu yana iki bin yılı aşkın süredir tartışılıp bir türlü sonuca bağlanamamasının nedeni budur. Wittgenstein bunların imkânsız görevler olduğunu savunur; çünkü “… nedir?” sorusu, bağlamından koparılarak en baştan yanlış sorulmuştur ve filozoflar aslında var olmayan mutlak bir tanımın peşinde koşmaktadır.

Bu nedenle Wittgenstein dili “oyunlar” olarak adlandırır. Metni üreten ya da alan oyuncuların onu nasıl oynadığına bağlı oyunlar. Farklı hayat ve eğitim geçmişlerinden gelen insanlar, bu oyunları toplumsal ve kültürel bağlamlara göre farklı oynar. Burada “kanıt” kelimesini örnek verir: kanıt kelimesini bir polis, bir hukukçu ya da bir doktor tamamen farklı şekilde kullanabilir, der.

“Aslanlar konuşabilseydi, dediklerini anlamazdık,” der Wittgenstein. Aynı şekilde aslanlar da bizi anlamazdı.

Ruhi Çenet bir belgeselinde Hadza kabilesinin hayatını konu edinmişti. Kabilede yaşayanların kullandığı dil daha çok seslerden ve ıslıklardan oluşuyor. Bir tercüman yardımıyla kabileden küçük bir gence hayallerinin ne olduğunu sordu. “Hayal”in ne anlama geldiğini bilmeyen genç, soruyu anlamakta çok zorlandı. Dillerinde hayal kelimesinin olmayışı beni o kadar sarstı ki idrak edemedim. Beni en çok etkileyen de şuydu: kelimenin tanımı kendisine yapıldığında bile hiçbir anlam ifade etmemesi, “hayal diye bir şeyi neden düşüneyim ki” demesi. Hayal etmeye ihtiyaç duymamışlar. Anlamı mı olmamış, yardımı mı dokunmamış bunun onlara?

İnsanların bitmek bilmeyen, verimsiz tartışmalara girip birbirlerinin üstüne konuşmasının bu kadar yaygın olmasının nedeni de budur. Aynı dili konuşsalar da farklı oyunlar oynamaktadırlar. Ağlayan bir çocuğa annesinin “merak etme, iyi olacaksın” demesi bundandır; iyi olup olmayacağını bilemez ama “sakinleştirme oyunu”nu oynuyordur. (Ayrıca zor diyalogların üstesinden gelmekle ilgili bir rehber istersen: https://akilmodelleri.substack.com/p/zor-diyaloglar-yonetme-rehberi)

Daha da önemlisi Wittgenstein, dil oyunlarını sıradan “yaşam biçimlerimiz” içinde; jestlerimiz, yüz ifadelerimiz, duygularımız, duyumlarımız ve eylemlerimiz aracılığıyla oynadığımızı söyler. Başka bir deyişle dil oyunları, sözcüklerin ve cümlelerin ötesinde, bedenlenmiş insan etkinliklerinin hepsini kapsar.

Wittgenstein insan zihninin daha derinlerine indiğinde, dilin birçok durumda zihinsel halleri betimleyecek ya da birbirinden ayıracak sözcüklerden yoksun olduğunu da bulur. Örneklerinden biri “kahvenin kokusu”dur:

610. Kahvenin kokusunu betimle! — Neden yapılamıyor bu? Sözcüklerimiz mi eksik? Peki ne için eksik? — Ama böyle bir betimlemenin nihayetinde mümkün olması gerektiği fikrini nereden çıkarıyoruz? Hiç böyle bir betimlemenin eksikliğini duydun mu? Kokuyu betimlemeyi deneyip başarısız oldun mu?

Pek çok koku için doğru sözcüklerden yoksun oluşumuz gerçekten şaşırtıcı. Tek yaptığımız, kokuyu ya nesnenin adıyla tanımlamak ya da başka duyulardan ödünç almak: taze, çiçeksi, baharatlı vb. Yine de kahve içenler “kahvenin kokusu” ifadesini kendi geçmiş deneyimlerine dayanarak anlar.

Aynı sözcük, kişiden kişiye farklı düzeyde bir anlayış ve buna eşlik eden farklı zihinsel haller uyandırır. Wittgenstein ayrıca çoğu zaman dille düşünmediğimizi de doğrular. “Umuyorum, hissediyorum, inanıyorum…” gibi bir şey söylemeden önce bunun düşüncelerimizde bir his olduğunu, nihayet kurulan cümleden çok daha az somut olduğunu belirtir:

(Felsefi Soruşturmalar, II. Kısım, 102) Şöyle düşünüyorum bunu: İnanmak bir zihin halidir. Sürüp gider; üstelik bunu örneğin bir cümlede dile getirme sürecinden bağımsız olarak.

Çağının çok ilerisinde olan Wittgenstein, dilin yarattığı yanılsamayı delip geçer. Felsefi Soruşturmalar‘da dilin sabit ve kesin bir iç yapıdan yoksun olduğuna dikkat çeker. Dil bir kafestir, der; ondan kurtuluş yoktur.

Cümlelerin doğruluğu ve düzeni, insanda dilin derinliğine dair bir yanılsama yaratır. Bu da filozofları, dilin kendisinde altta yatan bir öz ve gizli bir düzen keşfedebilecekleri inancına sürükler; oysa Wittgenstein böyle bir şeyin yanılsama olduğunu anlatır. Aynı şekilde, bugünün LLM’lerinin akıcılığı da tam da Wittgenstein’ın uyardığı yanılsamayı yaşatır bize. Bu sistemler tümüyle dilin içinde işler ve çeşitli dil örüntülerine ve kurallarına fazlasıyla iyi uydukları için anlamlı görünen cümleler üretirler.

Dil, insan bilincinin ve deneyiminin yalnızca küçük bir parçasıdır. Amaçladığımız anlamı, onu iletmek üzere dili kurmadan önce belirleriz. Dilimizin ucuna gelmeyen o kelimelerden anlayabiliyoruz bunu. Ya da aklımızdakini anlatmaya başladığımızda zihnimizde kurduğumuz gibi aktaramadığımızda gelen hayal kırıklığını da bu sebeple yaşarız.

Wittgenstein’a göre insanlar dil oyunlarına gerçek bir anlayışa sahip olarak katılır ve yeni deneyimlerden yeni fikirler edinir. Dilin hakiki yaratıcılığı ve özgünlüğü insana aittir.

LLM’ler ise dil oyunlarını taklit eder ama onları yaşamaz. Çünkü duyumlardan, içgüdülerden, duygulardan ve niyetlerden yoksundurlar. İnsan üretimi saf metnin uzayıyla sınırlıdırlar. Dolayısıyla insanların yarattığının ötesinde yeni sözcükler ya da karmaşık his ve duyguların özgün ifadelerini üretemezler. Yalnızca var olan insan üretimlerini kopyalayabilir ya da taklit edebilirler.

Örneğin bir insan “acı” sözcüğünü acıyı deneyimleyerek öğrenir. Bir LLM ise “acı”yı, sözcüğün metinde nasıl kullanıldığını okuyarak öğrenir. İnsanlar kahvenin kokusunu daha önce kokladıklarını hayal ederek anlar; bir LLM bunun nasıl bir his olduğunu anlayamaz.

Hakikat ve anlam, insanın gerçek dünyayla etkileşiminden doğar. Bu çerçeveden baktığımızda LLM’ler bir tehdit değil, yalnızca yararlanılacak bir araç olur. Özünde hesap makinelerinden ya da uçaklardan farklı değildirler. Belirli işleri insanlardan çok daha iyi yapabilirler ama yine de insanın denetimindeki aletlerdir. Onları insanlarla kıyaslamak yerine, uygun koşullarda ve doğru beklentilerle en iyi nasıl kullanılacaklarını belirlemeye odaklanmalıyız; çünkü hep dediğimiz gibi aslolan insan yargısıdır.

Dil beni büyülüyor.

Her ne kadar bir kafes olsa da, seçilen kelimelerin yetersizliği bir yana, güzelliği de çok şey değiştiriyor.

Bir cümle duyduğumuzda “daha iyi ifade edilemezdi” deyişimiz bundandır. Kelimeler her ne kadar düşüncelerimizin temelini oluşturmasa da, düşüncelerimizin aktarım biçimi olarak elimizde henüz daha iyisi yok.

Dili iyi kullanmak, iyi sözcükler seçebilmekten geliyor. Bu sözcükler oynadığımız dil oyununu belirliyor ve Wittgenstein’ın da belirttiği gibi insanlar bu oyunlara gerçek bir anlayışa sahip olarak katılıyor, yeni deneyimlerden yeni fikirler ediniyor. Dilin hakiki yaratıcılığının ve özgünlüğünün insana ait olduğunu biliyor ve bir adım öteye taşıyarak, Lao Tzu’ya atfedilen şu güzel döngüyle sonlandırıyorum bu yazıyı:

“Düşüncelerinize dikkat edin, kelimelerinize dönüşürler. Kelimelerinize dikkat edin, eylemlerinize dönüşürler. Eylemlerinize dikkat edin, alışkanlıklarınıza dönüşürler. Alışkanlıklarınıza dikkat edin, karakterinize dönüşürler. Karakterinize dikkat edin, kaderinize dönüşürler.”

Galaksi Rehberi pazar kahvene eşlik etsin diye e-postana taze taze ulaştı!

Bu hafta beni etkileyen, bana ilham veren her şeyi bulacaksın burada.

Senin de çok keyif alarak tükettiğin bir ürün ya da bir içerik varsa benimle paylaşır mısın? İlham almayı çok isterim.

Eğer kahvenden kocaman bir yudum aldıysan, başlayalım.

📚 Okuduklarım

Bir kitapçıya gidiyorsam en çok zaman harcadığım kategori biyografi/anı oluyor.

İnsanların hayatlarını okumaya bayılıyorum. Hele ki o hayat acıyla, tatlıyla, pişmanlıklarla doluysa ve üstüne bir de —müthiş bir klişeyle— başarısızlıklardan doğan bir başarı hikâyesi barındırıyorsa, değmeyin keyfime.

İyi bir biyografi bulmak zor bu arada, kolay bulunmuyorlar.

Şu zamana kadar en keyifle okuduğum biyografilerin başında -otobiyografi ve iş kitabı da diyebileceğimiz- Ayakkabı Gurusu geliyor. Sonra Jeff Bezos, Elon Musk, James Dyson, Steve Jobs, Bill Gates…

En sevdiğim biyografilerin neredeyse hepsi yabancı, çoğu da Amerikalı. (Con Sinov’un yazdığı “Yarının Adamı” serisini ayrı bir yere koyduğumu belirtmek isterim sevgili okur.)

Biraz canım sıkıldı bu duruma…

Kitapları kötülediğim ve hiç beğenmediğim bir yerden söylemiyorum bunu. Hepsini keyifle okudum, altlarını çizdim, bazı söylemleri beğenmeyip satır sonuna soru işareti bıraktım, yazarla tartıştım, dersler çıkardım. Ama bu toprakların çıkardığı yeteneklere daha çok vakit ayırmak istediğimi fark ettim.

Nesrin Topkapı’nın Otobiyografisi’ni gördüğümde bunları düşünüp kitabı hemen aldım. Şu anda keyifle okuduğum kitap bu. Müzeyyen Senar’ın repertuarındaki binlerce şarkıdan, Zeki Müren’in aynı zamanda çok iyi bir desinatör (tasarımcı) olduğundan ve tüm sahne kıyafetlerini kendisinin diktiğinden ilk kez bu kitap sayesinde haberim oldu.

Bu rehberde çokça “Amerika menşeli” kitap ya da anlatı görmeye devam edeceksin sevgili okur; çünkü bir şeyden ders çıkarıyorsam ve beni etkiliyorsa mutlaka paylaşmak istiyorum. Ama yerli kahramanlarımıza daha fazla yer ayıracağımı da belirtmek isterim.

Nesrin Topkapı’nın hayatından eski Türkiye ve yeni Türkiye ile ilgili çok şey öğreniyorum; sana da çok tavsiye ediyorum.

📺 İzlediklerim

Bu hafta HBO’da yayınlanan The Dark Wizard’ı izledim. Nasıl anlatsam nereden başlasam?

"The Dark Wizard", Dean Potter hakkında bir belgesel. Kariyerine önce tırmanıcı olarak başlıyor, sonra paraşütçülüğe geçiyor. Ardından kendi deyimiyle "free basing"e —yani tırmanıp sonra paraşütle atlamaya— ve en sonunda wingsuit'e uzanıyor bu başarı.

Dört bölümlük seri, Dean’in ruh sağlığı mücadelelerini, yüksek dopaminli hallerini nasıl olağanüstü performanslara kanalize edebildiğini ve düşüşlerini nasıl dengelediğini anlatıyor.

Belgeselin en ilgi çekici kısmı bence, son zamanlarda üzerine çok düşündüğüm bir konu olan “enerji”. Bu dünyaya belli bir miktar enerjiyle geliyoruz ve bunu genelde zaman ve uzun ömür olarak düşünüyoruz. Ama enerji dediğimiz şeyden daha fazlasına sahip görünen insanlar var ve onu odaklayabildiklerinde performansı akıl almaz seviyelere taşıyorlar. Filmde bu enerjinin zaman zaman ona geri dönüp onu neredeyse yok edişini de görüyorsun, zaman zaman da onu bir şekilde dizginleyip bu inanılmaz başarılara dönüştürüşünü de...

Ama filmin en önemli tarafı şu, Potter, başka insanlarla rekabet halindeyken bu enerjiyi yanlış kullanmış oluyor ve bu ona zarar veriyor. Onun deyimiyle sadece “güzelliğin peşinden gittiğinde”, yani o hissin, o saf deneyimin peşine düşüp enerjisini gerçekten sevdiği bir şeye akıttığında gerçekten etkileyici işler ortaya çıkıyor ve onu ileri taşıyor.

Enerjimizi bizi en iyi halimizle yansıtan şeylere mi akıtıyoruz -Dean’in deyimiyle güzelliğe mi kanalize ediyoruz- yoksa rekabete mi?

Dean’in hikayesinden anlaşılan şu ki -spoiler vermeden yazmaya çok çabalıyorum gerçekten- insanı yok eden şey rekabet. Rekabet sayesinde çıtayı sürekli yükselttiğimizi düşünebilirsin. Ama dört bölümü de izlediğinde fark ediyorsun ki, rekabet bir yanılsama. Rekabete kapıldığında kendi çıktını, kendi performansını sınırlıyorsun. Filmde ayrıca Alex Honnold’un konuk olduğu birkaç bölüm var ve Dean ile aralarındaki rekabet son derece ilginç.

Uzun bir fragman oldu ama insan psikolojisine ve enerjiye dair gerçek bir içgörü şöleni.

🔬 Denediklerim:

Chrome’da yeni yayınlanan dikey sekmeler ve okuma modunu kullanmaya başladım.

Yan yana duran sekmeler bir yerden sonra karınca duası halini aldığından, hangi sekmede ne olduğunu sıklıkla takip edemiyordum. Chrome'un yeni yayınladığı dikey sekme seçeneği bu sorunumu çözdü.

Chrome'un güncel olduğundan emin olup sekme çubuğuna sağ tıklaman ve "Sekmeleri Dikey Olarak Göster" seçeneğine tıklaman yeterli. Sekmelerini tarayıcı penceresinin kenarına taşıyarak, sekme sayın iki haneli sayılara ulaştığında bile sayfa başlıklarını tam olarak okuyabilir ve sekme gruplarını kolaylıkla yönetebilirsin.

Aynı şekilde okuma modu da bu yeni dikey sekmelerle birlikte kullanılınca gürültüsüz bir Substack keyfi yaşamamı sağlıyor. Herhangi bir sayfada sağ tıklayıp "Okuma Modu'nda Aç" seçeneğine tıkladığında tam sayfa bir arayüz göreceksin.

✍️ Haftanın akıl modeli

Temel ilkelerle düşünmeyi yani First Principles’ı bu hafta baktığım her yerde gördüm.

Temel ilkelerle düşünmek, karmaşık bir sistemi parçalarına ayırıp onu tartışılamaz, temel ham maddelerine indirgeme ve sonra onu yeniden inşa etme yöntemidir.

Ozan Varol’un “Roket Bilimci Gibi Düşün” kitabında temel ilkelerle düşünmek için verdiği analoji ise şöyle;

“Analoji yoluyla akıl yürütmek veya başkalarının ne yaptığını kopyalamak, başkasının müziğini çaldığınız bir cover grubu olmak gibidir; oysa temel ilkelerle düşünmede müziğin temel ham maddeleri olan notalara geri döner ve sıfırdan özgün bir şarkı inşa edersiniz.”

Temel ilkeleri baz aldığım taze yazıyı henüz okumadıysan;

🧘🏻‍♀️ Üzerine düşündüklerim

"Sen gökyüzüsün. Geri kalan her şey sadece hava durumu."

-Pema Chödrön

Pema Chödrön’ın Sıçrayış isimli kitabı muhteşem bir kitaptır. Aldığım notları paylaştığım yazıyı şurada bulabilirsin.

Hande.

Ödevininin neyi nasıl çözdüğünü bile bilmeden ama ortaya çıkan sonuca gülümseyerek ve ne kadar iyi bir ödev hazırladığına emin olarak öğretmenine gönder. Çünkü herkesin AI kullandığını bildiğin bu ödevde onlar yüksek not alacakken sen neden düşük not alasın? Öğrenmenin doğası gereği ortalama bir cevapla ortalama bir not alacağına neden bu öğrenme eğrisine karşı gelip AI ile en yükseğinden not almayasın? Neden ortalama notun sebebini araştırıp öğrenme seviyeni bir üste çıkarmakla uğraşasın?

Bir iş başvurusunda mülakat için gönderilen soruları AI ile çözdüğüne emin ol.

Soruları hazırlayının bile farkında olmadığı ayrıntıları fark edip muhteşem doğrulukla ve kimsenin bilmediği varsayımları içeren yanıtlarla soruları çöz. Kendi araştırmanı, kendi varsayımlarını, kendi düşünme şeklini ekleme o yanıtlara. AI’ı mutlaka kullan çünkü işveren kendisi AI kullanamadığından, onun yerine kullanabilecek birisini arıyordur muhtemelen. Otantik, parlak ve kıvrak bir zekâ değil, hatasından ders çıkaran, önemli olanı bilip eforunu ve saatlerini buna harcamaktan çekinmeyen birini değil.

Tatile gittiğin o küçük kasabada akşam nerede ne yiyelim sorusuna yanıt vermek için kesinlike AI’ı kullan bence.

AI en yüksek puanlı restoranları sana hızlıca listeler. Kasaba yerlisine sorduğunda konuşma uzayabilir, sana hayatını anlatabilir, dertlerinden bahsedebilir, yeni evlendirdiği oğlundan, yendiği kanserinden konuşabilir uzun uzun. Tatilin amacı bu değil ki oysa, Instagram’da paylaşacak güzel mekanlar, yenecek çok güzel yemekler, deniz, kum ve güneş...

Olması gereken bunların hiçbiri değil.

Doğan gereği hata yapacaksın. Doğan gereği ortalama bir yerden başlayacaksın. Doğan gereği o kasabanın yerlisiyle konuşacak, dertleşecek, o ömürden belki bir ders çıkaracaksın.

Şimdi elinde tertemiz bir ödev, kusursuz bir mülakat yanıtı ve dört buçuk yıldızlı bir restoran var.

Peki ne kaybettin? Bu sorunun yanıtını en iyi Hank Green verdi sevgili okur.

Yıllarca insanlara “nasıl düşünülür”ü öğreten Youtube’un amcası, tek bir cümleyle izleyicisinin güvenini kaybetti.

Hank Green, yaklaşık 20 yıldır kardeşiyle birlikte youtube videoları çeken, anlaşılması karmaşık konuları çok temel düzeyde çok anlaşılır şekilde açıklayan CrashCourse isimli ayrı bir kanalı olan, kendisine ait Complexly isimli kanalda da izleyicilerinden gelen soruları yanıtlayan bir “youtube öğretmeni.”

Peki ne yaşandı?

Kendi kanalında, izleyiciler tarafından önceden gönderilmiş bir soruyu kamera karşısında yanıtlarken bir anda şunu söyledi; “I appreciate the push back.” Yani “itirazın için teşekkürler.”

Küçük bir cümle bu ama o cümlenin ait olduğu yer çok belli; bir sohbet penceresi. Cümle, siz bir yapay zekâya karşı çıktığınızda onun size söylediği cinsten. Bir konuşmanın ikinci turunda anlamlı olan bir cümle, birisi itiraz etmiştir, siz de o itirazı takdir edersiniz.

Ama Hank kameraya konuşuyordu. Karşısında kimse yoktu. Kimse itiraz etmemişti. Soru haftalar önce gönderilmişti.

Yani o cümlenin orada olması, tek başına kanıttı. Hank soruyu AI’a sormuş, AI’ın yanıtına itiraz etmiş, AI da ona “itirazın için teşekkürler” demişti. Hank de bunu kamerada okuyordu.

Peki Hank neden böyle bir şey yaptı? Çünkü daha hızlı, daha çok video üretmek istiyordu. Yirmi yıllık bir üretici için bu, dünyanın en anlaşılır isteği.

Hank’in takipçileri tabii ki ortalığı ayağa kaldırdı. Hank’i suçladılar, ihanete uğramış hissettiler, takipten çıktılar, başka dijital patformlarda ona saldırdılar. Hank bir açıklama yayınladı ve video üretmeye ara verdiğini duyurdu.

Bir soruya yanıt verirken AI’i kullanmak Hank’e neden bu kadar pahalıya mal oldu diyebilirsin.

Yıllardır Hank’i izleyen takipçileri, Hank’in onlara verdiği cevaplarla tatmin olanlar, onun hazırladığı videolarla karmaşık kavramları kolaylıkla öğrenenler konuşanın Hank değil de AI olduğunu fark ettiğinde ihanete uğramış hissetti. Hank’e sormak yerine onlar da AI’a sorabilirdi. Hank’in verdiği yanıtta onun tecrübesi, onun yaşanmışlıkları onun geçmişi vardı ve takipçileri onu istiyordu.

İnsanlar AI’ın yeterince doğru olan cevabını değil, Hank’in kendi filtresinden geçmiş gayet ortalama ama tamamen otantik, Hank’e ait bir yanıt duymak için Hank’in kanalını izliyordu.

Tüm bunların üzerine Hank Green temel ilkelere geri döndü. Youtube kanalındaki videoların tartışmasız sahip olması gereken çekirdeğe yani “Hank’in kendi sesine” odaklandığı prensipler listesi yayınladı:

1. Hiçbir metnin hiçbir bölümü bir büyük dil modeli tarafından yazılmayacak, düzenlenmeyecek veya taslak haline getirilmeyecek.

2. Bir videonun ana fikri her zaman bir insandan çıkacak.

3. Videolardaki hiçbir görsel veya müzik yapay zekâ tarafından üretilmeyecek.

Hank acıyı doğru teşhis etti, izleyicisinin ondan istediği tartışmasız tek şey kendi sesiydi.

Ama çizgiyi olması gerekenden çok geriye çekti. Bir fikri araştırırken, bir kaynağı tararken, “acaba atladığım bir açı var mı” diye sorarken AI kullanmak Hank’in sesine hiçbir şey yapmaz. Birinci madde bunu da yasaklıyor. Bu anlaşılır bir refleks. Güven kaybeden insan hep gereğinden fazla önlem alır.

Ve zaten asıl mesele de bu; çizgi tam olarak nerede?

Bu çizgi ayrımını daha iyi anlayabilmek için, temel ilkelerle düşünme yöntemini kullanalım istedim.

Temel ilkelerle düşünmek, karmaşık bir sistemi parçalarına ayırıp onu tartışılamaz, temel ham maddelerine indirgeme ve sonra onu yeniden inşa etme yöntemidir. Burada yeniden inşa için sistemsel düşünme çok kıymetlidir ve kendi başına bir yazıyı çok hakeder ki bununla ilgili bir yazı yazmıştım. Bir sistemin önemli aktörü parçalarına ayrılmış bileşenleri değil, bu bileşenlerin birbiriyle olan ilişkisidir. Detay için buraya bakabilirsin.

Ozan Varol’un “Roket Bilimci Gibi Düşün” kitabında temel ilkelerle düşünmek için verdiği analoji şöyle;

Temel ilkelerle düşünebilmek zordur çünkü hayatta yaptığımız şeylerin çoğu sadece daha önce yaptıklarımızdan değil, çevremizdeki diğer insanların yaptıklarından da beslenir. Ayrıca temel ilkelerle düşünmeyi aşırıya kaçırırsan gerçekten verimsiz de olabilir; çünkü her şeyi başkalarına öykünerek öğreniriz. Yürümeyi, konuşmayı ve pek çok diğer şeyi başkalarını kopyalayarak ve modelleyerek sağlarız. Bu yüzden zorluğun bir kısmının neyi sorgulayacağını seçmekten kaynaklandığını düşünebiliriz çünkü hayatın boyunca yaptığın her şeyi sorgulayarak ilerleyemezsin. Neyi sorgulayacağını seçmek ve aynı zamanda bilgiyi kısıtlayacak değil, bilgilendirecek şekilde kullanmak gerekir.

Bilgi elbette gerçekten yararlıdır; başkalarının ne yaptığını bilmek, neyin işe yarayıp neyin yaramadığını bilmek önemlidir ve bilgiyi tamamen görmezden gelemezsin. Bu nedenle, temel ilkeleri kullanmanın püf noktası, bilgiyi yaptığın işi kısıtlamak yerine seni bilgilendirmek için nasıl kullanacağındır.

Temel ilkeler diyince aklımıza gelen ilk ismi de anmadan geçmek olmaz. Elon Musk da SpaceX’i kurarken bu ilkeyi kullandı. Elon Musk’ın Tesla ve SpaceX’de kullandığı algoritmasının tüm adımlarını merak ediyorsan şurada bayılarak okuduğum The Algorithm kitabından notlar bulacaksın; birinci bölüm, ikinci bölüm.

Hayatımızın her anında her noktasında her kararda temel ilkelerden faydalanamayacağımızı biliyoruz. Atalarımız attıkları her adım üzerinde bu kadar detaylı düşünüp zaman harcasalardı muhtemelen bugün biz olmazdık.

Ama iş yapış şeklimizde, genel olarak prensiplerimizde ya da içinden çıkamadığımız bir problem için temel ilkelerin kullanılması çok önemli.

Hank Green’e geri dönecek olursak, yıllardır bu işi yapan biri, ürettiği içeriklerin tartışılmaz temel ham maddesinin ne olduğunu biliyor olmalıydı diye düşünebilirsin. Ben de önce öyle düşündüm.

Ama sanırım işin en rahatsız edici kısmı burada, kendi değiştirilemezini genellikle onu kaybedene kadar bilmiyorsun.

Hank de bilmiyordu. İzleyicisinin ondan aldığı en tartışılmaz şeyin bilgi değil, kendi sesi olduğuna bence en çok Hank şaşırdı. Kimse ona yıllar boyunca “biz aslında senin cümlelerin için buradayız” demedi. Bunu ancak o cümleler kaybolduğunda söylediler.

Ve çoğumuza kimse söylemiyor bile. Ödevin düşük not alıyor, sebebini bilmiyorsun. Mülakattan geri dönüş gelmiyor, sebebini bilmiyorsun. Kasabadaki adamla konuşmadın, neyi kaçırdığını hiç öğrenemeyeceksin.

Hank’in şansı, izleyicisinin onu, yüksek sesle tepki verecek kadar çok sevmesiydi. Bu yüzden onun hikâyesi hepimize ders oldu…

Bir projede ya da günlük hayatta yapay zekâ kullanımını kontrol altında tutmak için önce temel ilkelere in ve şunu sor; “Bu yaptığım şeyde değişmez, tartışılmaz en önemli şey nedir?”

O şeyi belirledikten sonra en önemli adım, orada senin emeğinin, senin katkının olmasını sağlamak. Yapay zekâ ise senin göremediğin tüm durumları görmende yardımcı olmalı. Kararı sen alırsın, o karara giden yoldaki her tartışmayı, her “acaba şu açıdan baksak mı” sorusunu bir takım arkadaşıyla konuşur gibi onunla konuşabilirsin.

Emin olamadığın zaman şu üç soruyu sor kendine:

- Bu iş bittiğinde geriye kalan şey benim yargım mı, yoksa bir format mı?

- Birisi “bunu yapay zekâ mı yazdı” dese utanır mıyım?

- Bu işte yanılırsam, hatamdan bir şey öğrenir miyim yoksa içinde benim emeğim olmadığı için hiçbir şey değişmez mi?

Üçüncüsü en önemlisi. Çünkü kestirmeden gittiğinde sadece işi devretmiş olmuyorsun, yanılma hakkını da devretmiş oluyorsun. Ve seni bir sonraki sefere hazırlayan tek şey o.

Şimdi yazının en başındaki sahnelere dönelim:

Ve en önemlisi hâlâ insan olabilmekte.

Son kullanıcıyla buluştuğun her noktada senin yargın olmalı.

İnsanlarla konuşmayı, muhabbet etmeyi, fikir alışverişinde bulunmayı da yapay zekâya kaptırırsak insan olmanın temelindeki değiştirilemez, tartışılamaz o temel şeyi kaybetmiş olmaz mıyız?

Hande.

📚 Okuduklarım

Bahse Var Mısın? — Annie Duke

“Poker Düşesi” ismiyle anılan Annie Duke aslında psikoloji mezunu, bilişsel psikoloji alanında doktora yaptı. Biz kendisini poker masalarındaki başarılarından tanıyoruz. Uzun yıllar poker oynamış, bolca unvan ve para kazanmış olan Annie, belirsizlik ortamında çok kısa sürede alınması gereken kararlar üzerine çok başarılı bir kitap yazmış.

Poker oyuncularının sıklıkla maruz kaldığı stresi iyi yönetmek, bilinmezliğin ve karanlığın ortasında yönünü bulabilmek üzerine yazılmış strateji kitaplarının başında geliyor.

Bende bu kitabın 2018 Türkçe baskısı var ve nedense yeni baskısı yapılmamış; bu yüzden bulunması oldukça zor. Ancak İngilizcesini okumak isterseniz onun baskıları mevcut.

Bahse Var Mısın?‘dan aldığım notlarla bir yazı mutlaka gelecek!

Kevin Kelly — 88 Prompts for Long Term Thinking

Akıl Modelleri, Kevin Kelly’den çok beslendi sevgili okur. Yazdığı her tavsiye, her cümle en az üç kez tarafımdan okundu, not alındı, üzerinde meditasyon yapıldı…

Bundan 6 yıl önce, Kevin Kelly’nin yeni yaşına girdiğinde torunlarıyla paylaşmak için hazırladığı iyi yaşam rehberini çevirmiştim. Sonra bir liste daha paylaştı ve bir liste daha…

Kevin Kelly bu yeni yazısında “uzun dönem düşünmenin” kıymetini o kadar güzel anlatıyor ki… Sadece bu yazıdaki maddelerden ilham alarak hazırladığım uzun bir yazı mutlaka ama mutlaka gelecek. Yine de birkaç önemli maddeyi şimdiden paylaşmak istiyorum:

• “Medeniyet, en çok sayıda insan için en çok sayıda fırsat yaratma sürecidir.”

• “Yarın biz yardım etmesek de gelecek; bizim işimiz yarını olabildiğince büyük kılmak olmalı.”

• “Bileşik değer (ya da bileşik getiri) evrendeki en güçlü şeylerden biridir.”

• “Medeniyet çok tempoludur: hızlı öğrenir, yavaş hatırlar.”

• “Faydasının %90’ı hepimiz öldükten sonra ortaya çıkacak bir sistem tasarlamamız lazım.”

• “İyi atalar olmayı hedefliyoruz.”

• “İyi bir ata olmak, atalarının yapmasını dilediğin şeyleri yapmaktır. Büyük-büyükbabalarımızın ve büyük-büyükannelerimizin ne yapmış olmasını dilerdik?”

🎧 Dinlediklerim

My First Million — Rory Sutherland

Benim dinlediklerim genelde podcast yayınları oluyor. My First Million’ı da uzun süredir dinliyorum, hem eğlenmek hem de trendleri takip etmek isterseniz mutlaka listenize ekleyin.

Rory Sutherland’ın konuk olduğu bölümü yolda dinledim. Anlattığı birkaç fikri günlerce düşünmeye devam ettim. Dinlediğimiz bir şeyin iyi olup olmadığına sanırım böyle karar verebiliriz, duyduktan sonra hâlâ üzerine düşünüyorsak, o fikir bizi etkilemiştir…

Özellikle şu fikri çok beğendim, bir ürün ya da hizmet geliştiriyorsanız, sektördeki tüm rakiplerin yaptığının aynısını yapıp onların arasında kaybolmak yerine, sizin ürününüz için önemli olan ama rakiplerinizden hiçbirinin pek önemsemediği birkaç özelliği geliştirmek her zaman işe yarar.

Bölümde bir otel örneği verdi. Her otelin kahvaltı sunması, her gün odayı temizlemesi ya da fiyatını olabildiğince düşük tutması onu rakiplerinden ayırmaz. Ama çamaşır hizmeti gerçekten iyi olan bir otelde muhtemelen hiç konaklamamışsınızdır. Çamaşır hizmeti hepsinde vardır, ama oldukça kötüdür, bir form doldurmanız gerekir, çamaşırlarınızı poşete yerleştirmeniz gerekir, sonra yeni işlem için aynı poşeti geri alırsınız… Rory, çamaşır hizmetini gerçekten iyi yapan bir otel hiç görmediğini söyledi. Ben de görmedim.

Bir otel için asıl iyileştirilmesi gereken metrik “çamaşır hizmeti” midir, emin olamadım. Çünkü bir ürün geliştirirken müşterilerin en çok kullandığı ana modülleri mükemmele yakın hale getirmek hep önceliğim olmuştur. Ama buradaki fikir rakiplerden ayrışmaksa, “çamaşır hizmeti muhteşem olan o otel” gerçekten bir seçim kriteri olabilir belki?

📺 İzlediklerim

The Art of Life

Matematik dünyasında genç yaşından itibaren yükselen bir yıldız olan Michael, bir noktada tüm bunları geride bırakıp Hawaii’ye yerleşiyor. Onun oradaki hayatını anlatan bu ödüllü belgeseli izledikten sonra anlata anlata bitiremedim…

Michael’ın Budizm’e olan tutkusu, yaşadığı evin etrafındaki minik orman, yunuslarla birlikte yüzme seansları beni çok etkiledi. Evini kendisi yapmış, evde ne elektrik var ne su… Muhteşem bir geometriyle şekillendirdiği güzeller güzeli bahçesinde bir duş yer alıyor sadece.

Matematik, geometri, yunuslar ve Budizm’le bezeli bu belgeseli vaktiniz olursa mutlaka izleyin!

✍️ Haftanın akıl modeli

Jevons Paradoksu

1865’te İngiliz ekonomist William Stanley Jevons, Kömür Sorunu adında bir kitap yayımladı. O zamanlar herkeste şu düşünce vardı: Buharlı makineler kömürü artık çok daha verimli kullanıyor, daha az kömürle daha çok iş yapılıyor; demek ki kömür kullanımı azalacak.

Jevons ise tam tersini söyledi: Bir kaynağın kullanımı verimlileştikçe o kaynağın tüketimi azalmaz, artar.

Ve haklı çıktı. Kömür ucuzlayınca, daha önce maliyeti yüzünden giremediği sektörlere de girdi, devasa miktarda kömür tüketen trenler üretildi, birden çok sektöre hizmet eden fabrikalar çoğaldı… Verimlilik arttıkça kömür tüketimi patladı.

Jevons Paradoksu’nun günümüze, yani AI dünyasındaki insana uyarlanmış hâlinin ne olabileceğini merak ediyorsanız ve henüz okumadıysanız mutlaka bakın:

🧠 Bar sürekli yükseliyor; herkes 10x üretirken ne yapmalı? (Jevons Paradoksu)

🧘🏻‍♀️ Üzerine düşündüklerim

“If one only wished to be happy, this could be easily accomplished; but we wish to be happier than other people, and this is always difficult, for we believe others to be happier than they are.” — Montesquieu

“İnsan yalnızca mutlu olmak isteseydi bunu kolayca başarırdı; ama biz başkalarından daha mutlu olmak istiyoruz ve bu her zaman zordur, çünkü başkalarını olduklarından daha mutlu sanıyoruz.”

Yeni yazıda görüşmek üzere!

Hande

“Ölüyorum. Fazla çalışmaktan…”

Kache’ye ait bu cümleyi okuduğumda acısını hissettim ve aklıma gelen şey yakılmamış tokenlarım oldu.

Claude’a ödediğim para ve henüz yakılmamış tokenlarım geceleri peşimi bırakmıyor. Tüm o yapılması gerekenler, tüm o hayaller, tüm o ihtimaller rüyalarıma giriyor. Ve yalnız olmadığımı biliyorum.

Ortada o kadar fazla ihtimal var ki; YouTube’da beş dakikada uygulama yapanlar, sekiz dakikada sinematik film çıkaranlar… İnsan nereden başlayacağını şaşırıyor. Ne yapması gerektiğini bilemiyor. Bilemediği her saniye de o muhteşem geleceğinden saniyeler çalıyor.

Tokenlarını çatır çutur yakanlar da kurtulmuş değil, onlar da saniyelerinin peşine düşmüş durumda. Çünkü o saniyelerin birkaçı yan yana geldiğinde, bir anda her şeyi değiştirebilecek bir ürün ihtimali orada öylece duruyor.

Kache şöyle devam ediyor cümlesine:

Saniyelerim değersizleşmedi, tam tersine, artık o kadar değerliler ki uykuya, öğle yemeğine, oyuna ayıracak saniyem kalmadı.

Sana bir şey söyleyeyim değerli okur, bunlar daha önce de yaşandı. Hem de neredeyse birebir.

1865’te İngiliz ekonomist William Stanley Jevons, “Kömür Sorunu” adında bir kitap yayınladı. O zamanlar herkeste şu düşünce var; buharlı makineler kömürü artık çok daha verimli kullanıyor, daha az kömürle daha çok iş yapılıyor, demek ki kömür kullanımı azalacak. Jevons ise bu düşüncenin tam tersini söyledi; bir kaynağın kullanımı verimlileştikçe o kaynağın tüketimi azalmaz, artar.

Ve haklı çıktı. Kömür ucuzlayınca daha önce pahalılıktan hiç girmediği sektörlere de kömür girdi; devasa miktarda kömür tüketen trenler üretildi, birden çok sektöre hizmet eden fabrikalar çoğaldı… Verimlilik arttıkça kömür tüketimi patladı.

Küçük bir parantez; buna Jevons paradoksu denmiş ama aslında bu bir paradoks değil. Paradoksun biraz kafa yakması gerekir, Back to the Future’daki gibi örneğin; geçmişe gidip annenin babanla evlenmesini yanlışlıkla engellersen, sen hiç doğmamış olacağından geçmişe de gidememiş olursun. İşte bu çelişkidir. Çelişki de paradoks yaratır. Jevons’unki ise çelişki değil, sezgilere aykırı ama gayet rasyonel bir ekonomik gerçek. Çünkü biz insanlar böyle çalışıyoruz, bir kaynağın suyunu çıkarana kadar sömürmek istiyoruz. Saatte 100 iplik üreten fabrika buharla 200 üretmeye başladığında makineyi kapatıp dinlenmiyor, “peki 300’ü nasıl üretiriz?” diyor. Bugünün startup dünyasının tek sorusu da bu değil mi zaten; “biz bunu nasıl scale ederiz?”

Ama Jevons’un şiddetle uygulanmaya devam ettiği ya da doygunluğa ulaşıp artık uygulanmadığı durumları ayırt edebilmek için her kaynakta durumun böyle olmadığını bilmek gerekir.

Sıcak su ucuzladığında insanlar daha sık duş aldı, bulaşık makineleri icat edildi, sonra talep durdu. Kimse bahçesini sıcak suyla sulamıyor, bir noktada “bu kadar sıcak su kullanımı yeter” dedi insanlık. Buna karşılık Gutenberg matbaası kitabı ucuzlattığında talep hiç doymadı; dergiler, broşürler, gazeteler çıktı, bilginin o güne dek hayal edilmemiş formları doğdu. Fark şu, sıcak suyun kullanım alanı sınırlı, bilginin ise sınırsız. Bilgi ve enerji gibi her şeye dönüşebilen kaynaklarda “yeterlilik” seviyesi ve “doygunluk” yoktur.

Aynı durum insanlarda bile yaşandı. Amerika’da pamuğu bitkiden ayıran makine icat edildiğinde köleliğin azalacağı düşünüldü; tam tersi oldu; makineyle işlenecek pamuk arttıkça daha fazla köle getirildi.

Şimdi günümüz sorusu ise şu; kod ve zeka hangi kategoride? Sıcak su mu, bilgi mi? Kod her alana uygulanabilen bir alt katman; biyolojiden hukuka kadar her yerde her sorun için kullanılabilir. O yüzden iddia şu, Jevons paradoksu burada tarihteki her örnekten daha sert çalışacak. Ve bu sefer paradoks fabrikada değil, senin kafanın içinde bile çalışıyor; birisi 10x üretebiliyorsa 10x yeni taban demek oluyor. Bar, sen çalışırken yükseliyor…

Peki bu hikâye nasıl bitmeli? Jevons “Kömür sorunu” isimli kitabını yazdığında asıl korkusu İngiltere’nin kömürsüz kalmasıydı, yanıldı. Talebi durduran şey hiçbir zaman kaynağın bitmesi olmadı. Kömür bitmedi, makinelerin kullanımının kolaylaşması sayesinde madenlerden kömür çıkartılması da kolaylaştı.

Yine de talep şiddetle artıyorken asla bitmez diyebilir miyiz? Diyemeyiz. Talebi bitiren hep beklenmedik başka bir kısıt daha olabilir; fiziksel kapasite, altyapı, politikalar…

Peki günümüzde AI token’larının kısıtı nedir? Elektrik mi, su mu, çip kısıtları mı? Belki. Ama asıl kısıt daha yakında duruyor; sen. İnsan yargısı. AI ne kadar ucuzlarsa ucuzlasın “ne yapmaya değer?” sorusuna cevap veremiyor, amaçları ona hâlâ insanlar veriyor. Kod yazmak ucuzladıkça en pahalı beceri, neyin yapılmaya değer olduğuna karar verebilmek oldu.

Şunu kabullenmek gerekiyor, makine durmayacak. Jevons dalgası gelecek, talep patlayacak, bar yükselmeye devam edecek; tarihte hep böyle oldu, olmalı da. Kaçmak çözüm değil; AI’dan kaçan, matbaayı “şeytan işi” diye yaftalayan rahiple aynı geleceğe sahip olacaktır. Ama durmadan koşmak da çözüm değil. Yıllar önce Kırmızı Kraliçe’yi yazmıştım;

Alice ne kadar hızlı koşarsa koşsun aynı ağacın altında kalır, çünkü herkes koşuyor. “Bulunduğun yeri korumak için olabildiğince hızlı koşman gerekiyor” der Kraliçe. Token çağının özeti bu cümle; herkes 10x üretiyorsa, 10x koşmak seni ileri götürmüyor, sadece aynı ağacın altında tutuyor.

O yazıda marifetin, aranın verilmesi gerektiğini fark etmekte olduğunu söylemişim. Bugün ekliyorum; o ara kendiliğinden gelmiyor, limiti senin çizmen gerekiyor. Benim limitim “durmak ve yazmak”. Token’a dokunmadan önce deftere yazıyorum; ne yapmak istiyorum, neden istiyorum, yapmaya değecek olan o önemli şey ne? Bu soruya zaman ayırmadan açtığım her Claude penceresi, beni umarsız token yakmaya, o sonu bucağı olmayan akışa geri götürüyor. Plan önce, prompt sonra. Ve mümkünse arada insanlar yer almalı… Çünkü kod ucuzladıkça düşünmek, yazmak ve bir masa etrafında tartışmak pahalandı. AI’ın yardımcımız kalması, yönlendiricimiz olmaması bu üçünü korumamıza bağlı...

Bugünün darboğazı koddan bilişe (cognition) taşındı. Sınırlayan şey artık execution (yapmak) değil ideation (fikir üretme) ve karar verme. Örüntü eşlemede iyi olan, hangi problemin gerçekten çözmeye değer olduğunu hızla bulabilen insanlar yüksek bir etki yaratabilecek; vizyonları boyunca çok hızlı ilerleyebilecekler. Vizyonu olmayanın hızı ise Kırmızı Kraliçe'nin koşusu haline gelecek, yani yerinde saymanın hızlısı. Tüm bu yeni yetenekler mevcut sistemlere, var olan dünyaya bir şekilde eklenmek zorunda, asıl iş de, asıl heyecan da orada. Makinenin üretebildiği ile dünyanın ihtiyacı arasındaki köprüde yani. O köprüyü kuran şey de yine insan yargısı…

‘in bir sohbette anlattığı bir sahne aklımdan çıkmıyor; 13 yaşındaki bir çocuğa defter kalem vermiş, “aklına geleni yaz” demiş. Çocuğun ilk cümlesi “bildirimler gelmiyor” olmuş… İşte defter bu yüzden çalışıyor, orada talep üreten makine yok. Bildirim yok, ihtimal seli yok, yakılacak token yok. Sadece sen ve o soru varsınız.

Defterimizi açtık. Sorumuz ortada; yapmaya değecek o önemli şey ne?

Cevabını ben veremem, AI hiç veremez. Ama bir ipucu var. Gözlerini kapat ve şunu düşün; ruhunu yükselten varoluşuna anlam katan şeyler neler? Benim duyduğum cevaplar değişmiyor; kan, ter ve gözyaşıyla bitirilmiş bir maraton, küçük bir butik otelde beklenmedik bir misafirperverlik, YKS’ye girecek öğrenciler yanlış okulda zaman kaybetmesin diye yanlış okulun önünde nöbet tutan amca... Kimse “ruhumu yükselten ve varoluşuma anlam katan şey 8 dakikada ürettiğim sinematik film” demedi henüz…

Joan Didion, Kendine Saygı Üzerine isimli metninde dediği gibi;

Kendine saygıdan yoksun olmak ise, insanın kendi kusurlarını -gerçek ya da hayali- belgeleyen ve her gösterimde araya yeni görüntüler eklenen bitimsiz bir belgeselin gönülsüz tek seyircisi olmaktır…

Kendine saygı olmadan yaşamak, bir gece uyanık kalmaktır; sıcak sütün, uyku ilacının ve yorganın üstündeki uyuyan elin erişemeyeceği bir yerde — işlenmiş ve ihmal edilmiş günahları, ihanet edilen güvenleri, sessizce tutulmamış sözleri, tembellik, korkaklık ya da dikkatsizlik yüzünden bir daha geri gelmemek üzere çarçur edilmiş armağanları tek tek sayarak... Ne kadar ertelersek erteleyelim, eninde sonunda o meşhur rahatsız, kendi ellerimizle yaptığımız yatağa tek başımıza uzanırız. Orada uyuyup uyuyamayacağımız ise elbette kendimize saygı duyup duymadığımıza bağlıdır.

Girişte geceleri beni uyutmayan yakılmamış tokenlarımdan bahsetmiştim. Didion’ı okuyunca anladım, beni uyutmayan tokenlar değil. Yargımı kullanmadığım, neyin önemli olduğuna karar veremediğim projeler...

Şunu da unutmamalı, konu hiçbir zaman çıktı olmadı. Konu hep bu çabanın etrafında toplandığımız masaydı, o masadaki insanlardı. Makine durmayacak. Bar hep yükselecek. Talep patlayacak. Hepsi olacak ve olmalı da. Senin işin koşuya yetişmek değil; limitlerini belirlemek, defteri açmak, soruyu sormak ve masaya oturmak.

Belki de yeni sistemdeki en akıllıca hamle, acımasızca ve özür dilemeden kendin olmaktır?

Ortalama insan ömrü 80 yıl.

80 yıl.

Aşırı kısa ve aşırı saçma değil mi sadece 80 yıl olması?

80 yaşınıza kadar yaşarsanız dünyada yaklaşık dört bin haftanız var.

4000.

İşte insanlığın en büyük sorusu geliyor tam bu anda gündeme;

Dört bin haftayı en iyi şekilde nasıl kullanmalıyız?

Bu sorunun yanıtı için, Oliver Burkeman’ın Dört Bin Hafta isimli kitabında beni en çok etkileyen bir bölümü alıntılamak istiyorum size.

Oliver Burkeman anlatıyor;

Evrenin Mânâsızlığı Terapisi

Jungcu psikoterapist James Hollis, danışanlarından birinin hikâyesini anlatır. Danışanı, bir medikal cihaz şirketinin başarılı genel müdür yardımcısıdır.

Bir iş seyahati için Amerika’nın orta batısı üzerinde uçarken, elinde kitabı, bir düşünce yakalayıverir onu: “Hayatımdan nefret ediyorum.”

Yıllardır içinde büyüyen o huzursuzluk, tek bir cümlede netleşir: Günlerini, artık hiçbir anlam taşımayan bir şekilde geçiriyordur. İşinden aldığı keyif çekilip gitmiş, peşinden koştuğu ödüller değersizleşmiştir. Tüm bunların günün birinde bir mutluluğa dönüşeceğine dair gittikçe solan bir umutla artık hayat, ona biçilen rolünü oynamaktan ibarettir…

Belki siz de biliyorsunuzdur bu hissi. Herkes böyle ani bir aydınlanma yaşamaz tabii. Ama çoğumuz, elimizdeki dört bin haftayla yapabileceğimiz daha zengin, daha dolu, daha heyecanlı olabileceğinden şüphelenmenin ne demek olduğunu biliriz. Ya da şu deneyim tanıdık gelebilir, doğada ya da eski dostlarla geçirilmiş, alışılmadık ölçüde doyurucu bir hafta sonunun ardından günlük rutine dönerken aklınıza düşen o düşünce; hayatın daha fazlasının böyle hissettirmesi gerektiği...

İnsanı gerçekten içine çeken o anların nadir istisnalar olmaktan çıkmasını beklemek, hiç de mantıksız değildir…

Modern dünya, bu tür hislere iyi cevaplar üretmekte artık yetersiz. Din, bir zamanlar herkese hazır sunduğu o amaç duygusunu artık sağlamıyor; tüketim kültürü ise bizi anlamı bulamayacağımız yerlerde aramaya yönlendiriyor.

Kendinizi hayatınızla ilgili ne yaptığınızı sorgularken bulmak, derinden sarsıcıdır. Ama aslında kötü bir şey değildir bu çünkü içsel bir dönüşümün çoktan gerçekleştiğini gösterir. Bu şüpheleri aklınızdan geçirebiliyorsanız, hayatınıza yeni bir noktadan bakmaya başlamışsınız demektir. O noktadan, bir gerçekle yüzleşmişsinizdir bile; tatmin, hayatınızı yoluna koyduğunuz ya da dünyanın başarı kriterlerini karşıladığınız uzak bir gelecekte kendiliğinden gelmeyecek. Mesele şimdi ele alınmayı bekliyor. Bir iş seyahatinin ortasında hayatınızdan nefret ettiğinizi fark etmek, nefret etmediğiniz bir hayata atılmış ilk adımdır çünkü şunu kavradığınız anlamına gelir: Sonlu hayatınızın bir anlam taşıması için değerli bir şeylerle geçirilmesi gereken haftalar, işte bu haftalar. Zaman yönetiminin en temel sorusu, ancak bu perspektiften sorulabilir: Sahip olacağınız yegâne zamanı, gerçekten değerlendirdiğinizi hissettirecek şekilde geçirmek ne demek olurdu?

Büyük Duraklama

Bu algısal sarsıntı bazen bütün bir toplumu aynı anda yakalar. Bu bölümün ilk taslağını, koronavirüs pandemisi sırasında New York’ta, karantina altında yazdım. O günlerde, yasın ve kaygının ortasında, insanların yaşadıklarına dair buruk bir minnettarlık dile getirmesi olağanlaşmıştı. Ücretsiz izne çıkarılmış, kira derdiyle uykuları kaçıyor olsa da, çocuklarını daha çok görmek, çiçek ekmenin ya da ekmek yapmanın keyfini yeniden keşfetmek, sahici bir sevinçti. İşin, okulun ve sosyalleşmenin zorunlu duraklaması, zamanımızı nasıl geçirmemiz gerektiğine dair sayısız varsayımı askıya aldı. Mesela ortaya çıktı ki birçok insan, kasvetli bir ofise bir saatlik yolculuk yapmadan ya da sırf çalışkan görünmek için akşam 6.30’a kadar masasında oturmadan da işini gayet iyi yapabiliyordu. Yine ortaya çıktı ki, hayatımı zenginleştirdiği varsayımıyla alıştığım restoran yemeklerinin ve paket kahvelerin çoğundan, hiçbir kayıp hissi yaşamadan vazgeçilebiliyordu. Sağlık çalışanlarına yapılan ritüel alkışlardan, evden çıkamayan komşular için yapılan market alışverişlerine kadar sayısız cömertlik gösterisinden çıkan sonuç şu ki insanlar birbirini sandığımızdan çok daha fazla önemsiyordu. Görünen o ki virüsten önce, bunu gösterecek zamanımız yoktu sadece.

İşler daha iyiye gitmemişti elbette. Ama virüs, yol açtığı yıkımın yanında, bizi de değiştirdi; en azından geçici olarak, en azından bazı açılardan iyi yönde. Karantina öncesi günlerimizde neyin eksik olduğunu ve isteyerek ya da istemeyerek hangi takasları yaptığımızı daha net görmemizi sağladı. New Yorklu yazar ve yönetmen Julio Vincent Gambuto, benim “olasılık şoku” diye düşünmeye başladığım bu hissi çok iyi yakaladı.Yeterince istersek, işlerin büyük ölçekte farklı olabileceğine dair o sarsıcı kavrayış. Gambuto şöyle yazdı:

“Travmanın bize gösterdiği şey, görülmemiş sayılamaz artık. Arabasız bir Los Angeles’ın gökyüzü masmavi; çünkü kirlilik durdu. Sessizleşen New York’ta, Madison Bulvarı’nın ortasında kuş cıvıltısı duyabiliyorsunuz. Golden Gate Köprüsü’nde çakallar görüldü. Bunlar, gezegene daha az ölümcül bir etki bırakmanın yolunu bulabilseydik dünyanın nasıl görünebileceğinin kartpostal görüntüleri…”

Kriz elbette başka şeyleri de açığa çıkardı: yetersiz finanse edilen sağlık sistemleri, çıkarcı politikacılar, derin ırksal eşitsizlikler, kronik ekonomik güvencesizlikleri... Ama bunlar da aynı hisse katkıda bulundu; artık gerçekten neyin önemli olduğunu, neyin ilgimizi hak ettiğini görüyorduk ve aslında bir düzeyde, bunu zaten hep biliyorduk.

Gambuto uyardı, karantina bittiğinde şirketler ve hükümetler, pırıl pırıl yeni ürünler, hizmetler ve dikkat dağıtan kültür savaşlarıyla, gördüğümüz olasılıkları bize unutturmak için iş birliği yapacaktı. Biz de normale dönmeye o kadar aç olacaktık ki buna uymak cazip gelecekti. Oysa bu tuhaflık hissine tutunabilir, hayatımızın saatlerini nasıl kullandığımıza dair yeni seçimler yapabilirdik:

“Yaşananlar açıklanamayacak kadar inanılmaz. Şimdiye dek açılmış en büyük hediye bu. Ölümler değil, virüs değil; Büyük Duraklama... Lütfen pencereden süzülen o parlak ışıktan irkilip kaçmayın. Gözlerinizi acıttığını biliyorum. Benimkileri de acıtıyor. Ama perde ardına kadar açık... Amerika’nın Büyük Normale Dönüşü geliyor... Ama size yalvarıyorum; derin bir nefes alın, o sağır edici gürültüyü görmezden gelin ve hayatınıza neyi geri koymak istediğinizi derinlemesine düşünün. Bu, normalin yeni bir versiyonunu tanımlama şansımız. Saçmalıklardan kurtulmak ve yalnızca bizim için işe yarayanı, hayatlarımızı zenginleştireni, çocuklarımızı mutlu edeni, bizi gerçekten gururlandıranı geri getirmek için nadir ve gerçekten kutsal bir fırsat.”

“En Önemli Şey” Tuzağı

Ancak hayatta “en çok neyin önemli olduğuna” dair her tartışmanın bir tehlikesi var; bir tür felç edici azamete yol açma eğilimi. Zamanınızla gerçekten mühim bir şey yapmak için, ofis işinizi bırakıp yardım gönüllüsü olmak ya da bir uzay şirketi kurmak gibi bir şey yapmanın göreviniz olduğunu hissetmeye başlarsınız. Böyle büyük bir jest yapacak konumda değilseniz de, derin anlamlı bir hayatın sizin için bir seçenek olmadığı sonucuna varırsınız. Siyaset ve toplumsal değişim düzeyinde, yalnızca en devrimci, dünyayı dönüştürecek davaların uğruna savaşmaya değer olduğunu düşünmek cazip gelir, küresel ısınma ve gelir eşitsizliği çözülmemişken, demans hastası yaşlı bir akrabaya bakarak ya da yetim evinde gönüllü çalışarak zaman geçirmenin anlamsız olacağını düşünürsünüz. New Age çevrelerinde bu aynı azamet, başka bir kılığa bürünür; her birimizin, evrenin keşfetmemizi ve yerine getirmemizi dört gözle beklediği, kozmik öneme sahip bir Yaşam Amacı olduğu inancı...

İşte bu yüzden, yolculuğumuzun bu son aşamasına, kaba ama beklenmedik ölçüde özgürleştirici bir gerçekle başlamak faydalı olacak; hayatınızla ne yaptığınız, o kadar da önemli değil. Ve sonlu zamanınızı nasıl kullandığınız konusunda, evrenin zerre kadar umurunda değilsiniz…

Mütevazı ve Anlamlı Bir Hayat

Geçtiğimiz yıllarda kaybettiğimiz İngiliz filozof Bryan Magee, şu çarpıcı noktayı dile getirmeyi severdi; insan uygarlığı yaklaşık altı bin yaşında ve biz bunu akıl almaz derecede uzun bir süre olarak düşünmeye alışığız. İmparatorlukların kurulup yıkıldığı, “klasik antikite” ya da “Orta Çağ” gibi etiketler yapıştırdığımız tarihsel dönemlerin birbirini izlediği devasa bir zaman dilimi; “ancak bir buzulun hareket ettiği türden yavaş hızla akan bir zamanda.”

Şimdi meseleye bir de şöyle bakalım. Her kuşakta, ortalama yaşam süresinin bugünkünden çok daha kısa olduğu zamanlarda bile, yüz yaşına (yani 5.200 haftaya) ulaşan en az birkaç kişi hep vardı. Ve bu kişilerin her biri doğduğunda, o sırada hayatta olan ve yüz yaşına çoktan ulaşmış başka birkaç kişi de olmalıydı. Yani tarih boyunca, aralarında hiç boşluk olmadan uzanan bir yüz yaşındakiler zinciri hayal edebiliriz; gerçekten yaşamış, tarihsel kayıtlar yeterince iyi olsaydı her birini adıyla anabileceğimiz somut insanlar…

Şimdi çarpıcı kısım; bu ölçüye göre, çoğumuza kendi çağımızdan imkânsız derecede uzak görünen Mısır firavunlarının altın çağı, topu topu otuz beş ömür önce yaşandı. İsa yaklaşık yirmi ömür önce doğdu; Rönesans yedi ömür geride kaldı. Magee’nin gözlemiyle, uygarlığın tamamını kapsamak için gereken hayat sayısı — ki bu sayı altmış — “bir davet verdiğimde oturma odama sığdırdığım arkadaş sayısıydı.” Bu perspektiften bakınca insanlık tarihi buzul hızında değil, göz açıp kapayıncaya kadar akmış. Ve bundan şu çıkıyor elbette; sizin hayatınız da büyük resimde, hiçliğe yakın minicik bir parıltı olacak. Küçücük bir nokta; iki yanında, kozmosun geçmişi ve geleceği olarak uzanan, kavranamayacak kadar uçsuz bucaksız iki zaman düzlüğüyle…

Evrenin Umurunda Değilsiniz

Böyle düşünceleri ürkütücü bulmak doğal. Edinburgh’un eski piskoposu Richard Holloway’in yazdığı gibi, “evrenin devasa kayıtsızlığını” düşünmek, “sık bir ormanda kaybolmak kadar yön şaşırtıcı ya da kimse gittiğimizi bilmeden denize düşmek kadar korkutucu” hissettirebilir. Ama başka bir açıdan bakınca, tuhaf biçimde teselli edici bir yanı da var. Buna “kozmik önemsizlik terapisi” diyebilirsiniz; her şey fazla geldiğinde, biraz uzaklaşıp bir adım geriden bakmayı kabul ederseniz hepsinin hiçten farksız olduğunu hatırlamaktan daha iyi bir avuntu olabilir mi? Ortalama bir hayatı dolduran kaygılar, ilişki sorunları, statü yarışları, para dertleri bir anda önemsizleşir. Pandemiler ve başkanlıklar da öyle… Kozmos, sakin ve sarsılmaz şekilde hiç de umursamadan yoluna devam eder.

Ama bu rahatlama hissini biraz daha yakından incelemeye değer; çünkü bir şeye işaret ediyor; geri kalan zamanlarda çoğumuz, kendimizi evrenin akışında epey merkezî bir yerde görerek dolaşıyoruz. Öyle olmasaydık, gerçekte durumun böyle olmadığını hatırlamak da bir rahatlama yaratmazdı. Bu, megalomanlara ya da patolojik narsistlere özgü bir durum da değil; insan olmanın çok temel bir parçası. Her şeyi bulunduğunuz noktadan yargılamak gibi anlaşılır bir eğilim bu; tesadüfen etrafta olduğunuz o birkaç bin hafta, kaçınılmaz olarak, tüm geçmiş zamanın hep kendisine doğru aktığı tarihin kilit taşı gibi hissettirmeye başlar. Psikologların “benmerkezcilik yanlılığı” dediği şeyin bir parçası bu yargılardır ve bu durum evrimsel açıdan da gayet mantıklıdır. Evrenin zaman ölçeğinde kendi mutlak önemsizliğinize dair daha gerçekçi bir algınız olsaydı, hayatta kalmak ve genlerinizi aktarmak için mücadele etme motivasyonunuz muhtemelen azalırdı.

Çıta Neden Bu Kadar Yüksek?

Üstelik şöyle düşünebilirsiniz; kendi tarihsel önemine dair böyle gerçekdışı bir algıyla yaşamak, her eyleminize, hak edilmemiş de olsa, kozmik bir önem duygusu yükleyerek hayatı daha anlamlı hissettirir. Ama gerçekte olan şu: varlığınıza biçtiğiniz bu abartılı değer, sonlu zamanınızı iyi kullanmanın ne demek olduğuna dair gerçekdışı bir tanım doğuruyor. Çıtayı fazlasıyla yükseğe koyuyor. “İyi geçirilmiş” sayılması için hayatınızın son derece etkileyici başarılar içermesi ya da gelecek nesiller üzerinde kalıcı bir etki bırakması gerektiğini söylüyor ya da en azından, filozof Iddo Landau’nun sözleriyle, “sıradan ve gündelik olanı aşması” gerektiğini... Sıradan olamaz, orası kesin, sonuçta, hayatınız büyük resimde inandığınız kadar önemliyse, onunla gerçekten olağanüstü bir şey yapma yükümlülüğü hissetmemeniz mümkün mü?

Bu, “evrende bir çentik bırakmaya” kararlı Silikon Vadisi patronunun zihniyeti… Miras bırakmaya saplanmış politikacının, eseri Tolstoy’un zirvesine ve şöhretine ulaşmadıkça hiçbir şey ifade etmeyeceğini içten içe düşünen romancının zihniyeti. Aslında inandıkları şey, neredeyse hiç kimsenin ulaşamayacağı bir anlamlılık standardı benimsemiş olmaları. Landau’nun işaret ettiği gibi;

“Bir sandalyeyi, güzel bir çay demlemek için su kaynatmakta kullanılamıyor diye kusurlu bulmayız. Sandalye, su kaynatma kapasitesine sahip olması gereken türden bir şey değildir; kaynatamıyor olması bir sorun değildir. Aynı şekilde, “neredeyse tüm insanlar için, kendilerinden bir Michelangelo, bir Mozart ya da bir Einstein olmalarını talep etmek makul değildir... İnsanlık tarihinin tamamında bu türden yalnızca birkaç düzine insan olmuştur.”

Başka bir deyişle evrende bir çentik bırakamayacaksınız, bu neredeyse kesin. Hatta kriterlerinizin katılığına bağlı olarak, o lafın sahibi Steve Jobs bile böyle bir çentik bırakamadı. Belki iPhone, sizin ya da benim başaracağımız her şeyden daha fazla nesil boyunca hatırlanacak ama gerçekten kozmik bir bakıştan, o da yakında unutulacak. Her şey gibi…

Yükü Yere Bırakmak

Önemsizliğinizin hatırlatılmasının rahatlama getirmesine şaşmamalı. Bu, bunca zamandır kendinizi, makul olarak karşılamanız beklenemeyecek standartlara bağlı tuttuğunuzu fark etmenin hissi. Ve bu fark ediş yalnızca sakinleştirici değil, özgürleştirici de. Çünkü “iyi geçirilmiş bir hayat” tanımının bu gerçekdışı yükünden kurtulduğunuzda, çok daha geniş bir yelpazedeki şeylerin, sonlu zamanınızı anlamlı kılmanın yolları arasında sayılabileceğini düşünmekte özgürsünüz. Şunu düşünmekte de özgürsünüz; zamanınızla halihazırda yaptığınız birçok şey, sandığınızdan daha anlamlı olabilir ve belki de şimdiye dek onları, yeterince “önemli” olmadıkları gerekçesiyle bilinçaltınızda değersizleştiriyordunuz.

Bu yeni perspektiften bakınca çoğu şey görünür hale geliyor. Çocuklarınıza besleyici yemekler hazırlamak, hiçbir yemek ödülü kazanmayacak olsanız da, herhangi bir şeyin önemli olabileceği kadar önemli olabilir. Romanınız, Tolstoy olmadığınızı bilseniz bile, bir avuç insanı duygulandırıyor ya da eğlendiriyorsa yazılmaya değerdir. Ve hizmet ettiği insanların hayatını birazcık iyileştiren her meslek, bir çalışma hayatını geçirmeye değer bir yol olabilir. Dahası şu anlama da geliyor, koronavirüs pandemisinden öğrendiğimiz şey, komşularımızın ihtiyaçlarına birazcık daha duyarlı olmaksa, “Büyük Duraklama”dan değerli bir şey öğrenmişiz demektir. Toplumun kökten dönüşümü ne kadar uzakta kalırsa kalsın biz bir şey öğrenmişiz demektir…

Kozmik önemsizlik terapisi, büyük resimdeki önemsizliğinizle ilgili gerçekle yüzleşmeye bir davet. Onu, elinizden geldiğince kucaklayın.

Hayat denen bu birkaç bin haftalık bu şaşırtıcı hediyenin hakkını gerçekten vermek, onunla “olağanüstü bir şey yapmaya” karar vermekten geçmiyor. Aslında tam tersini gerektiriyor, hayatı, soyut ve aşırı talepkâr bir olağanüstülük standardına bağlamayı reddetmeyi… Hayatı kozmik önem taşıyan tanrısal fanteziler yerine somut, sonlu ve çoğu zaman tam olarak böyle olduğu için harikulade gerçekliğinde kabul etmeyi…

Galaksi rehberimizde bu hafta ilgimi çekenler;

📚Okuduklarım:

Kendinle Savaşma Sanatı

Bu kitabı ne kadar övsem az…

Her pazar epostalarınıza gelen uzun yazılarımın çoğunda kullandığım “Adler’in dediği gibi” referanslarının çoğunun bu kitaptan olduğunu söylemeliyim.

Kitapta bir filozof ve genç bir adamın, Freud ve Jung’la birlikte olmak üzere ama en çok Adler’in önünü açtığı yolda deneyimledikleri bir beyin fırtınası anlatılıyor. Gencimiz aklında binlerce soruyla, hayatta uğradığı tüm “haksızlıklarla”, suçladığı tüm insanlarıyla filozofumuzun kapısını çalar ve konuşmaya başlarlar. Gencin sorduğu soruların çoğunda kendimi gördüm. Filozofun yanıtlarını tekrar tekrar okumak için kitabı hep elimin altında tutuyorum.

Duygularınızdan korkmadan yaşamak, geçmişinizin zincirlerinden kurtulmak, kendiniz olmak için önünüzdeki en büyük engele karşı yani kendinize karşı savaşınızdan galip çıkmak için muhteşem fikirler sunuyor.

Filozofumuzdan bir cümle:

“Adler psikolojisi cesaret psikolojisidir. Mutsuzluğunu geçmişine ya da çevrene yıkamazsın. Aslında beceriksiz değilsin. Sadece yeterli cesaretin yok. Mutlu olma cesaretin eksik de denebilir.”

🎧 Dinlediklerim:

Kitaplarımı okumaktan müthiş bir zevk alıyorum. Sade ve sadece saatlerce kitap okuyabilirim mesela.

Ama hayat bu değil dostlarım… Köşeme çekilip sadece kitap okuyarak kendimi yaşamaktan alıkoyamam. Okunacak çok kitap var ve zaman çok az. O yüzden seçtiğim ve beni çok etkileyen bazı kitapları tekrar tekrar hatırlamak, durmak, üzerine düşünmek, neredeyse o fikir üzerinde meditasyon yapmak için uzun süredir hayatıma kattığım bir uygulama daha var. Storytel’de seçtiğim, bu “benim için özel” kitaplarımı dinleyebiliyorum.

Kendinle Savaşma Cesareti isimli kitabı da fırsat buldukça Storytel’de de dinlemeye devam ediyorum. Yolculuk ederken, yürüyüş yaparken ya da el oyalayıcı bir işle meşgulken bile dinleyebiliyorum. Storytel’deki seslendirmesi de oldukça başarılı. Sadece bu kitap için değil genel olarak Storytel’i de hayatınıza bir rutin olarak ekleyebilirsiniz.

📺 İzlediklerim:

Netflix’de Chef’s Table Legends isimli bir belgesele denk geldim. Jamie Oliver’ın konuk edildiği ilk bölümü izledim. Jamie Oliver’ın kimseyi umursamadan, kendi “doğru bildiği” yolda ilerlemesini ve bu yolda başardığı müthiş projelerini çok sevdim.

Pek mini de olmayan baya baya bir spoiler:

• Jamie Oliver çocukluğunda teşhis edilememiş disleksi nedeniyle okula büyük zorluklar yaşamış, 33 yaşına kadar kitap okuyamamış bugün hala bu konuda farkındalık yaratan bir aktivist olarak tanımlıyor kendisini. Evet aşçı değil de önce aktivist.

• Okuldaki sorunları sebebiyle yemek yapmaya tutunmuş.

• Fifteen isimli bir restoran açmış. Kendisi gibi “okulda sorunları olan”, alkol, uyuşturucu problemleri olan ve ikinci bir şansa ihtiyacı olan 15 genç bularak, onlara yemek yapmayı öğretmiş ve sadece onların çalıştığı bu restoran 14 yıl boyunca müşterilerinden tam not almış.

• Fifteen devam ederken Jamie Oliver isminde kaliteki malzemelerle pahalı olmayan yemekler yapmayı hedefleyen restoran zincirleri kurmuştur.

• Restoran zincirleri devam ederken Jamie Oliver okuldaki yemekhanelerin yemeklerinin sağlıksızlığına kafayı takıp, 18 ay boyunca bir okulun yemekhanesindeki menüyü kendisi oluşturmuş, sadece kızartma isteyen çocuklara sağlıklı yemek yemeyi sevdirmiş, dönemin başbakanı Tony Blair’le görüşerek okul yemekhaneleri için fon ayrılmasının peşine düşmüştür ve bunu başarmıştır.

• Tüm restoranlarını krizde kaybetmiştir ama hala bugün çocuklar için, yetişkinler için yemek yapmaya ve öğretmeye devam etmektedir.

Belgeselleri bu yüzden seviyorum. Jamie Oliver şüphesiz muhteşem bir insan değildir, hatta hangimiz öyleyizdir ama belli ki bir davası olan, bunun peşinden koşan ve bu yolda ilerlerken ilham olan bir insan... İlham almak için ve ilham olmak için izleyebilirsiniz.

🔬 Denediklerim:

Higssfield AI

Bu nedir ya? Kabul edelim, gelecek biraz korkunç olacak.

Higssfield AI profesyonel kullanım için tasarlanmış, pazarlama ekiplerinin, Fortune 500 şirketlerinin, stüdyo ve film yapımcılarının sinematik kalitede video oluşturduğu bir platform.

Girip baktığınızda bu nedir demeniz çok mümkün, fazla uyaranlı, kullanıcı deneyimi çok da basit olmayan bir platform ama minik bir video ile nasıl muhteşem sonuçlar alındığını görebilirsiniz.

🧘🏻‍♀️ Üzerine düşündüklerim:

Yukarıda da bahsettim ya, sürekli okumak sürekli tüketmek sürekli telefona bakmak değil de bazen bir söz, bir alıntı, bir kitap cümlesi üzerinde düşünmek gerekiyor diye, bu hafta üzerinde düşündüğüm bir alıntı paylaşmak istedim:

Daniel Kahneman;

“Nothing in life is as important as you think it is, while you are thinking about it.”

“Hayatta hiçbir şey, onu düşündüğünüz an size göründüğü kadar önemli değildir.”

Hatta belki daha sade bir çeviri şu olabilir:

“Hiçbir şey onu düşündüğünüz andaki kadar önemli değildir.”

Henüz 8 yaşındasınız. Sadece misafirler geldiğinde açılan salonda top oynarken bir vazoyu yere düşürüp kırdınız. Anneniz koşarak geldi, “Ne oldu?” dedi. Vazo yüz parçaya ayrılmış vaziyette yerde ölümünü ilan ederken annenize cevap verdiniz: “Hiçbir şey?!”

Konu duygularımızı fark etmeye ve onlarla ilgili konuşmaya geldiğinde, hâlâ 8 yaşındaymışız gibi davrandığımızı düşündüğünüz oluyor mu? İple çektiğiniz o cumartesi buluşmasının son anda iptal edildiğini öğrendiğinizde, saatler harcayarak hazırladığınız yemeğe eşinizin işi uzadığı için geç kalacağını duyduğunuzda ya da özenle saatlerinizi verdiğiniz projenize kimseden yorum gelmediğinde...

Tüm bunlara ilk anda verdiğiniz tepki “hiçbir şey” değil mi?

Zor Konuşmaların Temelinde Duygular Vardır

Duygularımız çoğunlukla yüzeyde değil, derinlerde yer alır. Ama zor konuşmaların temelini duygularımız oluşturur. Problemi çözmek, duygulardan bahsetmekten daha kolay görünse de problemin kalbinde çoğu zaman duygular bulunur.

Duygulardan bahsetmeden problemi çözdüğümüzü sadece sanırız. Gerçekte duygular ne kadar bastırılırsa, gün yüzüne çıkacak yeri ve anı o kadar bulurlar. Pasif agresiflik, konuşulmamış ya da fark edilmemiş duygular yüzünden yaşanır. Duygularınız sesinizin tonundan sızabilir, titremesinden anlaşılabilir, yüz ifadenizden belli olabilir; vücut diliniz sizi ele verebilir. Sarkastik, agresif, sabırsız ya da defansif şekilde konuşabilirsiniz. Tüm bunlar problemi çözmek yerine çoğunlukla daha da karmaşıklaştırır.

Saklamak Değil, Saklayamamak Sorun Olduğunda

Bazılarımız için sorun duyguları saklamak değil, saklayamamaktır. Gözyaşlarına boğulmadan anlatamayız, öfkemize yenik düşmeden durumu yönetemeyiz... Ancak gözyaşı dökmemizin ya da öfkelenmemizin sebebi, duygularımızı çok fazla yaşıyor olmamız değil, onları çok nadir ifade ediyor olmamız olabilir. Uzun zamandır hissettiğiniz duyguları açıklamak yerine bastırmayı seçiyorsanız, bir gün patlamalarına tanık olmak çok da şaşırtıcı olmaz.

Her ne kadar bu görüşe çok katılıyor olsam da tam burada psikolog Adler’in ısrarla savunduğu aksi bir görüşten de bahsetmek isterim. Adler der ki: Geçmişte ne yaşanmış olursa olsun -herhangi bir anı, travma ya da ne derseniz deyin- bunların hiçbiri şu anki davranışlarınızın açıklaması olamaz. Geçmişiniz bugününüze karar veremez; bunu siz yaparsınız. Yapma sebebiniz de travmanız değil, aksine sizin belirlediğiniz bir hedeftir.

Şöyle örnekleyelim: Bir restorana gittiniz, garson yemeğinizi getirdi ve masaya koyarken takılıp tüm tabağı üzerinize boca etti. Tertemiz, ışıl ışıl kıyafetiniz mahvoldu; bir anda öfkelenip garsona bağırdınız. İşte Adler der ki, bu öfkeli bağırışın asıl amacı garsonu cezalandırmak, onu ezmek, sizin emrinize sokmaktır. Bunu bir düşünce deneyiyle bir adım ileri götürür: Garson yerine patronunuz üzerinize bir şey dökseydi, ona da öfkeyle bağıracak mıydınız? Cevabınız hayırsa, “bir anda öfkelendim, parladım işte” demekten daha derin bir şeyler yaşamış olabilir misiniz? Garsona öfkelenmeyi bilinçaltınızda seçmiş olabilir misiniz?

Öfkelenmeden ya da ağlamadan kendimizi ifade edemediğimize inanıyorsak, bu eylemleri seçmemizin bir amacı olabilir mi? Kendi adıma, “asla olamaz” diyemem.

Duygular Sarmalını Çözmek

Çoğu zor konuşmanın temelini duygular oluştursa da duygularımızı keşfetmek basit değildir. Aslında sadece öfke hissetmeyiz; duygular bundan daha karmaşıktır. Kendimizi değersiz hissettiğimiz için karşımızdakine öfkelenirken aynı zamanda utanmış, güveni sarsılmış, ihanete uğramış ve hatta bir yanımız “gerçekten değersiz” olabileceğimize inandığı için üzülmüş de hissedebiliriz. Tüm bu duyguları belirlemek zordur; ancak kendinize biraz zaman verirseniz bu duygular sarmalını açmanız ve gerçekte ne hissettiğinizi görmeniz, nasıl aksiyon alacağınızı da belirleyecektir.

Duygular düğümünü çözerken hangi duygularınızı ifade etmeye izniniz olduğunu da fark edeceksiniz. Örneğin “erkek adam ağlamaz” mı dersiniz; ağlarsanız utanır mısınız? Öfkenizi göstermek çok olağanken utancınızı ya da başarısızlığınızı paylaşmaktan çekinir misiniz? Kime hangi duygularınızı gösterebilirsiniz? Neden diğerlerini göstermekten çekinirsiniz? Duygular meselesini irdeledikçe tüm bunlar size görünür olacaktır.

Suçlamadan Dile Getirmek

Zor konuşmaları yönetebilmek için duygularımızı fark ettikten sonra onları dile getirmemiz gerekir. Ancak dile getirirken “suçlayıcı” bir tavır asla işe yaramaz. “Umursamazın tekisin” yerine “kendimi değersiz ve yalnız hissettim” demeniz, karşınızdakinin defansif olmasını önler.

Duygularımız, Kendimize Anlattığımız Hikâyeden Beslenir

Hepimiz hissettiğimiz duygunun tartışılamaz, statik ve doğru olduğuna inanırız. Ancak bir önceki yazıda belirttiğimiz gibi; bizim sahip olduğumuz bilgi, onu yorumlama şeklimiz ve ulaştığımız sonuç ile karşımızdaki kişinin bilgisi, yorumu ve sonucu farklı olabilir. İkimiz de merdivenin bambaşka yerlerinde duruyor ve birbirimize inandığımız hikâyenin kendi versiyonlarını fırlatıyor olabiliriz. Bir önceki yazıyı henüz okumadıysanız;

Konu duygularımız olduğunda, hangi duygumuzun kendimize söylediğimiz hangi hikâyeden beslendiğini fark etmemiz önemlidir. Okyanusta yüzdüğünüzü hayal edin. Karşınıza bir köpek balığı çıktığını gördüğünüz an şok içinde kalıp korkuyla dolabilirsiniz. Şimdi aynı durumdaki sizin, su altı canlılarını çok iyi bilen bir bilimci olduğunuzu varsayalım. Gördüğünüz köpek balığının, insanlardan çekinen hatta neredeyse korkup kaçan Karayip resif köpek balığı olduğunu fark ettiğinizde, korkunuzun bir anda yok olup yerini meraka bıraktığını görmek sizi şaşırtmayacaktır. Yani o anda hissettiğiniz duygu da kendinize söylediğiniz hikâyeden besleniyor…

İlk Adım: Hikâyenin ve duyguların farkına varmak

Ne oldu konuşmasında da bahsettiğimiz gibi, ilk adım kendimize söylediğimiz hikâyenin farkında olmak olmalıdır. Bu hikâyeyle birlikte neler hissediyoruz? İnandığımız hikâyeye hangi duygularımız eşlik ediyor? Karşımızdaki kişinin inandığı hikâye ne olabilir? O, bu hikâyeyle birlikte hangi duygular içinde olabilir? Sadece kendi hikâyemize ve duygularımıza değil, karşımızdakinin hikâyesine ve duygularına da yer verdiğimizde, onları merak ettiğimizde, zor konuşmaların üstesinden gelmenin ilk adımını tamamlamış oluruz.

Sonraki Adım: Varsaydığımız “niyetleri” fark etmek

Sonraki adımımız, karşımızdaki kişiye atfettiğimiz niyetleri fark etmek olmalı. Hangi duygularımız, bizim varsaydığımız niyetlere dayanıyor? Hangi varsayımlar bizi hangi sonuçlara, hangi duygulara yönlendiriyor?

Burada en sevdiğim ilkelerden biri olan Hanlon’un Usturası’ndan bahsetmek istiyorum: Aptallıkla veya yetersizlikle açıklanabilecek bir şeyi asla kötü niyetle ilişkilendirmeyin. Bir insan size zarar veren ya da saçma gelen bir şey yaptığında, hemen size karşı komplo kurduğunu veya fesatlık düşündüğünü varsaymayın. Çoğu zaman mesele sadece beceriksizlik, cehalet veya saf dikkatsizliktir.

Son Adım: Kendi katkımızı görmek

Son olarak, bu anlaşmazlığı besleyen kendi katkımızı görebilmeliyiz. Soruna olan kendi katkımızı görebiliyor muyuz? Bu katkımızı, karşımızdakini suçlamadan dile getirebiliyor muyuz?

İnsan olmak zor, bunu hep dedik. Duygularla baş etmek çok zor. Ama insan olmanın güzelliği de tüm bu zorlukların üstesinden gelebilmekte, gelebilecek adımları birlikte atabilmekte…

Yeni yazıda görüşmek üzere!

Dilerim muhteşem bir hafta geçiriyorsunuzdur.

Bu haftanın önerileriyle geldim ve hemen başlıyorum!

📚Okuduklarım:

Nasıl daha iyi soru sorulur?

Tyler Cowen’in “Conversations with Taylor” isimli podcast’ini kendimi daha “akıllı” hissetmek istediğim zamanlarda mutlaka dinlerim. Tyler’ın sorularının berraklığı, yorumlarının netliği, bir başka konuya geçişindeki ustalığı beni hep etkiler. Öykünürüm yetkinliğine.

Kendisinden daha iyi soru sormak için tavsiye istenmiş, cevabını paylaşıyorum;

• Yüksek seviyede spesifik olan soru sormak, ortalama bir soru sormaktan daha iyidir.

• Bir soruyu sormadan önce soruyla ilgili bir tür itirafla ya da kendinizden bir bilgiyle başlamak çoğu zaman daha iyidir. Bu durum yanıt verecek kişi için bir standart belirler. O standardı yüksek tutun!

• Gerçekten dinlediğinizi ve cevabı önemsediğinizi inandırıcı bir şekilde gösterin.

• Aklınızdaki her soru için önceden kendinize şunu sorun; soruyu yönelttiğiniz kişi çok kolayca muğlak ve pek de işe yaramayan bir cevap verebilir mi? "Neden Napolyon hakkında bir kitap yazdınız?” sorusuna “Eee, Fransız tarihi beni her zaman büyülemiştir" gibi cevap verilmesini istemezsiniz… Karşılığında alabileceğiniz cevap bu tür bir laf kalabalığıysa, soruyu daha sivri ya da daha spesifik hale getirmeyi deneyin.

• Yüksek statülü insanlar, düşük statülü insanlardan daha iyi cevaplar alır. O yüzden yüksek statülü olun. Ya da en azından yüksek statülüymüş gibi “inandırıcı bir şekilde- davranın.

• Gregory Stock'un The Book of Questions (Sorular Kitabı) adlı kitabını öneririm.

• "Diğer röportajcıları dinleyin" diyebilirsiniz. Olabilir, ama çok da fazla dinlemenizi önermem? Sizi herkesin sorduğu aynı soruları sormaya teşvik edeceklerdir. Ayrıca elinizdeki kaynakların çoğu, sorularının önemini şöhretleriyle artıran mega ünlü insanlar. (Oprah'ın bana soracağı herhangi bir şey, sırf o sorduğu için ilginç olurdu örneğin.) Bu yüzden bu standart ipucunu az ve dikkatli kullanın.

✍️ Yapılacaklar listem:

Yapılacaklar listemi hazırlarken, şu anda bulamadığım bir kaynaktan (bir tweet olduğuna eminim) faydalanıyorum uzun zamandır. Üçe ayrılıyor listem;

1. Yapmam gerekenler

2. Yapmayı istediklerim

3. Başka insanların benim yapmamı istediği şeyler

“İnsanlara sınırlar koyabilme” yeteneğinin en hızlı şekli olabilir bu üç liste adımı.

📺 İzlediklerim:

Apple Tv’nin yaptığı her diziye ba-yı-lı-yo-rum!

Hiç de “akıl modeli” olmayan, zamanı en eğlenceli şekilde boşa harcamak için size birkaç dizi önereceğim;

• Ted Lasso (IMDb 8.8)

Bu kadar naif, sıcak, iyi hissettiren ve eğlenceli bir dizi yakın zamanda izlemedim. Bir futbol dizisi gibi görünse de asla öyle değil. Eğer izlemediyseniz bir şekilde şans verin mutlaka. Ayrıca dizideki Rebecca Welton isimli kurgu kişisinin gerçek hayattaki rol modelim olduğunun altını çizerim.

• Widow’s Bay (IMDb 8.2)

Bu dizide öncelikle başroldeki Matthew Ryhs’ı çok takdir ettiğimi belirtmek isterim. Ben böyle güzel bir oyunculuğu çok daha fazla izlemek isterim. Dizi bir korku-komedi. Böyle bir kategoride bir dizi nasıl iyi olabilir diyebilirsiniz, ama bu muhteşem bir şey! Hem gerim gerim gerildiğim, hem de çok güldüğüm çok iyi bir dizi. Bunu da yine muhtelif platformlardan bir şekilde edinin derim.

Dizi önerilerim asla bitmedi bitmez, bende o kadar fazla “çok iyi” dizi önerisi var ki, hepsini tek seferde yazıp gözünüzdeki “Akıl Modelleri Hande” imajını yerle bir etmek istemediğimden zamana yayıyorum önerilerimi.

🔬 Denediklerim:

Boş sayfaya bakmak, uzunca bakmak ve nereden başlayacağını bilememekle hepimiz savaşıyoruzdur. Bir emaili yanıtlarken, bir toplantı notu oluştururken ya da aklınızdaki bir hikayeyi yazıya dökerken kullanabileceğiniz ve sizi hızlandıracak müthiş bir hack’im var.

Tabii ki AI içeriyor bu hack.

Wispr Flow, aklınızdaki şeyleri, tüm bildiklerinizi anlatabileceğiniz müthiş bir platform. 10 dakika boyunca konuşup içinizi dökebilirsiniz kendisine. Daha sonra text halindeki çıktıyı alıp Claude, ChatGPT ya da Gemini tercih ettiğiniz birine verip temizlettiğinizde, elinizde boş sayfa yerine, bir yerden başlayacak bir kanvas oluyor.

Sizin bana önerileriniz varsa, bilmeyi çok isterim. Bu bültenin en önemli amacı öğrendiklerimi paylaşmak ve bilmediklerimi öğrenmek…

Yeni yazıda, çook yakında görüşmek üzere!

Bu hafta, uzun zamandır yazmak istediğim bir konuya nihayet sıra geldi; konumuz rahatsız edici konuşmalarda ustalaşmak…

Bize okuduğumuz okullarda ya da ev içinde aldığımız eğitimde çok da öğretilmediğine inandığım “dünyada varolmak için bilinmesi gerekenler” başlığı altındaki en önemli konulardan biri zor diyalogları yönetebilmek…

Harvard Müzakere Projesi’nden çıkan Zor Konuşmalar (Difficult Conversations) kitabını bu yüzden okumaya başladım. Yazarlardan Sheila Heen ve ekibi, binlerce çatışmayı inceledikten sonra çok çarpıcı bir şey fark etmiş; Konusu ne olursa olsun, her zor diyalog aslında aynı iskeletin üzerine kurulu.

Yani yaşadığımız her diyalog aslında bu üç diyalogtan biri ya da birileri:

• “Ne Oldu?” diyaloğu: En görünür katman. Kimin ne dediği, kimin haklı olduğu, kimin suçlu olduğu üzerine, herkesin kendi gerçek versiyonunu savunduğu tartışmalar...

• Duygular diyaloğu: Yüzeyin hemen altında akan duygusal enerji diyebiliriz bunlara. Kırgınlık, öfke, ihanet hissi… Çoğu zaman açıkça konuşulmaz ama konuşmanın her cümlesine sızar. Hatta pasif agresif dediğimiz “yöntemin” tam olarak cümlelerimizden ya da davranışlarımızdan sızan duygular olduğunu biliyor muydunuz?

• Kimlik diyaloğu: En derin katman. Tartışmanın içimizde tetiklediği bizim kişiliğimizle ilgili o sessiz soru: "Bu durum benim hakkımda ne söylüyor? Ben iyi bir insan mıyım, yetkin miyim, sevilmeye değer miyim?"

İş yerinde bir proje kavgası da olsa, eşinizle bulaşık tartışması da olsa, altta yatan yapı hep bu üçlüden biri ya da bunların kombinasyonları.

Bugün bu serinin ilk katmanına, yani en görünür olanına odaklanacağız: “Ne Oldu?” diyaloğu. Hani şu “sen öyle dedin”, “hayır ben öyle demedim” diye başlayan, herkesin kendi gerçeğini masaya koyduğu katman...

“Gerçekler” hakkında tartışmıyoruz aslında

İlk önemli farkındalık şunu anlamakla başlıyor bence; zor bir diyalogda gerçekleri tartıştığımızı sanırız ama aslında kendi inandığımız hikâyeleri tartışırız. Ne olduğuna, ne olmakta olduğuna ve bundan sonra ne olması gerektiğine dair kendi anlattığımız hikâyeleri...

Peki iki insan aynı olayı yaşayıp nasıl bambaşka iki hikâyeyle çıkıyor oradan? Kitapta bunu açıklamak için merdiven yapısından bahsediliyor;

Çıkarım Merdiveni (Ladder of Inference).

Beynimiz bilgiyi şu basamaklardan geçirerek işliyor:

1. Mevcut veri: En altta, o an deneyimleyebileceğimiz bütün bilgi duruyor.

2. Veri seçimi: Bu devasa havuzdan her birimiz minicik bir dilim seçip sadece ona dikkat ediyoruz. Neye göre? Rolümüze, geçmiş deneyimlerimize, o gün canımızı neyin sıktığına göre...

3. Yorumlama: Seçtiğimiz o dilimi, dünyanın nasıl işlemesi gerektiğine dair yazılı olmayan iç kurallarımızla yorumluyoruz.

İç kurallarımız meselesine biraz daha yakından bakmak istedim. Çünkü çoğu tartışmanın sebebi de bu bizden başka kimsenin bilmediği iç kurallarımız. Birisi bir buluşmaya 5 dakika geç kaldığında sizin iç kuralınız “gecikmek bekleyene çok büyük kabalıktır, geciken insan sizi umursamıyordur” ise ve bu kuralı karşınızdaki kişi bilmiyorsa tüm o buluşma boyunca yaşadığınız gerginliği bu sefer “kendisine yapılan bir kabalık” şeklinde yorumlayabilir. İçinden çıkılmaz döngüleri görebiliyor musunuz? İnsan olmak gerçekten zor…

4. Sonuç: Ve tepede bir sonuca varıyoruz: “Bu toplantı tam bir zaman kaybıydı.” “O beni umursamıyor.”

Sorun şu: Zor diyaloglarda karşılıklı olarak kendi merdivenimizin en tepesinden konuşuyoruz. Yazarlar buna “sonuç takası” diyo; sen kendi sonucunu bana fırlatıyorsun, ben kendiminkini sana. Ama merdivenin alt basamaklarını, yani hangi veriyi seçtiğimizi ve onu nasıl yorumladığımızı hiç açmıyoruz tartışma boyunca.

Yazarlardan Heen’in kendi hayatından bir örnek var ki bayılıyorum: Trafikte ilerlerken oğlu Ben arka koltuktan “yeşil yandı anne!” diyor, Heen ise kırmızı olduğuna emin. İkisi de haklı. Çünkü Ben oturduğu yerden karşı yönün ışığını görüyor, Heen ise bir gün tesadüfen arka koltuğa oturduğuna farkediyor bunu. “Nerede oturduğun, ne gördüğünü belirler.” Bu cümleyi bir kenara yazın derim.

Hikâyemizi sabote eden üç tuzak

“Ne Oldu?” katmanında anlattığımız hikâyemiz ise, üç zihinsel tuzakla sabote oluyor:

1. Doğruluk varsayımı: Her birimiz haklı olduğumuz noktaya kilitlenir, kendi perspektifimizin tek doğru olduğunu varsayarız. Tartışmaya girerken cebimizdeki gizli inanç hep aynıdır: “Ben gerçekleri görüyorum; o görmüyorsa ya bilgisi eksik ya da art niyetli.” Bu yüzden bütün enerjimizi karşımızdakini ikna etmeye harcarız, onun merdiveninden dünyanın nasıl göründüğünü ise hiç merak etmeyiz. Hâlbuki ikimiz de gerçeğin değil, kendi seçtiğimiz veri diliminden kurduğumuz hikâyenin savunuculuğunu yapıyoruzdur.

2. Suçlama çerçevesi: Enerjimizi “bu kimin hatası?” sorusuna harcarız. Suçlamanın altında iki gizli varsayım yatar: Birileri bir standardı ihlal etti, “yanlış” yaptı ve bunun için cezalandırılmalı. Bazen resmen (kovulmak gibi), bazen gayriresmî olarak (küskünlük köşesine gönderilmek, özür dilemeye zorlanmak gibi)... Ama kimse bu etiketi kabul etmez; çünkü hiçbirimiz kendimizi tek sorumlu hissetmeyiz, kendi davranışımızı hep karşı tarafın yaptığına verilmiş bir tepki olarak görürüz.

Burada iki tanıdık karakterden bahsetmekte fayda var:

Suç yönlendiriciler: Herhangi bir tartışmada parmağıyla hep dışarıyı gösterenler; durum, teknoloji, diğer insanlar... Anlık olarak rahatlatıcı olsa da uzun vadede felç edici, çünkü kendilerini dünyanın kurbanı olarak görüp kendi değiştirebilecekleri şeyleri hiç göremiyorlar.

Suç emiciler: “Tamam, benim hatam” demeye hazır olanlar. Liderlik erdemi gibi görünse de, karşı tarafı kendi payından tamamen muaf tutuyorlar. Ve bu rol zamanla yorucu ve ilişkiyi kemiren bir şeye dönüşüyor.

3. Niyet spekülasyonu: “Neden bu kadar imkânsız biri?” diye içimizden sorar, karşımızdakinin motivasyonu hakkında hikâyeler uydurur ve bu görünmez varsayımları kanıtlanmış gerçekler gibi kullanırız. Hâlbuki bir insanın gerçek niyeti, kendisinden başka kimseye görünmez. Birinin “neden” öyle davrandığını bildiğimizi sandığımız anda, aslında onun karakteri hakkında bir hikâye uyduruyoruzdur ve tam olarak birini savunmaya geçirip öfkelendirmenin en garantili yolu da budur. İşin mekaniği çok net; Kendimizi niyetimizle, başkalarını üzerimizdeki etkileriyle yargılarız. Ben geç kaldıysam trafik yüzündendir; o geç kaldıysa saygısızdır...

Tanıdık geldi mi?

Peki ne yapacağız?

Kitabın önerdiği dönüşümler aslında birer zihniyet değişimi:

• “Haklıyım”dan meraka: Amaç karşımdakini yanıldığına ikna etmek değil, durumu neden bu kadar farklı gördüğünü anlamak. Merak, kibarlık olsun diye takınılan bir poz değil; elimde yapbozun sadece birkaç parçası olduğunu samimi olarak kabul etmek. Karşımdakinin merdivenini keşfe çıkmak: “Sen hangi veriyi gördün? Onu nasıl yorumladın? Benim kaçırdığım ne var?” Bu sorular sorulduğu anda konuşmanın hedefi değişiyor artık bu savaşı kazanmaya değil, resmin tamamını birlikte kurmaya çalışıyoruz.

• Suçlamadan ortak katkıya: Yüzde elli-elli olması gerekmiyor ama ikimiz de bu duruma gelinmesinde bir şey yaptık ya da yapmadık. Soru “suçlu kim?” değil, “hangi davranış kombinasyonu bizi buraya getirdi?“ Bu sorunun sihri şurada; problem nesneleşiyor. “Problem sen misin, ben miyim?” kavgasından çıkıp, problemi ikimizin de karşısına koyuyoruz. Artık masanın karşı taraflarından birbirimize parmak sallamıyoruz; aynı tarafa geçip önümüzdeki soruna birlikte bakıyoruz. Suçlama geçmişe ve cezaya dönükken, probleme yapılan ortak katkıyı görebilmek geleceğe ve çözüme dönük.

• Kendi payını önce sen üstlen: Yazarlar buna “çıkarına aykırı beyan” diyor. Hatanı, o an işine gelmese bile kabul etmek, güven inşa etmenin en hızlı yollarından biri. Neden bu kadar güçlü? Çünkü karşındaki, senden tam tersini bekliyor: savunma, bahane, karşı saldırı... Sen tam o anda “şurada benim de payım var” dediğinde, bütün savunma senaryosu boşa düşüyor. Üstelik insanlar ayna gibidir; sen payını üstlenince karşındakinin de üstlenme ihtimali ciddi biçimde artıyor. Tek dikkat edilecek şey dengeyi kaçırmamak, her şeyi tek başına üstlenirsen, yukarıda bahsettiğim “suç emici” rolüne kayar ve karşı tarafı kendi payından tamamen muaf tutmuş olursun.

• Niyet ile etkiyi ayır: Kendimizi niyetimizle, başkalarını ise üzerimizdeki etkileriyle yargılarız. Üstelik kötü etkiyi, kötü niyetin kanıtı sayarız: “Madem canımı yaktı, demek ki beni umursamıyor.” Hâlbuki bu iki şeyi ayırmak gerekiyor. “Bencilsin” demek yerine, “bu kararı bensiz almana şaşırdım ve üzüldüm“ diyebilmek... İlki bir karakter suçlaması, ikincisi ise duyulabilir bir cümle çünkü kimse karakterini savunmak zorunda kalmıyor, sadece somut bir etkiyi duyuyor.

  Burada kitabın önerdiği “ve duruşu” çok kıymetli: Karşındakinin iyi niyetli olması VE davranışının seni kırmış olması, aynı anda doğru olabilir. Aynı şey senin için de geçerli, özür dilerken niyetini savunmak yerine, iyi niyetine rağmen yarattığın kötü etkiyi kabul etmek, konuşmayı bambaşka bir yere taşıyor. Haklısın AMA yerine haklısın VE ben de kötü hissettim gibi bir cümle yapısından bahsediyoruz. Arada hep “ve” olmalı, “ama” değil…

Buzdağının görünen kısmı

Şunu da ekleyelim: “Ne Oldu?” katmanı buzdağının sadece görünen kısmı. Altında Duygular diyaloğu var, konuşulmayan kırgınlık ve hayal kırıklığı, yüzeye suçlama olarak sızıyor. Daha da derinde Kimlik diyaloğu var: “Ben iyi bir insan mıyım?” sorusu. Basit bir “ne oldu” tartışmasının neden bu kadar yüksek gerilimli hissettirdiğinin cevabı da işte burada. Bu iki katmanı önümüzdeki yazılarda tek tek açacağız.

Ben bu modeli öğrendiğimden beri, tartışmanın ortasında kendime şunu sormaya çalışıyorum: “Şu an merdivenimin hangi basamağındayım ve karşımdaki hangi veriyi görüyor da ben görmüyorum?” İtiraf edeyim, her zaman beceremiyorum. Ama çalışıyorum. Tüm mesele de bu değil mi?

Bugün yeni bir şey başlıyor.

Pazar yazıları derin yazılar; bu ise cuma günleri size açacağım not defterim. O hafta okuduklarım, izlediklerim, dinlediklerim, denediklerim ve hepsinin hayatımın neresine denk geldiği. Adı neden Galaksi Rehberi? Douglas Adams okuyanlar bilir ki galaksi büyük, kafa karıştırıcı ve harika şeylerle dolu. Panik yapmayın, ben not alıyorum.

Başlayalım.

📚Okuduklarım:

Yardım istemek bir beceri

How to Ask for Help from People Who Don’t Know You — Pradyumna Prasad

Yardım istemeyi çoğumuz karakter meselesi yani doğuştan gelen bir özellik sanırız; ya çekinir hiç istemeyiz, ya da istemeyi başarırız ama çok da yanıt alamayabiliriz. Bu yazı yardım istemenin öğrenilebilir bir beceri olduğunu tek bir ilkeye indirgeyerek anlatıyor; kendinizi karşındakinin aklında yer edecek konuma yerleştirin. Hani sizi bir yerlere koysun aklında. Ciddi bir insan olduğunuzı kanıtlayın (söyleyerek değil, işi göstererek), bağlamı daha fazla özetlenemeyecek kadar kısa anlatmak, talebinizi kabul etmesi kolay olacak şekilde küçültmek en önemli şeylerden. En sevdiğim kısım ise en sondaki tuhaf tavsiye; hayır demeyi kolaylaştırmak… Çünkü alabileceğiniz en kötü cevap “hayır” değil; suçluluk duygusuyla, dişlerini sıkarak verilmiş bir “evet”. Çünkü öyle yardım eden bir daha etmez muhtemelen.

“Onlar sayılardan yapılmış”

They’re Made Out of Weights — Max Leiter

Terry Bisson’ın efsanevi “They’re Made Out of Meat” öyküsünü bilenler için muhteşem bir uyarlama; bu kez uzaylılar bizi değil, biz yapay zekâyı keşfediyoruz. “İçini açtık, sadece ağırlıklar var. Sözlük yok, gramer kuralı yok, içeride küçük bir adam yok. Sadece çarpılan sayılar.” Bisson’ın orijinalini daha önce Akıl Modelleri’nde çevirip yazmıştım; o yüzden bu yazıyı okurken ayrı bir keyif aldım. İki öyküyü art arda okuyun, düşünen etin, düşünen sayılara bakıp “yok canım, bunlar düşünemez” demesi... İnsanın aynaya bakması gibi…

Yazarken elimin altında: Orwell’in 6 kuralı

Orwell’s 6 Rules of Writing

George Orwell’in “Politics and the English Language” denemesinden altı kural. Basılı metinlerde görmeye alıştığın hiçbir metaforu kullanma, kısası varken uzun kelimeyi seçme, çıkarabileceğin her kelimeyi çıkar, edilgen çatıdan kaçın, jargon yerine gündelik dili seç ve altıncısı en güzeli; barbarca bir cümle kurmaktansa bu kuralların hepsini çiğne…

🎧 Dinlediğim

Peter Thiel, ve tozlu raftan inen bir kitap

Founders Podcast — Peter Thiel

Founders, tek bir şeyi çok iyi yapan bir podcast; kurucu biyografilerini okuyup bilgiyi özetlemek. Bu bölümde David Senra, Peter Thiel’i anlatıyor. Bölüm bitince kendimi kitaplığın önünde buldum ve Zero to One’ı tozlu rafından, yıllar sonra tekrar okumak için indirdim. Bir podcast’in en büyük başarısı bence bu bu arada; seni bir kitaba geri yollaması. “Rekabet kaybedenler içindir” cümlesi ilk okuduğumda da rahatsız etmişti, bakalım bu sefer ne yapacak?

📺 İzlediğim

Hi Ren

Hi Ren — Ren

Bunu gerçekten anlatmak zor, izlemek lazım. Ren, yıllarca teşhis konulamayan bir hastalıkla boğuşmuş bir müzisyen; bu şarkı da o dönemin içinden çıkmış. Kendisiyle, kafasının içindeki karanlık sesle yaptığı bir düello. Sözleri hem çok eğlenceli hem tüyler ürpertici. Bir gitar, iki kişilik tek adam. Dokuz dakika uzun gelebilir, gelmesin. Sonuna kadar izleyin, sondaki monolog her şeyi yerine oturtuyor.

🔬Denediğim

Polsia — “uyurken şirketini yöneten AI”

İsmi çözünce gülümsüyorsunuz: Polsia, “AI slop”un tersten yazılışı. Yani “AI çöpü” diye dalga geçilen şeyi tersine çevirip ciddi bir ürün yapmışlar; planlayan, kodlayan, pazarlayan otonom bir sistem. Ne kadarı vaat ne kadarı gerçek, zaman gösterecek ama beni heyecanlandıran kısmı şu; bir kişinin yapabileceği işin tanımı gözümüzün önünde değişiyor. Gerçekten çok ilginç zamanlardan geçiyoruz…

Bu ilk sayıydı. Her cuma burada olacak. Bu hafta sizi durduran bir şey varsa yazı, video, şarkı, ne olursa, bana önermeyi unutmayın olur mu? Rehber hepimizin katkısıyla büyüsün.

Panik yapmayın, pazar günü yeni yazıyla görüşüyoruz!

Hande